تاریخ : چهارشنبه, ۲۶ مرداد , ۱۴۰۱ 20 محرم 1444 Wednesday, 17 August , 2022
3

انتخابات ژوئن ۲۰۲۳ و جایگاه ایران در بازآرایی روابط خارجی ترکیه

  • کد خبر : 5727
  • 03 تیر 1401 - 16:09
انتخابات ژوئن ۲۰۲۳ و جایگاه ایران در بازآرایی روابط خارجی ترکیه
در ماه­های گذشته، در حالیکه آنکارا دیدارهای دیپلماتیک متعددی با کشورهای منطقه ترتیب داده است، ایران در اولویت مناسبات دوجانبه قرار نگرفته است. بعد از روی­کار آمدن دولت رئیسی، مولود چاووش اوغلو، وزیر خارجه ترکیه، تنها یک سفر در 15 نوامبر 2021 به تهران داشته و در حاشیه پانزدهمین اجلاس سازمان همکاری شانگهای در 29 نوامبر 2021 رؤسای جمهور دو کشور با یکدیگر دیدار کرد­ه­اند. سفر امیرعبداللهیان به آنکارا که قرار بود در 6 ژوئن 2022 انجام شود به تعویق افتاده است. همچنین، هنوز خبری از «برنامه جامع همکای­های راهبردی بلندمدت ایران و ترکیه» که قرار بود با سفر اردوغان در اواخر سال 2021 به تهران به امضای رؤسای جمهور دو کشور برسد نیست. در مقابل، ترکیه اقدامات دیپلماتیک قابل­توجهی در عادی­سازی و توسعه روابط خود با کشورهای عربی خلیج فارس و اسرائیل داشته است.

ولی گل­محمدی، عضو هیأت علمی دانشگاه تربیت مدرس

در سه سال گذشته، روابط دو کشور در حوزه­های مختلف همکاری و رقابت روند مثبتی تجربه نمی­کند. در حوزه اقتصادی، روابط تجاری دو کشور از ۱۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۶ به ۵٫۶ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۹، به ۳٫۳ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۰ و ۵٫۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۱ تنزل پیدا کرده است. در حالیکه رهبران دو کشور در اوج روابط تجاری دو کشور در سال ۲۰۱۲ (۲۲ میلیارد دلار) رقم ۳۰ میلیارد دلار حجم روابط تجاری دوجانبه را هدف­گذاری کرده بودند.  سالانه به­طور متوسط ۲٫۳ میلیون گردشگر ایرانی به ترکیه سفر می­کنند در حالیکه به­طور متوسط سالانه حدود ۳۵۰ هزار ترک از ایران دیدن می­کنند. 

حوزه انرژی یکی از مهم­ترین بخش­های روابط اقتصادی ایران و ترکیه است که آمارهای آن در سال­های گذشته روند نزولی طی می­کند. ترکیه در حدود ۹۲ درصد از نیازهای نفت خام خود را وارد می­کند که بالغ بر ۶۳۰ هزار بشکه در روز است. سابقاً ایران حدود ۴۰ درصد از نیازهای نفت خام ترکیه را تأمین می­کرد که بعد از تحریم­های دولت ترامپ و اعمال سیاست «به صفر رساندن صادرات نفت ایران»، متوقف شد و این رقم به کمتر از ۷ درصد در سال ۲۰۲۰رسید. این کاهش با افزایش واردات نفت خام از روسیه و عراق، به ترتیب با ۲۱۲٫۱ و ۱۹۱٫۹ هزار بشکه در روز در سال ۲۰۱۹ جایگزین شد. در حوزه گاز طبیعی، تلاش ترکیه برای تنوع­سازی در واردات گاز طبیعی و همچنین افزایش سهم LNG در نیازهای انرژی این کشور، دورنمای تمدید قرارداد گازی با ایران در سال ۲۰۲۶ را با ابهاماتی مواجه ساخته است. سهم گاز وارداتی از طریق خطوط لوله معادل ۷۱٫۹۲ درصد و سهم LNG  معادل ۲۸٫۰۸ درصد در نیمه نخست سال ۲۰۱۹ است. افزایش سهم واردات گاز از طریق LNG در سال ۲۰۲۰ حتی به ۵۰ درصد هم رسید. ایران با سهم ۱۸ درصدی سالانه حدود ۱۰ میلیارد متر مکعب گاز طبیعی به ترکیه صادر می­کرد که این رقم در سال­های گذشته به میانگین حدود ۶٫۷ میلیارد متر مکعب تنزل پیدا کرده است. به توجه به کاهش چشمگیر وابستگی ترکیه به گاز وارداتی از ایران، اکنون تهران نگران  مقدار و قیمت گاز صادراتی در تمدید قرارداد خود با آنکارا در سال ۲۰۲۶ است.

به­رغم منافع مشترک بالقوه امنیتی، بی­اعتمادی متقابل و برخوردهای ژئوپلیتیکی به­ویژه در تحولات مناطق پیرامونی دو کشور در حال نضج گرفتن است. ایران و ترکیه بر سر طیف متنوعی از مسائل ژئوپلیتیکی و امنیتی در منطقه از تحولات شمال سوریه و عراق گرفته تا مسئله کردی و قره­باغ اختلافات گسترده­ای دارند.  اختلافات در سوریه از سال ۲۰۱۱ جزء کانون­های واگراکننده­ روابط ایران و ترکیه بوده است هرچند دوکشور تا سطحی از عمل­گرایی را در برخوردها و رقابت­های خود حفظ کرده­اند. حتی اگر بحران سوریه در سال­های پیش­رو مرتفع شود، تا آینده بلندمدت سوریه همچنان کانون تنش و رقابت بین ایران و ترکیه خواهد بود و مسائلی همچون مداخلات نظامی ترکیه در شمال سوریه، اختلافات بر سر کردهای سوریه، سدسازی­های ترکیه بر بستر رودخانه دجله و فرات از جمله زمینه­های تداوم­دار اختلاف بین تهران و آنکارا در سوریه خواهد بود. از سوی دیگر، عراق در حال تبدیل شده به یک زمین بازی رقابت جدید بین تهران و آنکارا است. 

هرچند دو قدرت غیرعربی تلاش می­کنند قلمرو نفوذ و منافع متفاوتی از یکدیگر در مناطق پیرامونی به­ویژه جهان عرب تعریف کنند تا کمترین اصطحکاک منافع و رقابت را داشته باشند، اما زمانی که جغرافیای رقابت و نفوذ به شامات و عراق می رسد، شاهد برخورد سخت و نرم منافع راهبردی دو کشور هستیم. ترکیه بعد از ترور سردار سلیمانی و اعتراضات مقطعی علیه نفوذ ایران در عراق به چنین ذهنیتی رسیده است که فضا برای عقب­راندن و موازنه تهران در عراق مهیاست و زمینه­ مناسبی برای احیای نفوذ تاریخی ترکیه در این کشور فراهم شده است. در این میان، توافق همکاری سه­جانبه آنکارا-اربیل-بغداد برای پاکسازی پ.ک.کدر ژانویه ۲۰۲۰ در سنجار بدون حضور ایران بیش از پیش نگرانی­های ایران را تشدید کرد.

جنگ دوم قره­باغ با تغییر موازنه ژئوپلیتیکی به نفع محور آذربایجان- ترکیه نشان از ظهور یک تهدید فوری در مرزهای فوری شمالی ایران دارد. اقدامات همه­جانبه ترکیه ناظر بر حفظ برتری نظامی و سیاسی باکو در مناقشه و بهره­برداری از ظرفیت­های راهبردی آذربایجان به­منظور باز کردن جبهه جدیدی از موازنه­گری در مقابل رقبای منطقه­ای خود از طریق کنشگری فعال دیپلماتیک و ایجاد پایگاه نظامی در خاک آذربایجان است. از نتایج تحولات نوین ژئواکونومیکی جنوب قفقاز بالا گرفتن رقابت بر سر «کریدورهای» تجاری و ترانزیت انرژی است. در غیاب ایران، ترکیه با برنامه­ای بلندمدت حتی در حال ‎پیشی­گرفتن از ‎چین و ‎روسیه در تامین مطلوب ترین مسیر ترانزیت میان شرق و غرب است.  با تحقق کاهشی چشمگیر در بعد مسافت و زمان، اکنون مسیر ‎ترانس کاسپین با محوریت ترکیه می تواند مقرون به صرفه ترین مسیر ترانزیت میان شرق و غرب لقب گیرد. این سناریو ایران را بیش از پیش در معادلات کریدورهای جنوب قفقاز به حاشیه می­راند.

 اکنون که یک­سال به انتخابات سراسری ژوئن ۲۰۲۳ ترکیه باقی­ مانده است، روابط خارجی ترکیه بنابر بر الزامات پویایی­های سیاست داخلی این کشو در حال بازارایی اولویت­هاست. سیاست خارجی ترکیه همواره نقش کلیدی در شکل­دهی به پویایی­های سیاست داخلی به­ویژه نتایج انتخابات سراسری این کشور داشته است. ابزارسازی از سیاست خارجی به عنوان ابزار کارآمد در کمپین­های انتخاباتی یکی از مشخصه­های سیاست­ورزی رئیس­جمهور اردوغان در جذب آرای شهروندان ترکیه است. در آستانه انتخابات ژوئن ۲۰۲۳،  بحران اقتصادی، مسئله پناهجویان، و تروریسم کردی از مسائل کلیدی سیاست داخلی ترکیه است که به­نحوی دستورکارهای اصلی سیاست خارجی و اولویت­های روابط خارجی این کشور را در سال پیش­رو تعیین می­کند. در حوزه روابط خارجی، دغدغه دولت اردوغان این است که کدام کشورها در منطقه می­توانند به برون­رفت از بحران­های کنونی در سیاست داخلی ترکیه و انتخاب مجدد اردوغان کمک کنند. در این میان، ایران نه تنها در اولویت­ گزینه­های روابط خارجی ترکیه نیست بلکه در سوریه و عراق به­طور اجتناب ناپذیری در تقابل با امیال امنیتی و اقتصادی ترکیه قرار می­گیرد.

ارزیابی­ها از کمپین­های انتخاباتی نشان می­دهد که مهم­ترین رقیب اردوغان در این انتخابات سرنوشت­ساز بحران اقتصادی ترکیه است نه نامزدهای احزاب اپوزیسیون. اقتصاد ترکیه با تورم ۷۳ درصدی، نرخ بیکاری دو رقمی، و بدهی خارجی ۴۴۸ میلیارد دلاری بحران شدیدی را تجریه می­کند. تنها در یک سال گذشته لیر ترکیه حدود ۵۶ درصد از ارزش خود را در برابر دلار آمریکا از دست داده است.  اگر اردوغان به­دنبال انتخاب مجدد است، باید به رای­دهندگان ترک این اطمینان را بدهد که در آینده نزدیک شاخص­های اقتصادی این کشور را ترمیم می­کند. اقتصاد ترکیه اکنون نیاز به سرمایه­گذاری مستقیم خارجی و همچنین توسعه بازارهای صادراتی دارد. کشورهای عربی خلیج فارس به­ویژه امارات متحده عربی، عربستان سعودی و قطر در اولویت جذب سرمایه و توسعه روابط تجاری آنکارا قرار دارند. ازاینرو، در ماه­های گذشته ترافیک دیدارهای دیپلماتیک دوجانبه­ای در روابط خارجی آنکارا با  ریاض، ابوظبی و دوحه برقرار بوده است. ترکیه همچنین تلاش می­کند با عادی­سازی روابط خود با اسرائیل از یک سو حجم روابط تجاری و توافقات انرژی خود با تل­آویو را توسعه دهد و از سوی دیگر هرگونه سیاست مخرب آمریکا در تضعیف اقتدار داخلی اردوغان را خنثی سازد. 

شمال سوریه و عراق جغرافیای اصلی کنشگری امنیتی و ژئوپلیتکی ترکیه در آستانه انتخابات است که ارتباط معناداری با سیاست­ ترکیه در مسئله کردی و پناهجویان دارد. اردوغان با ابزارسازی از تروریسم کردی سعی در تحریک احساسات ناسیونالیستی، بسیج افکار عمومی و جذب آرای ملی­گراهای ترک دارد. مداخلات نظامی ارتش ترکیه در شمال سوریه و عراق به بهانه مبارزه علیه تروریسم پ.ک.ک و همچنین عدم موافقت با پیوستن سوئد و فنلاند به ناتو ریشه در همین سیاست «داخلی­سازی تروریسم کردی» دارد. در چنین بستری، اقلیم خودمختار کردستان عراق به یک شریک راهبردی برای آنکارا تبدیل شده است. از ۱۷ آوریل ۲۰۲۲ ترکیه با استفاده از ظرفیت­های اطلاعاتی و عملیاتی اقلیم خودمختار کردستان طی حملات نظامی موسوم به قفل پنجه (Claw-Lock) مواضع پ.ک.ک در کوههای قندیل ( شمال استان دهوک) را مورد هدف گسترده قرار داده است. یکی از اهداف حملات ترکیه، عملیاتی کردن توافق اربیل و آنکارا برای احداث مسیر انتقال انرژی از کردستان عراق به ترکیه است که انتقادات بغداد را در پی داشته است. نزدیکی راهبردی اربیل به آنکارا و همچنین مداخلات نظامی گسترده ترکیه در شمال عراق نگرانی­های تهران را تشدید کرده است که می­تواند ایران را از معادلات کردستان عراق به محاق برد و موانعی در دسترسی ایران به سوریه ایجاد کند. در چنین وضعیتی، احتمال درگیری نظامی بین ارتش ترکیه  و نیروهای هم­پیمان عراقی ایران در شمال عراق به­ویژه سنجار افزایش یافته است.    

پیرو خبرهایی مبنی بر کاهش حضور نظامی روسیه در سوریه به­دلیل جنگ اکراین و جایگزینی آن با نیروهای نظامی ایران، ترکیه بلافاصله از تصمیم خود برای شروع عملیات نظامی قریب­ا­لوقوع در شمال سوریه (تل رفعت و منبج) خبر داد. ظاهرا ترکیه با این عملیات دو هدف عمده را دنبال می­کند؛ ایجاد کریدور امنیتی از دجله تا ادلب به منظور دور کردن کردهای سوریه از مرزهای جنوبی غربی ترکیه و ایجاد منطقه امن به عمق ۳۰ کیلومتر برای اسکان ۱ میلیون پناهجوی سوری ساکن در ترکیه. فرصتی مغتنم برای مهندسی بافت جمعیتی در شمال سوریه که اکثریت کردنشین هستند. اردوغان با چنین اقدامی هم پاسخی به تهدید تروریسم کردی در شمال سوریه می­دهد و هم گامی عملی در حل و فصل بحران پناهجویان سوری بر می دارد که در سال­های گذشته در نتیجه بحران اقتصادی احساسات ضد-پناهجویان در جامعه ترکیه به­شدت افزایش یافته است. اتخاذ این گام­های پرمخاطره با ارسال پیامی به شهروندان ترک در کارآمد بودن سیاست­های دولت حاکم به­منظور مواجهه با مسئله کردی و بحران پناهجویان، شانس انتخاب مجدد اردوغان را بالا می برد، اما به تنش ناخواسته­ای در روابط تهران و آنکارا دامن می­زند. در صورت شروع عملیات ترکیه در شمال سوریه، برخوردهای میدانی هرچند محدود بین ارتش ترکیه و نیروهای هم­پیمان ایران دور از انتظار نیست. 

 به­نظر می­رسد که در آستانه انتخابات ۲۰۲۳ ترکیه، ایران  در حال تبدیل شدن به بخش ناگزیری از رقابت و مناقشه در روابط خارجی ترکیه است. در مواجهه با مسائل کلیدی سیاست داخلی ترکیه که اردوغان به منظور بالا بردن شانش انتخاب مجدد خود از ابزارهای سیاست خارجی برای پاسخگویی با آنها بهره­برداری می­کند، ایران نه در اولویت همکاری بلکه در قلمرو تنش ناخواسته جای می­گیرد. تهران باید نگران این باشد که ایران به بخشی از مسئله کمپین های انتخاباتی و زد و خوردهای سیاست داخلی ترکیه تبدیل نشود. مهم ترین آسیب راهبردی در روابط ایران و ترکیه این است که فرمولی برای همکاری در عین رقابت وجود ندارد. بخشی از این متأثر از شرایط سیستمیک نظام بین­الملل به ویژه نقش آمریکاست و بخشی تحت تاثیر پویایی­های سیاست داخلی دو کشور. در غیاب هرگونه اتصالات راهبردی در روابط دو کشور، تشدید تنش­ها و عدم مدیریت اختلافات ژئوپلیتیکی می­تواند پیامدهای پرمخاطره­ای در روابط دو جانبه و مناطق پیرامونی داشته باشد.

لینک کوتاه : https://iras.ir/?p=5727

برچسب ها

ثبت دیدگاه

مجموع دیدگاهها : 1در انتظار بررسی : 1انتشار یافته : ۰
قوانین ارسال دیدگاه
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.