موسسه مطالعات ایران اوراسیا - آخرين عناوين آسیای مرکزی :: نسخه کامل http://www.iras.ir/fa/china Fri, 28 Apr 2017 16:40:34 GMT استوديو خبر (سيستم جامع انتشار خبر و اتوماسيون هيئت تحريريه) نسخه 3.0 /skins/default/fa/normal02/ch01_newsfeed_logo.gif تهیه شده توسط موسسه مطالعات ایران اوراسیا http://www.iras.ir/ 100 70 fa نقل و نشر مطالب با ذکر نام موسسه مطالعات ایران اوراسیا آزاد است. Fri, 28 Apr 2017 16:40:34 GMT آسیای مرکزی 60 بهبود مناسبات ازبکستان و تاجیکستان؛ آیا خواب دوشنبه و تاشکند تعبیر خواهد شد؟ http://www.iras.ir/fa/doc/note/3136/بهبود-مناسبات-ازبکستان-تاجیکستان-آیا-خواب-دوشنبه-تاشکند-تعبیر-خواهد ایراس: زمانی که جمهوری سوسیالیستی ازبکستان شوروی (Uzbek Soviet Socialist Republic) در سال 1924 میلادی به عنوان یکی از جمهوری های اتحاد جماهیر شوروی تاسیس شد، تاجیکان در قالب جمهوری سوسیالیستی خودمختار تاجیکستان شوروی (Tajik Autonomous Soviet Socialist Republic) تحت حاکمیت ازبکان قرار قرار گرفتند و این واحد خودمختار به صورت بخشی از جمهوری سوسیالیستی ازبکستان شوروی درآمد. این شرایط بیش از پنج سال تداوم یافت تا این که در سال 1929 میلادی، جمهوری سوسیالیستی تاجیکستان شوروی (Tajik Soviet Socialist Republic) به عنوان یک جمهوری مستقل وارد تقسیمات اتحاد جماهیر شوروی شد. اما این تحول به معنی خروج کامل تاجیکان از تسلط و حاکمیت ازبکان نبود. قرار گرفتن سمرقند و بخارا به عنوان دو کانون مهم و سنتی فرهنگی، تاریخی و تمدنی تاجیکان در قلمرو جمهوری سوسیالیستی ازبکستان، زمینه نخستین اختلاف و تنش میان ازبکان و تاجیکان در دوران معاصر را فراهم ساخت. براساس آماری که مردم شناسان در اوایل قرن 20 میلادی ارایه کرده اند، تناسب جمعیتی ازبکها به تاجیک ها در بخارا، سمرقند و وادی فرغانه سه به هفت بوده است. نگرانی اصلی تاجیکان، تضعیف و در نهایت از میان رفتن فرهنگ فارسی و تاجیکی در سمرقند و بخارا از سوی ازبکان بود. به عنوان مثال، در دوران زمامداری شرف رشیدف، عضو دفتر سیاسی حزب کمونیست و دبیر اول وقت حزب کمونیست در ازبکستان، هرگاه کسی در شهرهای سمرقند و بخارا در مراکز و اماکن و اداره های دولتی به زبان پارسی سخن می گفت، باید مبلغ پنج روبل شوروی را به خزانه دولت به عنوان جریمه پرداخت می‌کرد. در دوره رشیداف با تمام زبان‌ها می‌شد حرف زد به جز پارسی، برای همین پارسی زبانان سمرقند و بخارا زبان روسی را بر زبان ازبکی ترجیح می‌دادند.   با وجود این، حاکمیت توتالیتر و امنیتی شوروی، فضا و امکانی را بروز آشکار این اختلاف و تنش به هیچ یک از دو طرف نمی داد. در طول هفتاد سال حاکمیت کمونیسم، دولت شوروی توجه خاصی را به ازبکان نشان داد و عملاً محوریت کنترل سیاسی و امنیتی و اجرای برنامه های حزب کمونیست در منطقه آسیای میانه (Middle Asia /Srednyaya Aziya) مورد نظر کرملین، در اختیار جمهوری سوسیالیستی ازبکستان قرار گرفت و این امر برای سایر اقوام این منطقه به ویژه تاجیکان که خود را از نظر پیشینه تاریخی، فرهنگی و تمدنی بسیار برتر از ازبکان می دانستند، بسیار سخت و دشوار  می آمد.    در فضای پرالتهاب اجرای گلاسنوست و پرسترويكای مورد نظر میخائیل گورباچف، موج خیزش ناسیونالیسم قومی و رستاخیز هویت های پیشین و سنتی، تاجیکان و ازبکان را نیز در برگرفت. هر دو جمهوری در سپتامبر 1991 میلادی، اعلام استقلال نمودند و بدین ترتیب، موجودیت های جدید و مستقلی تحت عنوان جمهوری تاجیکستان (Republic of Tajikistan) و جمهوری ازبکستان (Republic of Uzbekistan) در کنار سه جمهوری دیگر در فضای منطقه آسیای مرکزی شکل گرفت. هنوز یک سالی از شکل گیری این دو جمهوری و برخی برخوردهای مرزی میان ازبکان و تاجیکان در زمینه ترانزیت محصولات نگذشته بود که آغاز جنگ داخلی تاجیکستان در می 1992 میلادی، موجب افزایش سطح تنش و اختلاف میان ازبکستان و تاجیکستان شد. اسلام کریم اف که به شدت نگران سرایت جنگ داخلی تاجیکستان به داخل مرزهای ازبکستان بود، در اقدامی پیشگیرانه بخشی از نیروهای نظامی ازبکستان را وارد خاک تاجیکستان نمود و در همین مقطع بود که پرواز مستقیم میان دوشنبه و تاشکند نیز قطع شد که تا 24 سال بعد یعنی سال 2016 میلادی ادامه یافت. در خلال جنگ داخلی تاجیکستان (1992- 1997)، ازبکستان میزبان پناهندگان قابل توجهی از ازبکان و تاجیکان شد که بسیاری از آن ها پس از پایان جنگ به تاجیکستان بازنگشتند و در ازبکستان باقی ماندند. افغانستان درگیر جنگ داخلی نیز یکی دیگر از عرصه های رقابت و نفوذ ازبکستان و تاجیکستان در دهه 1990 میلادی بود. دولت های تاجیکستان و ازبکستان در راستای حمایت از جبهه ضد طالبان و متحد شمال وارد عمل شدند که نمونه بارز این امر را باید حمایت آشکار دولت ازبکستان از ژنرال «عبدالرشید دوستم» (1) ازبک و حمایت دولت تاجیکستان از «احمد شاه مسعود» (2) تاجیک در صحنه تحولات افغانستان دانست. اما پایان جنگ داخلی تاجیکستان (1997) و سقوط رژیم طالبان در افغانستان (2001) به معنی پایان مشکلات و چالش های تاجیکستان و ازبکستان نبود و دو کشور در زمینه ها و حوزه های مختلفی وارد رقابت و اختلاف شدند که بسیاری از آنان همچنان بر روابط ازبکستان و تاجیکستان سایه افکنده است. به صورت خلاصه می توان به موارد زیر اشاره نمود:   1- ازبکی سازی (Uzbekisation) مناطق تاجیک نشین ازبکستان در حوزه فرهنگی و زبانی از جمله مهم ترین نگرانی های دولت تاجیکستان است. استان‌های سمرقند، بخارا، سرخان‌دریا، قشقه‌دریا، نمنگان، فرغانه و سیردریا از مناطق تاجیک‌نشین ازبکستان به شمار می روند. بر اساس آمار رسمی ازبکستان، تاجیک‌ها در حدود 5 درصد جمعیت 30 میلیونی این کشور را شامل می‌شوند. اما آمارهای غیررسمی تعداد تاجیک‌های این کشور را بیشتر از این میزان تخمین می‌زند. انکار یا پایین جلوه دادن اقلیت های قومی مختص ازبکستان نیست و در سایر جمهوری های آسیای مرکزی و قفقاز نیز شاهد چنین رویکری هستیم. به عنوان مثال، آمار و ارقام دولت آذربایجان در قبال تالشی ها و لزگی ها همواره دور از واقعیت بوده است. در رابطه با مناطق تاجیک نشین ازبکستان نیز این نگرانی از سوی دولت تاجیکستان وجود دارد که ارائه آمارهای غیر واقعی از جمعیت تاجیکان و تحمیل فرهنگ و زبان ازبکی، موجب تضعیف جایگاه سنتی تاجیکان به ویژه در دو شهر مهم سمرقند و بخارا شود. فرایند ازبکی سازی در دوران رهبری 25 ساله اسلام کریم اف با جدیت خاصی در مناطق تاجیک نشین دنبال شد. به عنوان مثال، در حالی که زبان مؤسسات آموزشی از جمله دانشگاه سمرقند که قدیمی‌ترین دانشگاه آسیای مرکزی است و به فرمان لنین نخستین رهبر حکومت شوروی پایه گذاری شد، به زبان فارسی بود، پس از فروپاشی شوروی و به قدرت رسیدن اسلام کریم اف به زبان ازبکی تغییر یافت. نمونه هایی از این دست در حوزه فرهنگی و اجتماعی بسیار فراوان است. واکنش گسترده افکار عمومی و نخبگان ازبکستان و تاجیکستان در قبال اقدام سایت گوگل در گنجاندن نام شهرهای سمرقند و بخارا در نقشه جغرافیایی تاجیکستان در دی ماه 1392 به روشنی گویای حساسیت شدید این موضوع در روابط دو کشور است. ضمن این که باید به این نکته نیز اشاره نمود که در نقطه مقابل مناطق تاجیک نشین سمرقند و بخارا در ازبکستان، مناطق ازبک نشین در بخش های سغد و خجند تاجیکستان نیز وجود دارد که از نظر ثروت و نفوذ در ساختار سیاسی و اقتصادی تاجیکستان از موقعیت به مراتب بهتری در قیاس با تاجیکان ازبکستان برخوردارند.   2- اختلافات مرزی و مین گذاری در نقاط مرزی یکی دیگر از چالش های مهم در روابط تاجیکستان و ازبکستان است. طول مرزهای ازبکستان و تاجیکستان یک هزار و ‪۱۶۱ کیلومتر است که هنوز در مناطقی از آن تعیین حدود صورت نگرفته است. مین گذاری در مناطق مرزی دو کشور از سوی دولت ازبکستان نیز بر مشکلات مرزی دو کشور افزوده است. دولت ازبکستان دلیل این کار را کنترل مواد مخدر و ایجاد تنگنا و محدودیت برای قاچاق مواد مخدر و فعالیت گروه های افراطی و تروریستی از جمله جنبش اسلامی ازبکستان اعلام کرده‌است. اما از آنجا که بیشتر مرز دو کشور تاجیک‌نشین است، قربانیان اصلی این اقدام روستاییان تاجیک دو کشور هستند که طی دو دهه گذشته بسیاری از آنان کشته و یا دچار معلولیت جسمی شده اند. به همین دلیل، صلیب سرخ بین المللی ضمن هشدار به‌دلیل قربانی شدن شمار زیادی از تاجیکان، از دولت ازبکستان خواسته‌است تا این میدان را بر پایه کنوانسیون اتاوا (مصوب 1977 میلادی در زمینه محدودیت استفاده از مین های زمینی ضد نفر) از میان بردارد. موضوع چالش برانگیز مهم دیگر، وضعیت خاص و پیچیده دره فرغانه است که شامل استان های اوش و جلال آباد قرقیزستان و سه استان اندیجان، فرغانه و نمنگان ازبکستان و استان سغد تاجیکستان است. وضعیت کوهستانی، دره های عمیق، تراکم جمعیتی بالا، حضور اقوام مختلف قرقیزی، ازبک و تاجیک به موازات فعالیت گسترده گروه های قاچاق مواد مخدر و جریانات تروریستی و افراطی موجب شده است دره فرغانه به یکی از نقاط چالش برانگیز در اختلافات مرزی بین ازبکستان، تاجیکستان و قرقیزستان تبدیل شود که با وجود کوشش های متعددی که صورت گرفته است، هنوز به طور کامل حل و فصل نشود.    3- نحوه استفاده از منابع آبی و احداث سد راغون از سوی تاجیکستان نیز از اختلافات بسیار مهم تاجیکستان و ازبکستان به شمار می رود. تاجیکستان همراه با قرقیزستان از نظر بهره مندی از منابع آبی و موقعیت جغرافیایی، کشوری بالا دست (upstream countries) است و در مقابل ازبکستان نیازمند منابع آبی، کشوری پایین دست (downstream countries) محسوب می شود. تامین منابع آبی برای ازبکستان 30 میلیونی و کشاورزی سنتی به ویژه محصول آب بری مانند پنبه از اهمیتی استراتژیک برخوردار است و به همین دلیل تاشکند با هر نوع تغییر و تحولی در منابع آبی کشورهای بالادست حساسیت نشان می دهد. مخالفت تاشکند با احداث سد راغون در شرق تاجیکستان و نیروگاه قمبراته در قرقیزستان به روشنی گویای این امر است که موجب اقدامات واکنشی تاشکند در زمینه صادرات گاز طبیعی به تاجیکستان و طرح گسترده زلزله خیز بودن منطقه احداث سد راغون با هدف تحت فشار قراردادن دوشنبه نیز شده است. بسیاری از دیگر اقدامات دولت ازبکستان نظیر توقیف واگن های تاجیکی که موجب اختلال در روند ساخت نیروگاه سنگ توده-2 در تاجیکستان شد نیز از سوی کارشناسان در همین راستا ارزیابی شده است. اما با وجود مخالفت های ازبکستان، امام علی رحمان مصمم به تکمیل و عملیاتی شدن سد راغون است که از دو بعد یعنی کنترل بیشتر بر منابع آبی به ویژه کنترل سیلاب ها و تامین منابع برق آبی برای تاجیکستان بسیار حائز اهمیت است و می تواند بخش مهمی از نیاز به واردات گاز طبیعی ازبکستان را برطرف نماید. به همین دلیل است که «آب برای کشاورزی و گرما برای خانه ها»  تبدیل به شعار تاجیک ها برای احداث سد راغون شده است. ضمن این که امکان صادرات بیشتر برق تاجیکستان به افغانستان و سایر مناطق به ویژه با توجه به مشارکت تاجیکستان در طرح کاسا 1000 نیز فراهم خواهد شد. به فاصله دو ماه پس از مرگ اسلام کریم اف، دولت تاجیکستان فضا را برای سرعت بخشیدن به طرح سد راغون مساعد دید و امام علی رحمان در آبان 1395 شخضاً با لباس کار پشت بولدوزر نشست و در بستن راه رودخانه وخش برای تغییر مسیر آن و آغاز رسمی ادامه عملیات ساخت سد و نیروگاه راغون شرکت کرد که در صورت عملیاتی شدن با ۳۳۵ متر ارتفاع، بلندترین سد جهان خواهد بود.   4- رویکردهای متفاوت منطقه ای نیز یکی دیگر از چالش های روابط ازبکستان و تاجیکستان به ویژه در دوران رهبری اسلام کریم اف به شمار می رفت. در حالی که تاجیکستان با پذیرش نیروهای نظامی روسی در پایگاه 201 موتوری، عضویت در پیمان امنیت دسته جمعی و سازمان همکاری شانگهای و اظهار تمایل برای بررسی عضویت در اتحادیه اقتصادی اوراسیا، رویکرد باثباتی را در قبال روسیه شکل داد، ازبکستان دوران اسلام کریم اف با دو بار خروج از پیمان امنیت دسته جمعی (1999 و 2013 میلادی)، عدم مشارکت در مانورهای نظامی سازمان همکاری شانگهای با وجود عضویت در این سازمان، اعطای پایگاه نظامی خان آباد به نیروهای آمریکایی و اعضای ناتو (2002 تا 2005 میلادی) و عدم تمایل به عضویت در اتحادیه اقتصادی اوراسیا، رویکرد کاملاً واگرایانه ای را در قبال روسیه به نمایش گذاشت. این تفاوت در رویکرد کلان سیاست خارجی ازبکستان و تاجیکستان مانع از همکاری و همگرایی کامل دو کشور در حوزه های مختلف سیاسی، اقتصادی و نظامی- دفاعی در 25 سال گذشته شده است که همراه با سه عاملی که پیش تر به آن اشاره شد، فضایی از تنش و سوء ظن را میان این دو کشور مهم منطقه آسیای مرکزی ایجاد نمود.   اما با درگذشت ناگهانی اسلام کریم اف در سپتامبر 2016 میلادی (شهریور 1395)، به نظر می رسد فضای جدیدی در مناسبات دو کشور در حال شکل گیری است. حضور امام علی رحمان در مراسم تشیع اسلام کریم اف در سمرقند، اعلام برنامه های شوکت میرضیایف در حوزه سیاست خارجی با تاکید بر مواردی چون عدم دخالت در امور داخلی کشورهای دیگر، گسترش همکاری‌های عملی با تمام کشورهای خارجی و جامعه جهانی؛ عدم اجازه استفاده از خاک ازبکستان برای حمله به خاک کشوری ثالث؛  عدم اعزام نظامیان ازبک برای انجام عملیات نظامی در خارج از کشور؛ تحکیم بیش از پیش روابط دوستانه و همکاری‌های متقابل سودمند با تمام کشورها با اولویت دهی به کشورهای همسایه؛ دیدار دبیر کل تاجیکی سازمان همکاری شانگهای بلافاصله پس از انتخاب شوکت میرضایف، دیدارهای متعدد میان مقامات ازبک و تاجیک و به ویژه برقراری پرواز مستقیم میان دوشنبه و تاشکند پس از گذشت 24 سال در فوریه 2017 میلادی، گویای وقوع تحولات جدیدی در روابط سرد و شکننده دوشنبه و تاشکند است. چنانچه به فاصله یک ماه پس از درگذشت اسلام کریم اف، شاهد هستیم که عبدالعزیز کامل اف؛ وزیر خارجه ازبکستان به تاجیکستان سفر نموده و با امام علی رحمان دیدار می کند. کامل اف در مصاحبه با تلویزیون تاجیکستان صراحتاً به این نکته اشاره می کند که «اکنون زمان تجدید پیوندهای طولانی از هم گسیخته» (time to renew long-interrupted) میان دو کشور است.   تردیدی نیست که حجم تحولات به وقوع پیوسته در مناسبات تاجیکستان و ازبکستان در هفت ماهی که از مرگ اسلام کریم اف می گذرد، بسیار شایان توجه است، اما حجم و عمق اختلافات سنتی دو کشور به میزانی است که در کوتاه مدت نمی توان انتظار تحول بسیار بنیادینی را در مناسبات دوشنبه و تاشکند داشت. چنانچه ادوارد لمون (Edward Lemon) کارشناس موسسه تحلیل آسیای مرکزی و قفقاز در دانشگاه جانز هاپکینز نیز بر این باور است که «نشانه های بهبود روابط ازبکستان و تاجیکستان وجود دارد اما تنش ها باقی می ماند» (Signs of improving relations between Uzbekistan and Tajikistan but tensions remain) گذر زمان و تثبیت هر چه بیشتر جایگاه داخلی و خارجی شوکت میرضیایف نشان خواهد داد که آیا رهبری جدید ازبکستان تا چه میزان از رویکردهای سنتی دوران اسلام کریم اف به ویژه در رابطه با تاجیکستان فاصله گرفته است. به نظر می رسد نوع واکنش میرضیایف به روند احداث و تکمیل شدن سد راغون یکی از مهم ترین پارامترهای این ارزیابی باشد. چرا که بسیاری از کارشناسان، سکوت میرضیایف در قبال حضور امام علی رحمان برای بستن راه رودخانه وخش برای تغییر مسیر آن در آبان 1395 را تاکتیکی و موقتی می دانستند. وضعیت سیاسی میرضیایف در آن مقطع به عنوان کفیل ریاست جمهوری ازبکستان و نیز آغاز فصل سرما و یخبندان که عملاً روند احداث سد راغون را با مشکل و کندی مواجه می ساخت، از جمله دلایلی بود که از سوی کارشناسان در تحلیل چرایی سکوت شوکت میرضیایف مطرح شده بود. بنابراین، با تثبیت جایگاه و موقعیت سیاسی میرضیایف در جایگاه ریاست جمهوری ازبکستان پس از انتخابات دسامبر 2016 میلادی و نیز آغاز فصل بهار و شرایط مساعد آب و هوایی برای ادامه عملیات ساخت سد راغون، این احتمال می رود که نوع واکنش میرضیایف در قبال تاجیکستان نیز تغییر کند که در این صورت بر فضای در حال تحول مناسبات دو کشور تاثیر مستقیمی را بر جای خواهد گذاشت و دست کم روند آن را با کندی مواجه خواهد ساخت.     نویسنده: ولی کوزه گر کالجی - پژوهشگر ارشد مرکز تحقیقات استراتژیک و عضو شورای علمی موسسه ایراس   یادداشت ها: 1- ژنرال دوستم که اصالتاْ ازبکی است در سال ۱۹۵۲ میلادی، در منطقه خواجه دوکوه ولایت جوزجان در شمال افغانستان بدنیا آمد. دوستم به عنوان یکی از فرماندهان اصلی گروه های شبه نظامی، حضوری بسیار فعال در صحنه تحولات افغانستان از زمان اشغال افغانستان توسط قوای شوروی در دهه 1980 میلادی داشته است. در جریان جنگ های داخلی، ژنرال دوستم با هدف مبارزه مشترک با طالبان، با احمد شاه مسعود، فرمانده ضد طالبان متحد و عملاً تبدیل به یکی از فرماندهان مطرح ائتلاف شمال شد. ژنرال دوستم پس از انتخابات ریاست جمهوری سال 2014 میلادی، معاون اول اشرف غنی احمدزی رئیس‌جمهور افغانستان شد. 2- احمدشاه مسعود ملقب به «شیر دره پنجشیر» در قریه جنگلک ولایت پنجشیر در ۲ سپتامبر ۱۹۵۳ میلادی زاده شد. مسعود از فرماندهان و مجاهدین برجسته افغانستان بود که سال ها با ارتش شوروی سابق جنگید و پس از آن هم درگیری‌های داخلی افغانستان نقش عمده‌ای داشت. احمدشاه مسعود در 9 سپتامبر سال ۲۰۰۱ میلادی، بر اثر انفجار انتحاری دو تروریست مظنون به ارتباط با شبکه القاعده که خود را خبرنگار معرفی کرده بودند، در خواجه بهاءالدین ولایت تخار افغانستان کشته شد.       ]]> آسیای مرکزی Sun, 16 Apr 2017 06:51:22 GMT http://www.iras.ir/fa/doc/note/3136/بهبود-مناسبات-ازبکستان-تاجیکستان-آیا-خواب-دوشنبه-تاشکند-تعبیر-خواهد جایگاه اهل بیت پیامبر در ادبیات آسیای مرکزی؛ حضرت علی (ع) در اشعار مختومقلی فراغی http://www.iras.ir/fa/doc/note/3132/جایگاه-اهل-بیت-پیامبر-ادبیات-آسیای-مرکزی-حضرت-علی-ع-اشعار-مختومقلی-فراغی ایراس: اگر ادبیات را منصه ظهور بدون واسطه تجربه حیات مادی و معنوی ملت ها بدانیم، جای هیچ شگفتی نخواهد بود که در ادبیات جای جای سرزمین های مسلمانان، نشانه هایی از باورهای دینی و ارزش های اسلامی نمایان باشد. در این قالب، پس از آموزه های وحدانیت، نبوت و معاد، می توان یکی از فراگیرترین ارزش های جاری در جوامع اسلامی را قداست و منزلت اهل بیت و خاندان پیامبر (ص) دانست. در کشورهای آسیای مرکزی نیز با توجه به پیشینه غنی حیات اسلامی آن سرزمین ها تا پیش از استیلای روس ها و تجربه شوروی، این ویژگی معطوف به برجستگی ارزش های اسلامی در گذشته فرهنگی و ادبی ساکنان آن، به وضوح نمایان است. آثار معماری مزین به نشانه های اسلامی از یک سو و ادبیات ملهم از آموزه ها و اخلاق دین اسلام از سوی دیگر، تنها بخشی از برجستگی مورد اشاره است. در این میان، بخشی قابل اعتنا (هرچند کمتر توجه شده) از میراث فرهنگی و آثار ادبی آسیای مرکزی، معطوف به جایگاه و منزلت اهل بیت (ع) است که توجه به آن در کمترین دستاورد، زمینه ای برای تکمیل بخشی از پازل فضای تمدنی واحد ایران و آسیای مرکزی فراهم آورده و علاوه بر آن، ذهنیت بسیاری از مخاطبان را به لایه های زیرین حیات فرهنگی و گذشته واقعی مردم این منطقه نزدیک تر خواه ساخت. با این مقدمه، متن پیش رو مطالعه موردی اشعار «مختومقلی فراغی» را به عنوان مشهورترین چهره ادبیات ترکمنی و در ارتباط با میراث ادبی کشور ترکمنستان مورد توجه قرار خواهد داد.   مختومقلی فراغی (1733-1790) مشهورترین چهره ادبیات ترکمنی است که حتی در زمینه روابط دو کشور ایران و ترکمنستان، حائز ویژگی های متمایزی است. جایگاه مختومقلی در ترکمنستان، فراتر از شخصیتی صرفا شاعر و عارف، بلکه می توان گفت تشکیل دهنده بخش مهمی از حافظه قومی و هویت ملی این کشور است. نام مختومقلی را بر سردر بسیاری از اماکن عمده ترکمنستان می توان دید و احتمالا، اشعار این شخصیت برجسته از نخستین مواد آموزشی کودکان این کشور و حتی بخش عمده ای از محتوای متون ادبی دانشگاهی است. در عین حال، به واسطه مجاورت سرزمینی و شباهت های موجود در دو سوی مرز مشترک ایران و ترکمنستان، آرامگاه مختوقلی در سرزمین های ایران (نزدیک روستای آق توقای در استان گلستان) واقع شده است. این ویژگی، با توجه به هفته های ثابت گرامیداشت مقام وی در ایران و ترکمنستان در اردیبهشت ماه هر سال، یکی از فرصت های ثابت گفتگوهای فرهنگی میان دو کشور و استمرار مراودات فی مابین را پدید آورده است. گویی هر ساله، حضور شخصیت های فرهنگی و سیاسی ترکمنستان در آرامگاه مختومقلی بهانه ای است برای یادآوری پیوندهای تاریخی غیرقابل انکار بین ایران و این همسایه شمالی. پیوندهایی که در گستره یک تمدن تاریخی واحد قابل تجسم است. اما اینها نیز تنها نشانه های میراث مشترک مادی و معنوی فی مابین نیست. دیوان اشعار مختومقلی فراغی، خود نمونه مناسبی است برای جستجوی مضامینی که ارائه دهنده میراث معنوی و ارزش های مشترکِ برآمده در حوزه تمدنی مذکور است.   علاوه بر مضامین معمول در ادبیات تعلیمی، یکی از موارد جالب توجه در اشعار مختومقلی، جایگاه و منزلت اهل بیت (ع) است. مختومقلی شعر خود با عنوان «حسن‌ بيرله‌ حسين/ حسن و حسین‌» (1) اینگونه آغاز می کند (2):   بير خداييم‌نينگ‌ قولي‌دير اول‌ حسن‌ بيرله‌ حسين‌ / بندگان مطیع خداوند یکتا هستند، آن حسن و حسین مصط‌في‌نينگ‌ بلبلي‌ دير اول‌ حسن‌ بيرله‌ حسين‌ / بلبلان حضرت محمد مصطفی هستند، آن حسن و حسین باغ‌ رضوانينگ‌ گلي‌دير اول‌ حسن‌ بيرله‌ حسين‌ / گل های باغ رضوان هستند، آن حسن و حسین اول‌ علي‌نينگ‌ ايكي‌ اوغلي‌دير اول‌ حسن‌ بيرله‌ حسين‌ / فرزندان حضرت علی هستند، آن حسن و حسین ايكي‌ دنيانينگ‌ گلي‌دير اول‌ حسن‌ بيرله‌ حسين‌ / گل های هر دو جهان هستند، آن حسن و حسین   مناجات معروف «باغیشلا بیزنی / ما را ببخشای» (3) مختومقلی نیز جالب توجه است:   رسول‌ دامادي‌دير، اوز آرسلانينگ‌دير/ به حق داماد رسول، به حق شیرمرد خودت يا امام‌ عليه‌ باغيشلا بيزني‌ / به حق امام علی ما را ببخشای چشم‌ چراغيم‌دير، نور عينيم‌دير/ چراغ چشمانم، نور دیده من است يا امام‌ حسنه‌ باغيشلا بيزني‌ / به حق امام حسن ما را ببخشای   يالان‌ دنيا كيمه‌ بردي‌ وفاني‌ / دنیای دروغین به چه کسی وفا کرده است؟ آخرتدا آنلار سورر صفاني‌ / در روز آخرت، آنان (اهل بیت) غرق در صفا و سرور خواهند بود شمر ايله‌ اول‌ يزيد بردي‌ جفاني‌ / شمر و یزید جفای بسیاری بر وی کردند يا امام‌ حسينه‌ باغيشلا بيزني‌ / به حق امام حسین ما را ببخشای   نصر سيار، مروان‌ حكم‌ دورينده‌ / در عهد نصر سیار و مروان حکم امام‌لار قالديلار جفا جورينده‌ / امامان جفای بسیاری را متحمل شدند چايه‌ آتديرديلار دمشق‌ شهرينده‌ / در دمشق او را محبوس کردند زين‌ العابدينه‌ باغيشلا بيزني‌ / به حق زین العابدین ما را ببخشای   فاط‌مه‌ زهرادير آنينگ‌ انه‌سي‌ / فرزند فاطمه زهراست ذاتينده‌ بير ذره‌ يوقدور گناه‌سي‌ / در وجود او حتی ذره ای گناه هم نیست همايون‌ داغي‌ دير آخر بناسي‌ / آخرین بنای او کوه همایون است محمد باقره‌ باغيشلا بيزني‌ / به حق محمد باقر ما را ببخشای   كمالي‌ فلك‌دن‌، آشيپدير عرشدان‌ / کمال او از آسمان و از عرش فراتر رفته است باشه‌ قويدي‌ جدي‌ گيديگي‌ تاجدان‌ / تاجی همچون تاج جد خود را بر سر نهاد اوچ‌ كرامت‌ بيله‌ قالدي‌ حجاجدان‌ / با سه کرامت خود، حج را به انجام رساند يا امام‌ جعفره‌ باغيشلا بيزني‌ / به حق امام جعفر ما را ببخشای   كيم‌ بيلر ايشينده‌ نيچيگسي‌ سر بار / چه کسی از اسرار الهی آگاه است؟ عقل‌ آنگا يتيشمز قدرتلي‌ جبار / ای جبار قدرتمند، عقل را یارای درک کامل حمکت های تو نیست دشمانينگا دوستينگ‌ اتدينگ‌ گرفتار / دوست خود را گرفتار دشمنانت ساختی يا موسي‌ كاظ‌مه‌ باغيشلا بيزني‌ / به حق موسی کاظم ما را ببخشای   دنگ‌ دوشلار يانينده‌ بير بي‌كمالام‌ / در کنار دوستان خود، بی کمالی بیش نیستم عاشقام‌، مجنونام‌، شكسته‌ حالم‌ / عاشقم، مجنونم، فردی شکسته حالم سينه‌ي‌ خراسان‌ زواري‌ عالم‌ / به حق قلب خراسان، زوّار عالم يا امام‌ رضايه‌ باغيشلا بيزني / به حق امام رضا ما را ببخشای   اماملار عشقينده‌ مانگا برگيل‌ جام‌ / جامی مملو از عشق امامان به من بنوشان آچايين‌ زباني‌ اوقايين‌ كلام‌ / تا زبان بگشایم و تلاوت کنم الهي‌ بحق‌ اول‌ فاط‌مه‌ قيام‌ / خداوندا به حق برپاکننده آیین فاطمه محمد تقيه‌ باغيشلا بيزني‌ / به حق محمدتقی ما را ببخشای   دنياده‌ چكديلر يوز دردي‌ داغي‌ / در این دنیا صد مصیبت و داغ را به جان خریدند محشر گون‌ مينرلر سيسلاپ‌ براغي‌ / در روز محشر، ایشان هستند که سوار بر براق خواهند بود حقيقت‌ يولي‌نينگ‌ شمعي‌، چراغي‌ / شمع و چراغ راه حقیقت علي‌ النقيه‌ باغيشلا بيزني‌ / به حق علی النقی ما را ببخشای   ياقين‌ كونگل‌ بيله‌ مشتاقام‌ بنده‌ / با محبت قلبی و اشتیاق فراوان يادينگيز ايلارم‌ تا بار من‌ زنده‌ / تا زمانی که زنده ام یاد شما را بر زبان جای خواهم ساخت آدي‌ گوندن‌ مشهور اولميش‌ جهانده‌ / آوازه عالمتاب او مشهورتر از آفتاب است يا امام‌ عسكره‌ باغيشلا بيزني‌ / به حق امام عسکری ما را ببخشای   قاف‌ داغيندان‌ يول‌ آچيلسا ماجوجه‌ / اگر برای ماجوج راهی از دل کوه قاف باز شود دنيا يوزي‌ دولار ظ‌لم‌ ايله‌ گويجه‌ / صحنه این جهان آکنده از ظلم و زور خواهد شد زمان‌ آخرينده‌ گلر خروجه‌ / در آن هنگامه آخر زمان، اوست که خروج خواهد کرد يا صاحب‌ زمانا باغيشلا بيزني‌ / به حق صاحب زمان ما را ببخشای   مختومقلي‌ آيدار، من‌ خاك‌ پايام‌ / مختومقلی می گوید که خاک پایی از ایشان بیشتر نیستم امام‌لار يولينده‌ هم‌ جان‌ فدايام‌ / در راه امامان جان خود را فدا خواهم کرد كمينه‌ بنده‌ من‌، كلبي‌ - گدايام‌ / بنده کوچکی هستم، کلبی و گدایی در درگاه ایشان يا عباس‌ عليه‌ باغيشلا بيزني / به حق عباسِ علی ما را ببخشای   آنچنان که دیده می شود، منزلت و اظهار علاقمندی به اهل بیت (ع) در اشعار مختومقلی فراغی، ویژگی بارز و مشخصی است که به وضوح در مقابل مخاطبان کلام وی خودنمایی می کند. در خصوص شعر اخیر، این ابیات بیان کننده روایتی از اعتقادات مذهبی سنتی در بین ترکمن ها و حتی بیشتر ساکنان خراسان تاریخی است که همواره از مفهوم «چاریار/ چهار یار نبی (ص)» و «اون ایکی امام / دوازده امام (ع)» در کنار هم استفاده کرده اند. به نظر می رسد این روایت از سلسله بزرگان دین و گرامیداشت جایگاه آنان در میان ساکنان آسیای مرکزی، مبتنی بر سنت های متمایز نظام اندیشگی و اعتقادی این مردم در مقایسه با سایر مناطق جهان اسلام است.   اما اشعار مختومقلی در وصف حضرت علی (ع) نیز خود دنیای دیگری است. دو شعر معروف «علی دیر/ این علی است» (4) و «گوکجه کپدری / علی و کبوتر چاهی» (5) هر یک به نوبه خود، بیان کننده بیان کننده علاقه این شاعر و عارف بزرگ به حضرت علی (ع) است. علاوه بر آن، این آثار بیان کننده ذهنیت سنتی مردم این منطقه نسبت ایشان است. به عبارت دیگر، اشعار و روایات منظومی که معطوف به مقام و توصیف ویژگی های آن حضرت سروده شده اند، قبل از هر چیز آیینه است که ذهنیت بی واسطه و سنتی مردم ساکن در کشورهای آسیای مرکزی را در خود منعکس می کند.   ضرب‌ اوروبان‌ جناديل‌نينگ‌ شهرينه‌ / آن کس که ضربه مهلکی بر شهر جنادیل زد  كافرلارا غضب‌ سالان‌ علي‌ دير / و غضبناک با کافران رو در رو جنگید، علی بود گوز يوموپ‌ آچغينچا قيرق‌ گونلوك‌ يولي‌ / آن کس که با اسب دلدلش در یک چشم به هم زدن  دلدله‌ بير فرسخ‌ قيلان‌ علي‌ دير / راه چهل روز را چون فرسخی پیمود، علی بود   باشلار آزاد ادن‌ ديو قوجاغيندان‌ / آن کس آزادی از بند دیوان را میسر ساخت  آژدارها لبيندن‌، داغ‌ بوجاغيندان‌ / از دهان اژدها  و از کمینگاهان کوه ها دروازه‌سين‌ چكيب‌ خيبر داغيندان‌ / آن کس که به دروازه خیبر دست یازید يدي‌ قالا بيردن‌ دولان‌ علي‌ دير / و هفت قلعه را به یکباره گشود، علی بود   كشت‌ ايله‌گان‌ داغي‌ - داشي‌ اله‌ييپ / آن کس که از میان کوه ها و سنگ ها گذشت خنجر، قيليچ‌ گمريب‌، قانلار يالاييپ‌ / شمشیر کشید و در راه خدا خون ها ریخت دوغري‌ گليپ‌، اختم‌ قانين‌ ديله‌ييپ‌ / و آن کس که برای خونخواهی ادهم مقاتله‌ غوغا سالان‌ علي‌ دير / غوغایی در میدان نبرد به پا کرد، علی بود   آرسلان‌ كيبي‌ قاودينگ‌ كافر آولاری / آن کس که چون شیر، دشمنان را تار و مار کرد گشاد اتدينگ‌ نيجه‌ كعبه‌ روم لاري‌ / و راه کعبه را و راه روم را گشود ير آستيندا اولكه‌ چاپان‌ ديولري‌ / و آن کس که دیوهای پنهان شده در زیر زمین را باريب‌، بولك‌ - بولك‌ قيلان‌ علي‌ دير / تار و مار و نابود کرد، علی بود   كله‌ گلدي‌ درگاهينگا داد بيله / آن کس که سراسر به دادخواهی به درگاهش آمدند  نظ‌ام‌ بردينگ‌ سرحدلره‌ خط‌ بيله‌ / با نوشتن نامه ای به تمام سرحدات نظم داد قمقام‌ قيليچ‌ بيله‌، دلدل‌ آط‌ بيله / آن کس که با شمشیر ذوافقار و اسب دلدل خود تحت‌ السري‌ دگين‌ باران‌ علي‌ دير / تا تحت الثری پیش رفت، علی بود   مختومقلي‌ آيدار، تنده‌ بو جانينگ‌ / مختومقلی! اگر جانی در بدن باشد يولوندا نثار ات‌ شاهمردانينگ‌ / در راه شاه مردان نثار کن! ال‌ اوزاديپ‌ چار كنجينه‌ دنيانينگ‌ / آن کس که به چهار گوشه دنیا دست یازید محمد دينينه‌ سالان‌ علي‌ دير / و دین محمد را گستراند، علی بود   همانطور که مشخص است، مختومقلی در عین بازنمایی باورهای بومی درباره رشادت های خارق العاده حضرت علی (ع)، با اشاره به تلمیحات تاریخی فراوان سعی کرده است ارادت خود به ایشان را بر بنیان هایی واقع گرایانه ارائه دهد که از ویژگی های عمومی ادبیات آسیای مرکزی، به ویژه ترکمنی است.    نمونه دیگر، منظومه ای با عنوان «علی و کبوتر چاهی» (6) است که در قالب گفتگویی میان حضرت علی (ع)، کبوتری بی پناه و شاهینی که برای شکار آن کبوتر آمده است، تدوین شده است. علی (ع) در مسجد نشسته و مشغول عبادت است که کبوتری گریخته از چنگال شاهین به ایشان پناه می آورد. به دنبال آن، شاهین نیز به نزد ایشان آمده و بر اساس قاعده طبیعت، شکار خود را طلب می کند. نقطه اوج این منظومه آن جاست که مختومقلی، توجه مخاطب را برای نتیجه داوری در این ماجرا جلب می کند. چرا که موجودی بی پناه به دامان آن حضرت پناه آورده و از جانب دیگر، شاهین نیز برای سیرکردن جوجه های خود، کبوتر را از ایشان طلب می کند. به نظر می رسد، تسلیم کردن و یا نکردن کبوتر به شاهین، هردو با عدالت علی (ع) سازگار نیست و آن گاه است که مصداقی از عدالت ایشان نمایان می شود. علی (ع) تصمیم می گیرد با کندن گوشتی از بدن خود و دادن آن به شاهین، هم حق شاهین را محفوظ دارد و هم کبوتر را پناه بدهد. اما درست در همین هنگام، شاهین و کبوتر اظهار می کنند که از جانب خداوند برای آزمودن عدالت و حکمت آن حضرت آمده اند و نیازی به این تصمیم نیست. چرا که آن حضرت، از این آزمایش الهی سربلند بیرون آمده اند.   این روایت که گفته می شود نمونه های مشابه آن در سایر فرهنگ ها در مناطق مختلف جهان اسلام نیز نقل می شود، تجربه ای آمیخته از کرامات و معجزات از قبیل سخن گفتن با حیوانات (همچون سلیمان (ع))، مهار نفس و قربانی کردن (همچون ابراهیم (ع)) و ... را در خود جای داده است که همگی نشانه هایی از جایگاه و مقام حضرت علی (ع) در منظومه باورها و حیات دینی این مردم دارد.   به طور یقین، دیوان مختومقلی فراغی تنها نمونه از مجموعه میراث ادبی و فرهنگی آسیای مرکزی نیست که بتوان اشعار معطوف به جایگاه و منزلت اهل بیت (ع) را در آن جستجو نمود. با وجود این، ادبیات ترکمنستان به واسطه مجاورت جغرافیایی و پیوندهای تاریخی سرزمینی بین این سرزمین ها و ایران از یک سو و واقع شدن آرامگاه بزرگترین سخن ور زبان ترکمنی در حوزه سرزمینی ایران که خود نشانه واضحی از عمق و گستردگی پیوندهای پیش گفته می باشد، دارای اهمیت ویژه ای است. مصادیق اشاره شده در اشعار مختومقلی فراغی نیز که تنها بخشی از منظومه ادبیات ترکمنی با محتوای اسلامی و تعلیمی است، حوزه های قابل تأملی از ارزش های مشترک و دنیای معنوی نه چندان دور از هم بین ایران و ترکمنستان، حداقل در گذشته تاریخی مردم این دو کشور را نشان می دهد.   نویسنده: بهروز قزل – پژوهشگر مطالعات آسیای مرکزی   یادداشت ها: 1- دیوان مختومقلی فراغی، ص 409 در ارجاعات این متن، دیوان مختومقلی فراغی، نسخه قاضی مورد توجه بوده است، با مشخصات: فراغی، مختومقلی (1383)، مختومقلی فراغی نینگ کامل دیوانی، چاپا تیارلان مراد دردی قاضی، چاپ سوم، مشهد: گل نشر 2- ترجمه اشعار از نویسنده است. اما در مواردی از منابع زیر نیز استفاده شده است: الف) گرو مترجمین (1395)، ترجمه فارسی اشعار مختومقلی فراغی (دفتر اول- 100 شعر)، گنبدکاووس: ایل آرمان ب) دیه جی، عبدالرحمن (1373)، زندگینامه و برگزیده اشعار مختومقلی فراغی، تهران: الهدی 3- دیوان مختومقلی فراغی، ص 343 4- دیوان مختومقلی فراغی، ص 190 5- محمدنیازی، بی بی حمیده (1384)، حضرت علی (ع) و کبوتر چاهی: بر اساس شعر علی (ع) و گوکجه کبدر، گرگان، فراغی 6- متن ترکمنی منظومه «علی و کبوتر چاهی»: اي‌ يارانلار، مسلمانلار/گورونگ‌ بو حكم‌ داوري‌/كيم‌ مسجدده‌ اولتورميشدي‌/بير گون‌ مرتضي‌ علي‌  آرقا برميش‌ محرابا/يوزون‌ برميش‌ كتابا/ اولوغ‌- كيچيك‌ صحابا/ ييغيلميشدي‌ هم‌ باري‌  اول‌ شاه‌ صفدر بيلدي‌/بير گوكجه‌ كپدر گلدي‌/اولتوريپ‌، تعظ‌يم‌ قيلدي‌:/"سلام‌ عليك‌، يا،علي‌!  سن‌- سن‌ دينيم‌، ايمانيم‌/سانگا قربان‌ بو جانيم‌/فلان‌ يرده‌ آشيانيم‌/باش‌ چاغام‌ بار، يا، علي‌!  ير- گوگونگ‌ آراسيندا/خرمنلار غيراسيندا/خدانينگ‌ پناسيندا/گزرم‌ صحرالاري ‌سير ادرديم‌ هر يانا/شكر ادرديم‌ سبحانا/ايسترم‌، ييغام‌ دانه‌/الترم‌ آشيان‌ ساري‌  دوشماندان‌ غافل‌ ايديم‌/خرم‌ و خوشحال‌ ايديم‌/چاغاما مشغول‌ ايديم‌/گوردوم‌ كي‌، بير شاه‌ پري‌  گوردوم‌ بير لاچين‌ گلر/هوادا هوالانار/بيلديم‌ كي‌، جانيم‌ آلار/آمان‌ برمز، يا علي‌!  قورقوپ‌، بيط‌اقت‌ بولدوم‌/شيرين‌ جاندان‌ ال‌ يولدوم‌/سنينگ‌ قاپينگا گلديم‌/غوتار مني‌، يا، علي‌!"  علي‌ چون‌ واقف‌ اولدي‌/كپدرينگ‌ حالين‌ بيلدي‌/لط‌ف‌ ايله‌ كرم‌ قيلدي‌/دييدي‌: "كپدر، گل‌ باري‌!"  كپدر گلدي‌ اونگونه‌//برمان‌ لاچين‌ چنگينه‌/قول‌ اوزاتدي‌، اونگونه‌/سالدي‌ كپدرني‌ علي‌  شول‌ دمده‌ لاچين‌ گلدي‌/حضرته‌ عرضين‌ قيلدي‌/لط‌ف‌ ايله‌ تعظ‌يم‌ قيلدي‌:/"سلام‌ عليك‌، يا، علي‌!  هر سحرلر آولارديم‌/داغي‌- داشي‌ الارديم‌/بير كپدري‌ قاولارديم‌/گليپدير سيزينگ‌ ساري‌  درمانده‌يم‌، محتاجم‌/شرمنده‌يم‌، غلاجام‌/بو گون‌ اوچ‌ گوندور، آجام‌/آووم‌ برگين‌، يا، علي‌!"  اول‌ شير پروردگار/اول‌ صاحب‌ ذوالفقار/اول‌ شاه‌ دلدل‌ سوار/ندا قيلدي‌ قنبري‌  قنبر چون‌ ظ‌اهر بولدي‌/لط‌ف‌ ايله‌ كرم‌ قيلدي‌/دييدي‌: "خذمت‌ نه‌ بولدي‌/چاغيردينگيز بيزلري‌!"  دييدي‌ چرخ‌ چنبره‌/موشك‌ قاتيلميش‌ عنبره‌/علي‌ دييدي‌ قنبره‌:/"آليپ‌ گلگيل‌ خنجري‌!"  گورونگ‌ ايمدي‌ نه‌ قيلا/ايستار ـ اول‌ كرم‌ قيلا/لاچين‌ دييدي‌ علي‌غا:/"سيز نادرسيز خنجري‌؟" "اي‌، لاچين‌، من‌ حيدرم‌/صاحب‌ لط‌ف‌ و كرم‌/اوز بودومدان‌ ات‌ برم‌/سن‌ ديله‌مه‌ كپدري‌!"  خنجر چيقدي‌ قينيندان‌/تا ات‌ كسه‌ يانيندان‌/لاچين‌ توتدي‌ قولوندان‌/دييدي‌:"كسمه‌، يا علي‌!"  سنينگ‌ ايشينگ‌ كرمدير/قوللارينگ‌ محترمدير/بو ات‌ بيزه‌ حرامدير/ايا، ساقي‌ كوثري‌ لاچين‌ سايمانگلار مني‌/كپدر دييمانگلر آني‌/سيناماق‌ اوچين‌ سني‌/گليپديك‌ سيزينگ‌ ساري‌!"  شادان‌ رخصت‌ آلديلار/آياق‌ اوزره‌ قالديلار/اوچوپ‌، پرواز قيلديلار/گيتديلر آسمان‌ ساري‌  تمام‌ بولدي‌ بو سوزلر/اتسه‌لر گرك‌ اثر/مختومقلي‌ خاكسار/شاهمردان‌ چاكري       ]]> فرهنگ و هنر Tue, 11 Apr 2017 07:22:46 GMT http://www.iras.ir/fa/doc/note/3132/جایگاه-اهل-بیت-پیامبر-ادبیات-آسیای-مرکزی-حضرت-علی-ع-اشعار-مختومقلی-فراغی ناآرامی‌های اخیر قرقیزستان و سناریوهای محتمل http://www.iras.ir/fa/doc/note/3077/ناآرامی-های-اخیر-قرقیزستان-سناریوهای-محتمل ایراس: از هفته گذشته، قرقیزستان یک بار دیگر صحنه تظاهرات‌ و رویارویی سیاسی مخالفان و موافقان دولت مرکزی بیشکک شد با این تفاوت که اینبار، کاخ ریاست جمهوری همزمان میزبان یکی از جدی ترین مولفه‌های خارجی تاثیرگذار بر روندهای داخلی یعنی ولادمیر پوتین رئیس جمهوری روسیه بود. این همزمانی، این گمان را در ذهن متبادر می‌سازد که بحران این بار که با بازداشت «تکه بایف» اوج گرفت، اقدامی خودساخته و مدیریت شده با هدف‌هایی متکثر است. قدرت نمایی دولت در سرکوب و کنترل رهبران جنبش اپوزیسیونی، مظلوم نمایی مقامات فعلی دولت در مواجهه با مخالفان، ظرفیت سنجی واکنش هواداران رهبران مخالف و میزان سنجی حساسیت شرکای ژئوپلتیکی قرقیزستان بخصوص روسیه؛ از جمله مهمترین دلایلی است که می‌توان حوادث چند روز اخیر را مورد تحلیل قرار داد.   بازداشت تکه بایف قرقیزستان برخلاف برخی پیشبینی‌های کارشناسی، در اواخر سال 2016 شاهد دور جدیدی از تغییرات سیاسی در پی اصلاح قانون اساسی و همچنین ائتلاف جدید در تشکیل دولت بود. بسیاری از جمله مهمترین دلایل این تغییرات را مسئله تکثر قدرت در این کشور می‌دانند موضوعی که با درک میزان قدرت و نفوذ آنها در جامعه، تاحدودی قابل تایید نیز است.   از جمله جریانات مدعی کسب قدرت، گروه اپوزیسیون دموکراتیک با رهبریت «اموربیک تکه‌بایف» است. وی که رهبریت فراکسیون حزبی «آته مکین» (یکی از احزاب تشکیل‌‌دهند‌ه ائتلاف اکثریت مجلس) در پارلمان قرقیزستان را نیز بر عهده دارد، علیرغم طرفداران نه چندان پرشمار در بیشکک که حدود 7 درصد پیش بینی می‌شود، دارای هواداران قابل توجهی در مناطق جنوبی خصوصا در استان تاثیرگذار «اوش» می‌باشد. وی که چندی پیش با برگزاری همه پرسی اصلاح قانون اساسی مخالفت کرده بود، پس از انجام رفراندوم، با اتهام پرونده کیفری در رابطه با موضوع غارت‌گری در سال 2010 و دسیسه سهام «مگا کوم» مواجه شد.   اصل موضوع مخالفت آتامبایف و تکه بایف از آنجایی شکل گرفت که رهبر آته مکین مدعی شد اتمبایف قصد دارد با انجام تغییرات در قانون اساسی قرقیزستان و با استفاده از تجربه روسیه در قدرت باقی بماند. تکه بایف که در آن زمان یکی از رهبران دولت موقت در قرقیزستان محسوب می‌شد، بنابر ادعای «لئونید مائیوسکی» نماینده سابق دریافت کرده است. در همین خصوص نیز دادستانی قرقیزستان تاکید کرده بود که تکه ‌بایف هرچند به قول خود در برابر مایوسکی عمل نکرد، ولی از بازگرداندن مبلغ یادشده نیز سرباز زده است و پس از بازگشت از اجلاس پارلمانی سازمان امنیت و همکاری اروپا در «وین» بود، توسط نهادهای امنیتی بازداشت خواهد شد.   پس از طرح این موضوع، در ابتدا زمزمه‌هایی از احتمال درخواست پناهندگی وی مطرح شد اما تکه بایف اعلام کرد علیرغم اطلاع از احتمال بازداشت، وارد بیشکک خواهد شد. در نهایت نیز روز شنبه، در فرودگاه «ماناس» قرقیزستان مورد بازداشت کارکنان امنیتی این کشور قرار گرفت و به بازداشتگاه موفقت بیشکک انتقال داده شد. در ابتدا قرار بود وی تنها به مدت 48 ساعت مورد بازداشت قرار گیرد اما در نهایت و همزمان با ورود ولادیمیر پوتین به بیشکک در میان تجمع اعتراضی هوادارن تکه بایف، دادگاه شهر بیشکک در اولین جلسه با بررسی مدارک موجود و اتهامات وارده بر این مخالف دولت قرقیزستان، وی را به مدت 2 ماه و بمنظور بررسی بیشتر این پرونده به زندان محکوم کرد.   اعلام حمایت ها و اعتراضات پس از اعلام خبر دستگیری تکه بایف توسط کمیته امنیت ملی، بلافاصه تعداد هزار شهروند قرقیز در مقابل این نهاد امنیتی تجمع کردند. همچنین از اولین ساعات بازداشت تکه بایف نیز، «رزا آتونبایوا» رئیس جمهوری  سابق قرقیزستان و از جمله طرفداران غرب نیز از این اقدام دولت به شدت انتقاد کرده و آنرا محکوم کرد.   از صبح دوشنبه نیز بین 2تا 3 هزار مخالف دولت بیشکک در مقابل دفتر رئیس جمهوری قرقیزستان تجمع کردند. «آتامبایف باید استفعا کند» و «آزادی به تکه بایف»  از جمله مهمترین شعارهای تظاهر کنندگان بود. همچنین معترضین قصد داخل شدن به داخل ساختمان امنیت ملی بیشکک را داشتند، اما نیروهای امنیتی مانع ورود آنها شدند. شهرداری بیشکک هم اعلام کرد تظاهر کنندگان بنابر عدم وجود مجوز غیر قانونی و افراد حاضر، بایستی محل را ترک کنند و آتمبایف نیز در پیامی تهدید آمیز اعلام کرد با معترضان غیرقانونی به شدت برخورد خواهد کرد. در همان ساعات ابتدایی روز دوشنبه بود که اعلام شد اعتراضات مشابهی نیز در جنوب قرقیزستان برپا شده است. در همین حال، اعلام حمایت «آموربیک باباناف» رئیس حزب «رسپوبلیکا آتاژورت» بر پیچیدگی ماجرا افزود. باباناف از جمله چهره‌های صاحب نفوذ و صاحب رسانه از جمله تله کانال‌های «NBI» و «NTC»، منابع اینترنتی، روزنامه‌ها و ... است و در تمامی نظرسنجی‌ها، پس از اتمبایف در رتبه دوم به لحاظ محبوبیت سیاسی قرار دارد. البته در این میان، طرفداران اتمبایف نیز روز دوشنبه در خیابان‌های منتهی به دفتر ریاست جمهوری حاضر شدند و رؤسای جنبش «شهدای انقلاب سال 2010» از برگزاری تجمع دیگری در مقابل طرفداران تکه ‌بایف با شرکت 5 هزار شهروند قرقیزستانی خبر دادند.   ریشه های تحولات وضعیتی که امروز قرقیزستان با آن روبروست، در نتیجه پیروزی سال گذشته، حزب حاکم «سوسیال دموکرات» در انتخابات پارلمانی قرقیزستان شکل گرفت. انتخاباتی که با کسب حداکثر کرسی‌های مجلس از سوی هواخواهان دولت به پایان رسید و مخالفان امکانی برای راهیابی هدفمند به پارلمان نیافتند. البته که حدود 4 ماه پیش با کناره‌گیری حزب سوسیال دموکراتیک، ائتلاف دولت از اکثریت افتاد، اما این طرح کلان که در واقع تثبیت رویکرد روس محور در عرصه سیاست خارجی قرقیزستان تلقی می‌گردد، همچنان و بطور مشخص از سوی الماسبیک اتامبایف در حال تقویت شدن است. روندی که در کانون آن کاهش تدریجی سطح مناسبات با کشورهای فرامنطقه‌ای (عمدتا غرب) و نزدیکی هر چه بیشتر به روسیه قرار دارد. همچنان که در این وضعیت، گرایش قدرت برای مدت زیادی در اختیار جریان حاکم باقی خواهد ماند که بطور طبیعی واکنش مخالفان را برخواهد انگیخت.   در اولین واکنش‌ها به راهبرد اتمبایف و تیم وی، احزاب سیاسی «بوتون قرقیزستان»، «آتاژورت»، «جنبش مقاومت»، «جنبش قرقیزستان» و نمایندگان انجمن بیشکک در ائتلاف با یکدیگر جنبش اپوزیسیونی ایجاد کردند. اما موضوعی که بیش از هر چیز مخالفان را نسبت به اقدامات اتمبایف حساس کرد، طرح پیشنهادی اصلاح قانون اساسی با حمایت اکثریت اعضای پارلمان بود که در نهایت برآیند این تغییرات به گفته مخالفان دولت، تثبیت جایگاه تیم فعلی حاضر در قدرت و افزایش اختیارات نخست وزیر خواهد بود.   یکی از مهمترین مفاد این اصلاحات که در نهایت نیز در رفراندوم تغییر قانون اساسی مورد تایید قرار گرفت، در آنجایی بود که نخست‌وزیر می‌تواند بدون محدودیت خواستار رای اعتماد پارلمان به دولت شود (همراه با پیامدهای که در صورت عدم جلب اعتماد پارلمان به همراه خواهد داشت). این در حالیست که به طور طبیعی پارلمان به خاطر پرهیز از احتمال منحل شدن خود بیشتر به فکر کنار آمدن با دولت خواهد شد. این در حالی است که بر اساس ماده پیشنهادی 87، نخست‌وزیر می‌تواند به صورت مستقل اقدام به کنار گذاشتن یکی از اعضای دولت و یا کل کابینه کند. با این حال می‌توان گفت که موضوع رای اعتماد پارلمان به دولت به نوعی نقش شاخص تعیین میزان حسن نیت اعضای مجلس نسبت به نخست‌وزیر را اجرا خواهد کرد و در این شرایط معلوم است که در صورت تسلط یک گروه سیاسی بر پارلمان قوای مقننه به راحتی به آلت دست تبدیل خواهد گردید.   در همین حال، مخالفان این طرح معتقدند، بنابر عدم وجود فرهنگ صحیح انتقال قدرت در کشورهای آسیای مرکزی، طرح برگزاری رفراندوم برای تغییر قانون اساسی این کشور تنها با هدف تقویت مواضع دولت برنامه ریزی شده بود. همچنین آنان می‌گویند، آتامبایف، درابتدای انتخاب شدن به سمت ریاست جمهوری رویه روسای جمهور سابق را مورد انتقاد قرار داد و آنها را «اژدهای سیاسی» نامید اما با نزدیک شدن به دوره ریاست جمهوری این دوره آتامبایف نیز همان رویه روسای جمهور سابق را در نظر گرفته است. این واقعیت بار دیگر عدم فرهنگ انتقال قدرت به طور صلح‌آمیز در کشورهای آسیای مرکزی را تأیید می‌کند که با تغییر قانون اساسی آتامبایف با ادعای تقویت نقش نخست وزیر، وی در نظر دارد تا پس از اتمام مدت ریاست جمهوری پست نخست وزیر را بدست آورد. اگر به فرآیندهای سیاسی اخیر در قرقیزستان نگاه کنیم معلوم می‌شود که رئیس جمهور در هر یک از آنان نقش تعیین کننده‌ای داشته است در حالی که وی این حق را ندارد، به عنوان مثال تاکنون هیچ ائتلاف پارلمانی بدون شرکت رئیس جمهور تشکیل نشده است. تمام این موارد به معنای آن خواهد بود که بازدارندگی و موازنه قوا در قرقیزستان که قبل از این هم با مشکلات متعددی رو به رو بود، با تائید پیش نویس اصلاح قانون اساسی عملا از بین خواهد رفت و قدرت واقعی در اختیار ائتلاف رئیس جمهور و نخست‌وزیر قرار خواهد گرفت.   همچنین در این میان، نقش مردم نیز کم رنگ نشان داده می‌شود. در وضعیت امروز جامعه قرقیزستان مردم به شدت درگیر مسائل اقتصادی بوده و رکود اقتصادی در کشور هر روز بدتر خود را نشان می‌دهد بطوریکه بدهی‌های دولت به 4 میلیارد دلار رسیده است و رئیس صندوق بین المللی پول هم هشدارهایی به دولت قرقیزستان در رابطه با آسیب پذیری جامعه داده است.   در این شرایط، تنها منبع درآمدی برای قرقیزستان، استخراج طلا از معدن غنی کومتار است که آنهم به علت اختلافات با کمپانی کانادایی به حالت تعلیق درآمده است. موضوع عضویت در طرح اوراسیا نیز تاکنون بنابر عدم جمع بندی ظرفیت‌های کشاورزی قرقیزستان با مشکلات بسیاری روبروست.   بنابراین، در شرایط فعلی، اتمبایف فضا را مناسب دیده و قصد دارد خود را در نزد مردم بعنوان منجی خلاصی از مشکلات حاضر معرفی نماید و بنابر همین رویکرد، دست به اصلاح قانون اساسی و حذف نرم مخالفان از چرخه امکان دسترسی به قدرت زده است. موضوعی که شاید بتواند در کوتاه مدت، مثمر ثمر واقع گردد اما در بلند مدت با توجه به شرایط خاص جامعه قرقیزستان، رویکرد حذف مخالفان و حرکت به سمت اقتدارگرایی با بی ثباتی‌های گسترده‌ای مواجه خواهد شد. اقداماتی که بطور طبیعی دارای موافقانی نیز است و صف آرایی سیاسی را نمایان تر از گذشته بوجود خواهد آورد.   تحلیل وضعیت در شرایطی که وصف شد، تقابل سیاسی مخالفان و موافقان با توجه به شرایط امکان ابراز عقیده و نظر و برپایی تجمعات اعتراضی و حمایتی در کشور قرقیزستان، تاحدودی قابل پیش بینی است اما اینکه درست یک روز مانده به سفر پوتین به قرقیزستان این شکل مقابله‌ای طراحی و اجرا گردد، سوالاتی را در ذهن مطرح خواهد کرد. اینکه چرا دولت بیشکک علیرغم اطلاع از مواضع مخالفان، درست همزمان با سفر رئیس جمهوری روسیه مبادرت به بازداشت تکه بایف بعنوان یکی از منتقدان جدی دولت و موضوع اصلاح قانون اساسی کرد؟ در این خصوص 4 فرضیه را می‌توان به بحث گذاشت:   نخست، آتامبایف قصد داشت در آستانه سفر پوتین تسلط خود بر فضای سیاسی و امنیتی قرقیزستان را با بازداشت مهم ترین مخالف خود به نمایش بگذارد و پوتین را بیش از گذشته متقاعد بر ضرورت حمایت‌های علنی تر کرملین از نامزد مورد نظر آتامبایف کند. (اتمبایف بطور رسمی اعلام کرده است در انتخابات 7 ماه آینده ریاست جمهوری کاندیدا نخواهد شد اما حمایت وی از فردی خاص و همچنین نخست وزیری وی با توجه به تغییرات قانون اساسی و بالارفتن اختیارات نخست وزیری دور از احتمال نیست).   نظر دوم این است که آتامبایف در آستانه سفر پوتین عمدا به این اقدام دامن زده تا رئیس جمهور روسیه متوجه جدی بودن تحرکات گروه‌های غرب گرا در قرقیزستان شود که این موضوع با توجه به انتخابات 7 ماه بعد ریاست جمهوری مهم خواهد بود. رئیس جمهوری قرقیزستان با طراحی این سناریو، سعی کرده است بنوعی در برابر قدرت متحد کننده اپوزیسیون که 4 ماه پیش دولت را از اکثریت انداخت، مظلوم نمایی و هرچه بیشتر نظر مساعد مسکو نسبت به خود را جلب کند. در این میان، ادامه حضور و فعالیت قرقیزستان در اتحادیه اوراسیا، نقطه محوری محسوب می‌گردد که با ادامه کار تیم اتمبایف، برای کرملین تضمین شده خواهد بود. از سوی دیگر، تکه بایف از مهم ترین مهره‌های غرب گرای قرقیزستان محسوب می‌شود که می تواند منجر به تقویت ائتلاف سازمان‌ها و شخصیت‌های غربگرای قرقیزستان گردیده و و توجه منابع غربی را به خود جلب کند.   سوم اینکه، ظرفیت سنجی میزان حساسیت کرملین نسبت به تحرکات مخالفان دولت فعلی قرقیزستان از دیگر فرضیه‌های مطرح است. با توجه به تحولات چند ماه اخیر و احتمال ازسرگیری چندباره بحران‌های سیاسی تا نوامبر سال جاری و حتی طرح برگزاری انتخابات زودهنگام، بیشکک سعی کرد با این حرکت خود، سطح واکنش و حساسیت مقامات مسکو و نحوه رفتاری آنان را بسنجد. همچنین واکنش‌های احتمالی به این جریان نیز می‌تواند وزن سیاسی روس‌ها در مقطع فعلی را در آسیای مرکزی  بویژه قرقیزستان تاحدود زیادی مشخص کند.   و سرانجام، تجزیه و تحلیل اقدامات مخالفان برای پاسخ پیشگرانه در آینده، ظرفیت سنجی سطح قابلیت تیم ریاست جمهوری برای مدیریت بحران، تحلیل واکنش کشورهای ثالث و نمایندگی‌های دیپلماتیک و سازمان‌های غیردولتی (مخصوصا که این سازمان‌ها بیشتر در جنوب قرقیزستان فعال بوده و تکه بایف نیز در آنجا دارای هواداران بسیاری است)، را می‌توان از جمله دیگر دلایلی برشمرد که اقدام دولت در دستگیری این مخالف سرشناس را میتوان در قالب آن تحلیل کرد.   پیامدها تا پیش از بازداشت، تکه بایف که خود یکی از نویسندگان قانون اساسی قرقیزستان پس از تحولات و انقلاب 2010 است، چندین بار تهدید کرده بود که به زودی اطلاعات مربوط به حساب‌های خارج از کشور اطرافیان رئیس جمهوری را منتشر خواهد کرد. در ماه‌های اخیر نیز این مخالف دولت، برای شفاف سازی فعالیت‌های مالی رئيس جمهور و همکارانش بارها به کشورهای خارجی سفر کرده بود و از این بابت، دستگیری و اتهام اختلاس مالی علیه وی بنابر اظهارات اکثر کارشناسان داخلی و خارجی این کشور، تاحدود زیادی سیاسی می‌نماید. بنابراین همین موضوع، پیامدهای بازداشت وی نیز دارای وزن امنیتی-سیاسی خواهد بود و احتمال آن می‌رود که این اتفاق، مواضع مخالفان آتامبایف (با شعار آزادی تکه‌بایف) را قبل از انتخابات ریاست جمهوری تقویت و آنها را پشت یک میز جمع کند که در این شرایط، مبارزه گروه نخبگان قرقیزستان و اپوزیسیون برای بدست آوردن قدرت در چارچوب انتخابات ریاست جمهوری محور اصلی روندهای سیاسی در ماه‌های آینده قرقیزستان خواهد بود.   در همین حال، حوادث خشونت بار چند روز اخیر نشان داد، مبارزات سیاسی با محوریت انتخابات ریاست جمهوری پیشرو، می‌تواند به پتانسیل درگیری بین نخبگان سیاسی منجر شود تا آنجا که حتی استفاده از زور و خشونت در مناقشات نیز محتمل است زیرا تجربه حوادث گذشته نشان می‌دهد، سیاستمداران قرقیز توانایی آنرا ندارند که بین خود سازش و مصالحه کرده و برعکس، خواهند توانست گروه‌های رادیکالی که با برخی از مراکز خارجی در ارتباط بوده و تقریبا از طرف دولت غیر قابل کنترل می‌باشند را نیز به صحنه مبارزات وارد کنند.   در همین حال ممکن است تناقضات سیاسی فعلی میان دولت و گروه اپوزیسیون، در چشم‌انداز کوتاه‌مدت بار دیگر منجر به استعفای دولت، انحلال مجلس و انتخابات زودهنگام ریاست جمهوری شود که این مسئله، بار دیگر بی‌ثباتی را فراگیر و باعث دخالت و جلب گروه‌های افراط‌گرای رادیکال نیز خواهد شد.   نویسنده: سید محمد علوی زاده - کارشناس مسائل آسیای مرکزی در موسسه مطالعات ایران شرقی         ]]> آسیای مرکزی Sun, 05 Mar 2017 05:41:42 GMT http://www.iras.ir/fa/doc/note/3077/ناآرامی-های-اخیر-قرقیزستان-سناریوهای-محتمل رفع موانع حضور مهاجران تاجیک در روسیه، مطالبه دوشنبه از مسکو http://www.iras.ir/fa/doc/news/3069/رفع-موانع-حضور-مهاجران-تاجیک-روسیه-مطالبه-دوشنبه-مسکو ایراس، دوشنبه از مسکو خواست که حکم اخراج و منع ورود شهروندان تاجیکستان در قلمرو روسیه که جرایم سبکی دارند، بازبینی شده و این عده شهروندان مورد عفو قرار بگیرند. مقامات تاجیک می‌گویند که در حال حاضر 270 هزار مهاجر کاری این کشور از حق ورود به روسیه محرومند.   به نقل از خبرگزاری های محلی این پیشنهاد در ملاقات مقامات عالی تاجیکستان و روسیه ، روز 27 فوریه ( نهم اسفند) در حضور امامعلی رحمان و ولادیمیر پوتین در شهر دوشنبه، بیان شد. مقامات روسیه نیز در آخر ماه ژانویه سال جاری میلادی رسما قول وعده داده بودند که مسئله عفو مهاجران اخراج شده تاجیک را در دست بررسی دارند. روسیه برای بیش از یک میلیون ساکنان تاجیکستان به مکان اصلی کار و درآمد تبدل شده است. به گزارش خبرگزاری خاور تاجیکستان «اگار شولاو»، معاون اول نخست‌وزیر روسیه در حاشیه‌ این سفر به خبرنگاران گفت، که کشورش قصد دارد مشکل ایجاد شده برای مهاجران تاجیکستان را بازبینی کند. وی همچنین اظهار داشت: قصد داریم در تاجیکستان 20 مدرسه با زبان روسی، احداث کنیم تاکید دو کشور بر توسعه روابط و همکاری ها در اظهارات مشترک رؤسای جمهور تاجیکستان و روسیه به توسعه همکاری ها در بخش امنیت و هماهنگی در مقابله با تهدیدها از جنوب، تاکید شد. امامعلی رحمان و ولادیمیر پوتین تلاش های مشترک نیروهای مسلح تاجیکستان و پایگاه 201 نظامی روسیه در قلمرو تاجیکستان را عامل مهم امنیت منطقه عنوان کردند. تاجیکستان و روسیه همچنان اعلام کردند، که همکاریهای خود را در بخش نظامی و نظامی - فنی عمیقتر می‌کنند. این دو کشور همزمان از عزم خود به تحکیم همکاری ها در مبارزه با تروریسم، افراط گرایی، قاچاق مواد مخدر، اسلحه و دیگر چالشهایی، که امنیت منطقه را تهدید می‌کنند، خبر دادند. آنها بارها نگرانی خود را از حضور جنگیان در شمال افغانستان اظهار نموده و مرزهای جنوبی خود را آسیب‌پذیر می‌دانند. امضای شش سند همکاری میان روسیه و تاجیکستان پس از انجام مذاکرات بین دولتی و اظهارات مشترک دو رئیس جمهوری میان دو کشور شش سند در بخش های کار و مهاجرت، حفظ محیط زیست، استفاده از دانش اتمی، برنامه همکاریهای وزارت خانه های خارجه این دو کشور در سال 2017 و یادداشت تفاهم بین اداری در مورد همکاریه در حوزه فرهنگ و ورزش، امضا شدند. مدال پوتین به امامعلی رحمان​ به گزارش بخش تاجیک تارنمای آزادی نیز مراسم استقبال رسمی از رئیس جمهوری روسیه در «قصر ملت» برگزار شد و پس از ملاقات دو رئیس جمهوری ، ولادیمیر پتین به امامعلی رحمان « برای آنچه که سهم بزرگ و تلاشهای سازنده و اقدامهای پیوسته در راه توسعه بی‌سابقه روابط متنوع بین دولتی و دوستی ملت های تاجیکستان و روسیه» عنوان شد نشان عالی ان کشور موسوم به «الکساندر نیوسکی » را اعطا کرد. ​سفر کوتاه پوتین به تاجیکستان ولادیمیر پوتین، رئیس جمهوری روسیه عصر روز دوشنبه 27 فوریه ( 9 اسفند) در رأس یک هیئت بلندپایه جهت انجام یک سفر رسمی، وارد تاجیکستان شد. ولادیمیر پوتین را در فرودگاه بین‌المللی دوشنبه قاهر رسول زاده نخست وزیر تاجیکستان و دیگر افراد رسمی استقبال کردند. ولادیمیر پوتین را در این سفر «ولادیمیر کالاکالتسیف»، وزیر امور داخلی روسیه، «سرگی دانسکای»، وزیر منابع طبیعی و محیط زیست، «مکسیم تاپلین»، وزیر کار و امور اجتماعی، الکساندر فامین، معاون وزیر دفاع و دیگر مقامات رسمی روس، همراهی کردند. پوتین به قرقیزستان می رود رئیس جمهور روسیه در جریان دیدارش از دوشنبه از پایگاه نظامی این کشور، که به گفته مقامات روسیه «عامل مهم ثبات و امنیت در آسیای مرکزی محسوب می‌شود»، دیدن کرد و سپس صبح سه‌شنبه‌ 28 فوریه، از دوشنبه عازم بیشکک، پایتخت قرقیزستان می شود. نگاهی به روابط اقتصادی کشور روسیه خود را شریک مهم سیاسی و اقتصادی تاجیکستان معرفی می‌کند. عظیم ترین پایگاه نظامی خارجی این کشور با هفت هزار سربازش در فرغان ‌تپه و رزمایشگاه لاهور در ناحیه رودکی تاجیکستان واقع شده است . حجم سرمایه‌گذاری های این کشور در اقتصاد تاجیکستان یک میلیارد و 700 میلیون دلار اعلام شده است. به گزارش وزارت توسعه اقتصاد تاجیکستان، طی دو سال گذشته گردش تجاری میان دو کشور کاهش یافته و در سال گذشته حجم عمومی آن اندکی بیشتر از یک میلیارد دلار را تشکیل داده است که این رقم در مقایسه با 2015 حدود 3.6 درصد کمتر بوده است. این منبع گفته است، با این وجود روسیه از شریکان اصلی اقتصادی تاجیکستان به شمار رفته و سهم این کشور در تجارت خارجی تاجیکان 4.26 درصد است. انتهای متن/ ترجمه و گزارش: خسرو حسینی/ ایرنا   ]]> آسیای مرکزی Tue, 28 Feb 2017 07:12:40 GMT http://www.iras.ir/fa/doc/news/3069/رفع-موانع-حضور-مهاجران-تاجیک-روسیه-مطالبه-دوشنبه-مسکو پوتین: مسکو خواستار آشتی ملی در افغانستان است http://www.iras.ir/fa/doc/news/3067/پوتین-مسکو-خواستار-آشتی-ملی-افغانستان ایراس، رئیس جمهور روسیه در نشست مشترک با «امامعلی رحمان» رئیس جمهور تاجیکستان گفت: مسکو خواستار دستیابی آشتی ملی در افغانستان می‌باشد.   «ولادیمیر پوتین» با اشاره به بررسی وضعیت افغانستان در دیدار با همتای تاجیک خود اظهار داشت: روسیه همواره نگران ناامنی در افغانستان هست و از برگزاری آشتی ملی در این کشور حمایت می‌کند. وی ادامه داد: مسکو و دوشنبه از گسترش نفوذ گروه‌های تروریستی در افغانستان نظیر داعش و همچنین رشد سریع قاچاق مواد مخدر و جرایم فرامرزی نگران می‌باشند. رئیس جمهور روسیه گفت: تاجیکستان متحد قابل اعتماد و شریک استراتژیک مسکو  است و روابط دوستانه 2 کشور در این مدت زمان این موضوع را اثبات کرده است. وی نقش رئیس جمهور تاجیکستان در تحکیم روابط دوجانبه را بزرگ توصیف کرد و اعطای نشان دولتی روسیه موسوم به «الکساندر نوسکی» را در راستای قدردانی از زحمات همتای تاجیک خود دانست. پوتین روسیه را شریک تجاری شماره اول تاجیکستان عنوان کرد و و اظهار داشت: مسکو به دنبال ایجاد شرایط جدید برای توسعه و گسترش روابط اقتصادی و تجاری با این کشور می‌باشد. پوتین در ادامه نسبت به گسترش همکاری‌های کشاورزی بین 2 کشور ابراز علاقه کرد و افزود: راه آهن روسیه از سال گذشته به این طرف برای انتقال محصولات کشاورزی از تاجیکستان تعرفه های خاصی را در نظر گرفته است. رئیس جمهور روسیه وجوه ارسالی از طرف مهاجرین کاری تاجیک مقیم روسیه را کمک جدی برای اقتصاد تاجیکستان عنوان کرد و اظهار داشت: در سال 2016 بیش از 1.9 میلیارد دلار وجه نقد از مسکو به دوشنبه انتقال داده شده است که تقریبا یک سوم حجم تولید ناخالص داخلی تاجیکستان را تشکیل می‌دهد. پوتین اعلام کرد: برای فراهم کردن شرایط مناسب جهت کار و زندگی اتباع تاجیکستان در روسیه در زمینه‌های اجتماعی و مراقبت های پزشکی اقدامات لازم در دستور کار قرار دارد. پوتین همکاری‌های فرهنگی و آموزشی بین روسیه و تاجیکستان را با اهمیت توصیف کرد و گفت: بیش از 21 هزار دانشجوی تاجیک در روسیه مشغول به تحصیل می‌باشند که نصف از این افراد از بودجه روسیه حمایت مالی می‌شوند. رئیس جمهور روسیه اظهار داشت: در تاجیکستان شبکه مدارس روسی ایجاد خواهد شد. پوتین ادامه تعاملات و همکاری های روسیه و تاجیکستان در چهارچوب سازمان پیمان امنیت جمعی، کشورهای مشترک المنافع و سازمان همکاری های شانگهای را مهم عنوان کرد. در چهارچوب سفر رسمی پوتین به تاجیکستان 6 سند همکاری در زمینه های محیط زیست، انرژی صلح آمیز هسته ای، پیک پستی نظامی، کار و اشتغال، ورزش و برنامه همکاری های وزارتخانه های امور خارجه 2 کشور در سال 2017 به امضا رسید. قرار است تا ساعاتی دیگر رئیس جمهور روسیه دوشنبه را به مقصد بیشکک ترک کند. انتهای گزارش/ منبع:  خبرنگار فارس در دوشنبه/ ]]> آسیای مرکزی Tue, 28 Feb 2017 06:00:05 GMT http://www.iras.ir/fa/doc/news/3067/پوتین-مسکو-خواستار-آشتی-ملی-افغانستان مسکو شریک کلیدی دوشنبه در تمام زمینه‌ها است http://www.iras.ir/fa/doc/news/3066/مسکو-شریک-کلیدی-دوشنبه-تمام-زمینه-ها ایراس، «امامعلی رحمان» رئیس جمهور تاجیکستان در نشست مطبوعاتی که در پایان مذاکرات هیئت های رسمی تاجیکستان و روسیه صورت گرفت، مسکو را شریک کلیدی «دوشنبه» در همه زمینه‌ها عنوان کرد. وی با اشاره به اهمیت سفر رسمی «ولادیمیر پوتین» به تاجیکستان، گفت: مسکو شریک کلیدی دوشنبه در همه زمینه‌ها است، این کشور به عنوان ضامن اجرای توافق صلح تاجیکستان در روند صلح و آشتی شهروندان تاجیک نقش مهمی بازی کرده و در توسعه اقتصادی و اجتماعی و تحکیم استقلال ملی کشور سهم قابل توجهی داشته است. رحمان با بیان روابط نزدیک 2 کشور از زمان استقلال و امضای 260 سند همکاری اظهار داشت: اسناد مذکور نشان از نزدیکی 2 کشور در همه زمینه‌ها به خصوص عرصه‌های نظامی - فنی گرفته تا پروژه های بزرگ اجتماعی و اقتصادی می‌باشد. وی اظهار داشت: گفت‌وگوی که امروز صورت گرفت بار دیگر وجود سطح بالایی از اعتماد سیاسی میان 2 کشور را تائید کرد. رحمان ادامه داد: در این نشست با رئیس جمهور روسیه وضعیت موجود و چشم‌انداز همکاری‌های دوجانبه و همچنین تعاملات 2 کشور در چهارچوب سازمان های بین المللی نظیر سازمان ملل متحد، سازمان همکاری‌های شانگهای، کشورهای مستقل مشترک المنافع و سازمان پیمان امنیت جمعی را مورد بحث و بررسی قرار دادیم. وی در ادامه گسترش همکاری بین تاجیکستان و مناطق روسیه را مهم خواند و بر آمادگی دو طرف در جهت تداوم همکاری‌ها در عرصه های کشاورزی، نساجی، معدن، انرژی و نفت و گاز تاکید کرد. رئیس جمهور تاجیکستان رسیدگی به مشکلات مهاجرین کاری این کشور در روسیه را یکی دیگر از موضوعات مورد بحث عنوان و ابراز امیدواری کرد: پیشنهادات طرف تاجیک مورد پذیرش مسکو قرار خواهد گرفت. رحمان با اشاره به اهمیت همکاری‌های فرهنگی و از جمله آموزشی بین تاجیکستان و روسیه، اتخاذ اقدامات لازم برای پاسخ گفتن به نیازهای جوانان به فراگیری زبان روسی در داخل کشور را ضروری دانست. وی افزود: در حال حاضر بیش از 20 هزار دانشجوی تاجیک در روسیه مشغول به تحصیل می‌باشند که هزینه‌های بخش قابل توجهی از آنها از طرف دولت مسکو تامین می‌شود. رئیس جمهور تاجیکستان در بخش دیگری از سخنان خود، اعلام کرد: مسکو و دوشنبه توجه ویژه‌ای به همکاری در زمینه مبارزه با تروریسم، افراط‌گرایی، قاچاق مواد مخدر و دیگر اشکال جرایم سازمان یافته فراملی دارند و در رابطه به هماهنگی های بیشتر در این زمینه به توافق دست یافته‌ایم. رحمان با بیان اینکه حدود 60 درصد مرزهای خارجی کشورهای مشترک المنافع با افغانستان به تاجیکستان تعلق دارد، افزود: دوشنبه در خط مقدم این جبهه قرار دارد و در این زمینه برای برقراری امنیت در منطقه مسئولیت خطری برعهده دارد،تاجیکستان نسبت به وضعیت افغانستان توجه ویژه ای داشته و بر برقراری صلح و ثبات در این کشور همسایه تاکید داریم. وی در ادامه از وجود تمایل متقابل دوشنبه و مسکو بر توسعه همکاری‌های نظامی و فنی-نظامی و از جمله تجهیز و نوسازی نیروهای مسلح تاجیکستان به منظور تقویت قابلیت‌های دفاعی کشور و امنیت منطقه خبر داد. انتهای گزارش/ منبع: خبرنگار  فارس در دوشنبه ]]> روسیه و اروپای شرقی Tue, 28 Feb 2017 05:54:36 GMT http://www.iras.ir/fa/doc/news/3066/مسکو-شریک-کلیدی-دوشنبه-تمام-زمینه-ها سفر پوتین به سه کشور آسیای مرکزی http://www.iras.ir/fa/doc/news/3064/سفر-پوتین-سه-کشور-آسیای-مرکزی ایراس، سفر ولادیمیر پوتین رئیس جمهوری روسیه به سه کشور آسیای مرکزی در چارچوب گرامیداشت 25 سالگی برقراری مناسبات دیپلماتیک روسیه با این کشورها آغاز شد. به گزاش ایراس، رئیس جمهور روسیه روز دوشنبه 9 اسفند با نورسلطان نظربایف، رییس جمهور قزاقستان دیدار کرد. پوتین سپس برای دیدار با امام علی رحمان، رییس جمهوری تاجیکستان به دوشنبه پایتخت این کشور رفت و امروز سه شنبه 10 اسفند نیز عازم قرقیزستان می شود. سفر پوتین به این کشورها با توجه به دکترین سیاست خارجی روسیه که نوامبر 2016 اعلام شد قابل تحلیل است. برای کرملین، کشورهای حوزه خارج نزدیک روسیه  که  شامل جمهوری های آسیای مرکزی و ققفاز جنوبی، اوکراین، بلاروس و مولدای می شوند از اهمیت بسیاری در سیاست خارجی روسیه برخوردارند. مسکو در این کشورها اهداف مختلفی را دنبال می کند. هدف مسکو افزایش مراوادات امنیتی و نظامی با این کشورها به ویژه اعضای سازمان پیمان امنیت جمعی است. کشورهای قزاقستان، تاجیکستان و قرقیزستان که میزبان پوتین هستند از اعضای دیرپای این سازمان امنیتی محسوب می شوند و روابط گسترده نظامی  با روسیه دارند. نیروهای نظامی روسیه که از دوره شوروی در تاجیکستان حضور داشتند،  دودهه اخیر نیز در نقاط مرزی تاجیکستان و افغانستان حضور پر رنگی دارند. حضور نظامی در این منطقه، با توجه به تلاش افراط گرایان در افغانستان برای نفوذ به آسیای مرکزی و از آنجا به روسیه، برای مسکو اهمیت امنیتی بسیاری دارد. پس از تمدید توافقنامه استقرار نیروهای لشکر 201 روسیه در تاجیکستان در سال 2013، نیروهای دو کشور رزمایش های مشترک متعددی برگزار کرده اند که هدف آنها مقابله با ناامنی در تاجیکستان و حفاظت از مرزهای جمهوری های سابق شوروی است. روسیه در قرقیزستان پایگاه هوایی کانت را در اختیار دارد و روابط گسترده سیاسی نیز با دولت قرقیزستان بر قرار کرده است. قزاقستان نیز که اولین مقصد سفر منطقه ای پوتین است، اساسا به دلیل داشتن چند هزار کیلومتر مرز مشترک با روسیه و نیز روابط گسترده  اقتصادی، نظامی و تسلیحاتی، از مهمترین متحدان منطقه ای مسکو در آسیای مرکزی محسوب می شود. درحوزه اقتصادی نیز روسیه با تشکیل اتحادیه اقتصادی اروآسیا در چند سال اخیر تلاش های قابل توجهی را برای عضویت این سه کشور در این سازمان اقتصادی منطقه ای انجام داده است و در این چارچوب اکنون دو  کشور آسیای مرکزی  یعنی قزاقستان و قرقیزستان به اعضای ثابت این نهاد اقتصادی تبدیل شده اند. هدف روسها این است که با ترویج و گسترش تبادلات  تجاری و اقتصادی در حوزه کشورهای همسود بتواند در مقابل اتحادیه اروپا، به افزایش سطح روابط و پیوندهای اقتصادی و تجاری بین کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اروآسیا بپردازد. اما مساله دیگر برای روسیه جلوگیری از افزایش حضور تاثیر گذار قدرت های فرامنطقه ای بویژه آمریکا و اتحادیه اروپا در این کشورها است. آمریکا در سال های اخیر تلاش های گسترده ای را برای حضور فزاینده در آسیای مرکزی انجام داده است که  موجب ناخرسندی روسیه شده است. اساسا هر گونه حضور نظامی و امنیتی خارجی در این کشورها از جمله ایجاد پایگاه نظامی  از دیدگاه روسها به منزله خط قرمزی برای امنیت ملی روسیه محسوب می شود و مسکو به شیوه های مختلف تاکنون با آن مقابله کرده است. انتهای متن/ منبع: پارس تودی   ]]> آسیای مرکزی Tue, 28 Feb 2017 05:22:48 GMT http://www.iras.ir/fa/doc/news/3064/سفر-پوتین-سه-کشور-آسیای-مرکزی شکل گیری مثلث گردشگری ایران ارمنستان و گرجستان http://www.iras.ir/fa/doc/news/3061/شکل-گیری-مثلث-گردشگری-ایران-ارمنستان-گرجستان ایراس؛ نخست وزیر ارمنستان در سفر به گرجستان از مذاکرات انجام شده برای همکاری منطقه ای این دو کشور با ایران به ویژه در زمینه گردشگری خبر داد. به گزارش ایرنا، کارن کاراپتیان با تاکید بر اینکه مذاکرات در گرجستان بسیار اثربخش بوده، گفت: «در تمامی زمینه ها به توافق رسیدیم و قرار شد به همکاری های اقتصادی منطقه ای، کیفیت تازه ای ببخشیم تا بتوانیم به صورت مشترک وارد بازار بزرگ جهانی شویم.» به گزارش سایت خبری لراگیر ارمنستان، وی افزود: «یکی از همکاری های مشترک منطقه ای می تواند به صورت گردشگری یا منطقه آزاد باشد که با ایران به وجود می آوریم.» کاراپتیان همچنین یادآور شد: «توافق شده از تجربه گرجستان در زمینه گردشگری استفاده کنیم و متقابلا نیز تجربیات در زمینه فناوری اطلاعات را انتقال دهیم.» انتهای خبر/   ]]> آسیای مرکزی Mon, 27 Feb 2017 05:33:51 GMT http://www.iras.ir/fa/doc/news/3061/شکل-گیری-مثلث-گردشگری-ایران-ارمنستان-گرجستان منطقه آزاد گردشگری؛ توسعه پایدار منطقه با رویکرد سیاسی و فرهنگی http://www.iras.ir/fa/doc/report/3050/منطقه-آزاد-گردشگری-توسعه-پایدار-رویکرد-سیاسی-فرهنگی ایراس؛ امروزه همه جا صحبت از مناطق آزاد تجاری و نقش آن در رشد اقتصادی کشور ها است مناطقی  خاص در هر کشور که مشوق های تجاری-اقتصادی نظیر مالیات اندک و یا صفر و همچنین حمایت حداکثری دولتی از بخش خصوصی به منظور توسعه پایدار درآنها جریان است. با توجه به تجربه موفق کشور های همسایه (گرجستان و ترکیه) در زمینه پیاده سازی مفهوم جدید به عنوان مناطق آزاد گردشگری ( Free Tourism Zone)، می توان با گسترش این مفهوم مناطق آزاد گردشگری را در کشور های حوزه ی فرهنگ مشترک آغاز کرد. پروژه ای که میتواند ثبات و توسعه پایدار و همه جانبه ی سیاسی، اقتصادی و فرهنگی را برای دولت ها و ملت های بهم بسته فرهنگی- تاریخی به ارمغان آورد. به عنوان مثال  شهر های بخارا و سمرقند در ازبکستان و همچنین شیراز و اصفهان در ایران برای تمامی فارسی زبانان و همچنین علاقمندان به فرهنگ و تاریخ مشترک از تاجیکستان، ازبکستان و افغانستان گرفته تا ایران و بخش هایی از پاکستان، هند  و منطقه ی ارآن و قفقاز تا آناتولی شرقی میتواند تداعی بخش باشد. استفاده از این پتانسیل عظیم که به مثابه ی تصویر مناسب از یک برند فرهنگی در ذهن مخاطب است، می تواند در لایه های مختلف فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی زمینه ساز تفکر و راهی نوین و کم هزینه به سوی توسعه پایدار برای ملت ها بمورد توجه قرار گیرد و زمینه ی همسویی بیشتر منطقه ای را فراهم آورد. در این مناطق  میتوان اقدامات تشویقی از ساده سازی فرآیند و یا حذف روادید گرفته تا رونق اقتصادهای وابسته گردشگری را هدف قرار گرفت . توسعه ی بازار چه های مشترک کشور های همجوار و بورس صنایع دستی مشترک تا توسعه ی توریسم سلامت، فرهنگی و سرگرمی با سرمایه گزاری های مشترک در توسعه زیر ساخت های مرتبط با گردشگری از قبیل هتل ها، مراکز خرید و سرگرمی همگی می تواند ارزش افزوده  ملموس و غیر ملموس مناسبی داشته باشند و زمینه ساز توسعه منطقه ای پایدار همراه با صلح و ثبات کشور های همجوار با تاریخ و فرهنگ مشترک شود. گرجستان ؛ تجربه ۷ ساله گرجستان و محیط تجاری آن بوسیله رژیم مالیات آزاد و چارچوب قوانین شفاف و کارا تقویت شده است. این کشور در سال ۲۰۱۰ عنوان اولین اقتصاد آزاد را در جهان از آن خود کرده و همچنین در میان ۱۸۰ کشور دارای رتبه ۶۶ از نظرشاخص  شفافیت بین المللی اقتصادی در سال ۲۰۰۹ قرار داشته است. رشد توریسم ورودی از ۳۰۰ هزار نفر در سال ۲۰۰۲ به ۵.۹ میلیون در سال ۲۰۱۵ رسیده است و این در حالی است که جمعیت کشور ۴.۴ میلیون نفر می باشد. متوسط اقامت در گرجستان ۵.۲۷ شب بوده و ۴۹% مسافران در هتل ها اقامت می کنند. در گرجستان ۲ منطقه آزاد توریستی تعریف شده است. منطقه آزاد توریستی کابولتی در ایالت نیمه خود مختار آجارا و منطقه ی آزاد توریستی آناکلیا در نوار ساحلی غرب این کشور واقع در منطقه سامگرلو-ژموسوانتی در محل تلاقی دریای سیاه با رود اینگوری. این مناطق توانسته اند با حمایت های دولتی، سرمایه های بسیاری برای  زیر ساخت های توریستی جذب کنند. احداث هتل ، ریزورت ها، ورزش های آبی نظیر کایاک و کانوی، ماهیگیری ورزشی، پرنده نگری، کلوپ  کشتی ها ی خصوصی، آمفی تاتر و  مراکز خرید در اولویت سرمایه گزاران بوده است. دولت تسهیلاتی مناسبی در جهت حمایت پروژه در اختیار سرمایه گذاران قرار داده است. به عنوان مثال مالیات بر دارایی و درآمد در این مناطق برای ۱۵ سال صفر خواهد بود ، برای هتل های بالای ۱۰۰ اتاق مجوز تاسیس مراکز سرگرمی رایگان است، زمین  رایگان و شبکه زیرساخت مهندسی ( آب ، برق و گاز ) بطور مجانی تهیه می شود. همچنین طراحی هتل ها بطور رایگان و اهدای شهروندی گرجستان برای سرمایه گذاران از جمله مشوق های دولتی برای حمایت از این طرح  می باشد. این تنها بخشی از حمایت های دولتی برای ارتقای منطقه ی آزاد تجاری در گرجستان است و مزیت های بیشتر بصورت موردی بنا بر ویژگی ها ی استراتژیک هر طرح برای بخش توریسم گرجستان قابل مذاکره خواهد بود.  جذب گروه های بزرگ اقتصادی نظیر گروه جاده ی ابریشم  قزاقستان مالک هتل های رادیسون بلو در باتومی و تفلیس  و گروه ماریوت آمریکا مالک هتل ریتز کارلتون باتومی، کورت یارد و ماریوت تفلیس از جمله موفقیت های متولی طرح، وزارت اقتصاد و توسعه پایدار گرجستان بوده است. ترکیه ؛ هدفمند  در ابتدای راه ترکیه امروزی علیرغم مشکلات امنیتی و رکود ناخواسته در صنعت توریسم خود ، در تقلای جذب سرمایه برای پتانسیل های گردشگری خود است. با وجود رتبه ۶ این کشور از نظر تعداد توریسم ورودی، ترکیه بر پایه آمارWEF (مجمع جهانی اقتصاد) در رتبه ی ۴۴ در میان ۱۴۱ کشور از نظر شاخص رقابتی بودن گردشگری قرار دارد. بر مبنای شاخص WEF  در سال ۲۰۱۵ ، بالاترین امتیاز های ترکیه در پارامتر های سلامت و بهداشت ( ۵.۴۱ از ۷ )، زیر ساخت های خدمات گردشگری ( ۵.۰۴ از ۷ ) و حمل و نقل هوایی و تجارت ( ۴.۵۴ از ۷ ) بوده است اما پایداری محیطی، حفاظت از منابع طبیعی و امنیت از پایین ترین امتیاز هایی بوده که شاخص رقابت پذیری ترکیه را در آمار بشدت پایین اورده است. پروفسور اورهان ایجوز از دانشگاه یاشار اعتقاد دارد این حقیقت که ترکیه با وجود مقام ۶ در جذب توریست، در رتبه ی ۶۶ شاخص رقابت پذیری قراردارد زنگ خطری برای بازبینی بخش توریسم در ترکیه است. حمل و نقل در ترکیه بیشتر بر مبنای حمل و نقل زمینی است  که کنار کمبود خطوط ریلی و همچنین محدودیت خدمات بندری، نگرشی منفی در ذهن توریست های خارجی در آینده بوجود می آورد. برای مقابله با خطرات ذکر شده، ترکیه راه حل را در توسعه مناطق آزاد  توریستی دیده است. به تازگی وزیر اقتصاد ترکیه با تاکید بر اهمیت بخش توریسم برای ترکیه، از شروع برنامه مناطق توریستی، معاف از مالیات برای جذب بیشتر توریست سخن گفته است. این پروژه با سرپرستی وزیر اقتصاد و تشکیل کمیته ای از وزرای مختلف کلید خورده که در فاز اول مناطق آزاد توریستی در دریای اژه و مدیترانه مانند بودروم، دیدیم، مارماریس و غرب آنتالیا خواهد بود. در این پروژه به کشتی ها و قایق های خارجی کروز و یاک اجازه می دهند تا گردشکران را بدون نیاز به روادید و تشریفات گمرکی وارد کنند. مناطق آزاد توریستی ترکیه دارای خدمات رفاهی گسترده، سرگرمی، مراکز خرید بزرگ و هتل های جذابی خواهد بود که بازار هدف خود را گروه های توریستی با درآمد بالا قرارداده است. این طرح بطور کامل زیرساخت های بخش توریسم ترکیه و بطور اخص حمل و نقل دریایی را ارتقا می دهد. رقبای اصلی صنعت  گردشگری ترکیه مانند اسپانیا، ایتالیا و یونان از مزیت مرزی ویژه در مقایسه با ترکیه برخوردارند به این معنا که مرزهای دریایی آنان برای دارندگان پاسپورت اتحادیه اروپا باز می باشد.دقیقا به همین دلیل جزایر یونانی در دریای اژه مقصد ایدآل برای تئرهای کروز و یاک هستند که ترکیه در حال حاظر قادر به رقابت در این بازار توریستی نمی باشد اما طرح منطقه آزاد کاملا می تواند پاسخی در زمینه ی رقابت پذیری با رقبا در این مقوله باشد. اما در مقوله ی امنیت ، طرح مناطق آزاد توریستی خود می تواند پارامتر های امنیتی ترکیه را بهبود ببخشد چرا که در این نواحی، شهروندان ترکیه  در مرز مورد کنترل قرار خواهند گرفت، شهروندانی که بخصوص از  بخش های دیگر نظیر مرزهای جنوب شرقی ترکیه که ملاحظات تروریستی برای کشور دارد، قصد ورود به مناطق آزاد توریستی را دارند. با اجرایی شدن این طرح، که به مانند خطی امنیتی بین مناطق یاد شده و مناطق آزاد می باشد، شاخص امنیت در معیار های جهانی گردشگری بالا خواهد رفت. از طرفی وزارت جنگلداری ترکیه با هدف کمینه کردن صدمه به مناطق سبز  و حفاظت از منابع طبیعی، نقش ویژه ی نظارتی در خصوص ساخت و سازهای طبیعت محور خواهد داشت که این خود می تواند رتبه ی پارامتر محیط زیستی را در شاخص WEF بالا ببرد. منبع: خبرگزاری مهر/ سینا برجیان   ]]> آسیای مرکزی Sat, 25 Feb 2017 09:49:54 GMT http://www.iras.ir/fa/doc/report/3050/منطقه-آزاد-گردشگری-توسعه-پایدار-رویکرد-سیاسی-فرهنگی انتقال قدرت در ازبکستان و چشم انداز «تغییر نسل» در آسیای مرکزی http://www.iras.ir/fa/doc/note/3048/انتقال-قدرت-ازبکستان-چشم-انداز-تغییر-نسل-آسیای-مرکزی ایراس: مصادف 4 دسامبر 2016 انتخابات زودهنگام ریاست جمهوری در ازبکستان برگزار شد. پس از درگذشت ناگهانی اسلام کریم اف در 2 سپتامبر، تاریخ ازبکستان مستقل برای اولین بار شاهد برگزاری کمپین های انتخاباتی بود. در این انتخابات 4 کاندیدا، از هر یک از احزاب سیاسی رسمی و فعال ازبکستان حضور داشتند. اما از همان ابتدا شوکت میرضیایف، سیاستمدار باتجربه و شخصیت بانفوذی که از سال 2003 تا آن زمان در پست نخست وزیری حضور داشت، به عنوان برگزیده مطلق این انتخابات مطرح شد. در نهایت نیز وی با کسب اکثریت آراء معادل 88.61 قدرت را تصاحب کرد. میرضیایف، پس از پیروزی رسمی در  انتخابات، اولویت های دوره پنج ساله خود را تعیین کرد که برخی از آنها کاملا انقلابی به نظر می آیند، برای مثال، برگزاری انتخابات مستقیم حکما (روسای مناطق) و انجام اصلاحات در مشاغل دولتی. بنابراین، ازبکستان در عمل به عصر کاملا جدیدی وارد شده و با درنظرگرفتن جایگاه و اهمیت این کشور در آسیای مرکزی، همسایگان ازبکستان در منطقه، نمی توانند نسبت به روند انتقالی در ازبکستان بی توجه باشند.   از سوی دیگر، به دلیل توسعه نیافتگی نهادهای سیاسی و فقدان تجربه انتقال قدرت، ثبات دولت در دوره انتقالی کاملا به قابلیت نخبگان برای ترجیح منافع اجتماعی بر منافع شخصی و یافتن راه حلی مستحکم و یکپارچه بستگی خواهد داشت.   ویژگی‌های انتقال قدرت در آسیای مرکزی روند انتقال قدرت در کشورهای آسیای مرکزی یکی از جدی‌ترین چالش‌ها برای ثبات این دولت‌هاست. این امر به ویژگی‌های فرهنگ سیاسی که تحت تأثیر میراث تاریخی (قدرت عمودی حاکم در دوره شوروی، روابطه پدرسالارانه جامعه و دولت) و همچنین سنت های محلی (تقدس حکومت) شکل گرفته است، باز می گردد. در عمل، مشخصه تمامی دولت های این منطقه مدل سیاسی ابرریاست جمهوری است که در آن رئیس دولت به عنوان تنها و مهمترین مرکز قدرت به حساب می آید. با لحاظ کردن برخی شرایط، این ویژگی به قرقیزستان هم با وجود نظام پارلمانی-ریاست جمهوری آن قابل تسری است. این مدل در وهله نخست امکان ثبات سیاسی داخلی را فراهم می آورد، به خصوص زمانی که رئیس دولت در مواجهه با  اختلافات و رویارویی گروه‌های ذینفع سیاسی، منطقه‌ای و اقتصادی نقش داور را ایفا می کند؛ دوم اینکه در شرایط توسعه نیافتگی جامعه مدنی و نهادهای ناظر بر قدرت، مدل سیاسی مذکور شرط اصلی مدیریت و کارآمدی دستگاه دولتی است، چرا که تمامی اعضای دولت در ازای انجام کار و وظایف خود، در مقابل رئیس دولت پاسخگو هستند. سوم اینکه، رئیس دولت به صورت رسمی و اسمی ضامن حاکمیت و بیانگر منافع ملی در عرصه بین المللی است. در واقع، نقطه ضعف مدل ریاست جمهوری، وابستگی آن به شخص رئیس دولت است.   در شرایط توسعه نیافتگی نهادهای سیاسی، فقدان تجربه انتقال و واگذاری قدرت، ثبات دولت در دوره انتقالی به قابلیت نخبگان سیاسی در خصوص ترجیج منافع عمومی بر منافع شخصی و یافتن راه حلی پایدار برای انتخاب رئیس جمهور بعدی وابسته است.   ذکر این نکته حائز اهمیت است که برای روسیه تغییر شخصی که بر مسند ریاست و رهبری در کشورهای منطقه قرار می گیرد، موضوعی اساسی است. تماس شخصی ولادیمیر پوتین با سران دولت ها، نه تنها در آسیای مرکزی (که در مابقی مناطق)، عنصر مهم سیاست خارجی روسیه به شمار می آید. لذا مناسبات وی با  اسلام کریم اف هم از این قاعده مستثنی نبوده است. در این قالب، توقف ولادیمیر پوتین در سمرقند در مسیر بازگشت از چین و حاضرشدن بر سر مزار نخستین رئیس جمهور ازبکستان علاوه بر وداع وی با دوست و شریکی چندین ساله، به عنوان گام موثری در سیاست خارجی روسیه قابل ارزیابی است.   طی ربع قرن گذشته در کشورهای آسیای مرکزی تنها چند مورد انتقال قدرت صورت گرفته است. در سال 1994 در تاجیکستان پس از جنگ داخلی چهره‌ی متساهلی مانند امام علی رحمانف روی کار آمد (از سال 2007 رحمان نامیده می شود). در مارس 2005 در پی بروز ناآرامی‌های مدنی در قرقیزستان عسگر آقایف میدان را خالی کرد و مخالفان وی به رهبری قربان بیک باقی یف روی کار آمدند. رهبر جدید قرقیزستان نه تنها به سرعت بازی رهبر سابق نسبت به مخالفان را تکرار کرد، بلکه توانست در مدت زمانی کوتاه قدرت را در قبضه خود و خانواده خود گرفته و بر اختیارات خود بیش از آنچه در اختیار رهبر سابق بود بیفزاید. تا اینکه وی نیز در پی تظاهرات گسترده مردمی در سال 2010 ناگزیر به خروج از کشور شد. پس از وی، دولت موقت دست به ابتکار اصلاحات قانون اساسی برای تغییرشکل نظام ریاست جمهوری به نظام پارلمانی زد. با این حال تحقق ایده پارلمانتاریزم به دلیل تضعیف تمامی نهادهای دولتی به عرصه مبارزه سیاسی در پارلمان و فلج شدن فعالیت ارگان های دولتی انجامید. تنها پس از روی کار آمدن آلماز بیک آتامبایف در سال 2011 به ریاست جمهوری، ائتلافی به رهبری حزب سوسیال دموکرات -که طرفدار رئیس جمهور است- موفق به ایجاد مرکزیت واحدی برای اتخاذ تصمیمات شده و امکان خروج از بحران را برای  این جمهوری فراهم آورده است.   انتقال قدرت عالی در ترکمنستان با درگذشت صفرمراد نیازف در دسامبر 2006 محقق شد. نیازف که از سال 1985 به عنوان دبیر حزب کمونیست ترکمنستان قدرت را در این کشور در اختیار داشت، پس از استقلال به عنوان نخستین رئیس جمهور ترکمنستان روی کار آمد. پس از مرگ وی انتقال قدرت از طریق گفتگوهای پشت پرده به سرعت انجام گرفت. در عین حال که مطابق قانون اساسی این کشور وظایف اجرایی رئیس جمهور به طور موقت می بایست به رئیس پارلمان محول می شد، به جای وی، نائب رئیس دولت و معاون اول رئیس جمهور، قربان قلی بردی محمداف به عنوان رئیس دولت موقت مستقر شد. در فوریه 2007 وی در انتخابات زودهنگام ریاست جمهوری با اکثریت آرا معادل 89 درصد، با قاطعیت پیروز شد.   ویژگی‌های انتقال قدرت در ازبکستان در سال های اخیر میان جانشینان احتمالی اسلام کریم اف چندین سیاستمدار وجود داشت که از وزن سیاسی قابل توجهی نیز برخوردار بودند. شوکت میرضیایف اهل جیزاک که از سال 2003 بر مسند نخست وزیری اشتغال داشت، معاون نخست وزیر و وزیر دارایی، رستم عظیمف از اهالی تاشکند، گلناره کریموا دختر ارشد رئیس جمهور و رستم عنایتف 72 ساله که از سال 1995 در پست ریاست شورای امنیت ملی اشتغال داشته و شخص ذینفوذی است. باوجود این، این لیست نسبتا مشروط بوده و واقعیت های سیاست ازبکستان را منعکس نکرد، این لیست چهارنفره، همچنین نتوانست شکاف‌های غیررسمی حکومت و ائتلاف هایی را که از نقش محوری برخوردارند در محسابات خود بگنجاند.   چراکه، در این لیست مشروط، گلناره کریموا دختر رئیس جمهور که در زمان حیات پدرش شانس ادعای قدرت را ازدست داده بود، با آغاز انتقال قدرت، مهره مهمی به حساب نمی آمد. همچنین به سختی می توان باور کرد که سیاستمدار پشت پرده ای مثل رستم عنایتف ناگهان تصمیم به بیرون آمدن از حاشیه گرفته و بخواهد رسما به اداره کشور بپردازد. ظهور «اسب‌های سیاه» هم بعید به نظر می رسد، چرا که هر کاندیدایی نه تنها باید توافق درون نخبگان را کسب نماید که این به معنای داشتن اعتبار و سطح بالای نفوذ است، بلکه باید منتخب آراء مردم هم باشد. لذا محتمل ترین نامزدها میرضیایف و عظیمف به شمار می آمدند.   بحث بر این است کسی که جانشین کریم اف می شود، بازهم در نتیجه مذاکرات پشت پرده تعیین شده است. در این باره می توان به تنهایی زنجیره ای از تصمیمات منطقی را قضاوت کرد. ابتدا با مصوبه پارلمان نخست وزیر شوکت میرضیایف به عنوان رئیس کمیسیون ساماندهی مراسم خاکسپاری نخستین رئیس جمهور منصوب شد. پس از چند روز در زمان اجلاس مشترک مجالس پارلمان (مجلس ملی و مجلس نمایندگان) نعمت الله یولداشف از سمت ریاست موقت ازبکستان کناره گیری کرد. طبق قانون اساسی سال 2011 وی (به عنوان رئیس پارلمان) می بایست در صورت مرگ رئیس جمهور یا ناتوانی وی در انجام این مسئولیت تا زمان انتخاب رئیس جمهور جدید بر این مسند باقی می ماند. لذا، شوکت میرضیایف به اتفاق آراء نمایندگان به عنوان کفیل ریاست جمهوری برگزیده شد. ضمنا برگزاری انتخابات زودهنگام در تاریخ 4 دسامبر 2016 تعیین گردید.   کارشناسان خارجی کناره گیری رئیس پارلمان و تصویب نخست وزیر بر مسند رئیس موقت دولت را مورد انتقاد قرار دادند. بندهای 95 و 96 قانون اساسی که آیین اعلام زودهنگام انتخابات و تعیین رئیس دولت موقت را درصورت مرگ یا ناتوانی رئیس جمهور تنظیم کرده، چنین نکات ظریفی را تجویز نکرده است. در عین حال در سلسله مراتب سیاسی ازبکستان نخست وزیر شخصیت سوم حکومت محسوب می شود، و چنین موقعیتی به طور منطقی و رسمی به جا بود که یولداشف پس از رئیس جمهور جانشین وی می گردید. در این باره باید به ویژگی های فرهنگ سیاسی و سنت های ازبکستان هم واقف بود. تقدس مقام رئیس دولت به قدری بالاست که حتی در دوره کوتاه مدت فعالیت دولت موقت که به احتمال زیاد کاندیدای ریاست جمهوری است به سختی می توان دو محور یا مرکزیت را برای دولت متصور شد. این امر از یک سو می توانست به بازی های خطرناک پشت صحنه بیانجامد و از سوی دیگر، در اذهان عمومی، برای مدتی ذهنیت بروز یک حکومت دوگانه را ایجاد نماید. این موضوع یادآور نمونه ای از تاریخ جدید قرقیزستان است که دموکرات ترین دولت منطقه به شمار می آید. در سال 2005 پس از سرنگونی عسگر آقایف، قربان بیک باقی یف رهبر اپوزیسیون، دو پست عالی ریاست جمهوری و نخست وزیری را در هم ادغام کرد و در مجموع در رویارویی با فلیکس کولف، رقیب سیاسی خود پیروز شد.   ویژگی انتقال قدرت در ازبکستان تثبیت و استحکام حداکثری آن است. عوامل ثبات بخشی می تواند شامل موارد ذیل باشد. هیچ یک از بازیگرانی که مدعی پست های بالا نیستند در  پی تضعیف اوضاع و برهم زدن ثبات فضای اجتماعی –سیاسی نمی باشند، چرا که در این صورت هر گروهی که روی کار آید بازنده خواهد بود. افزون بر این، تمامی مدعیان نیز علاقمند به حفظ عمود مستحکم قدرت و حداکثر انحصارگری طبقه سیاسی هستند. در چنین اوضاعی گروه‌های رقیب اصلی گفتگوهای پشت پرده و معرفی یک نامزد واحد را به جای روشن‌شدن تکلیف آراء عمومی ترجیح دادند. بدون شک، دومین عامل تثبیت کننده، رستم عنایتف رئیس سرویس امنیت ملی ازبکستان است که به دلیل شرایط سنی، سودای ریاست جمهوری نداشت و به احتمال زیاد به عنوان مدیر ناظر در روند انتخاب نامزدی رئیس جمهور جدید ازبکستان و هماهنگی وی با بازیگران سیاسی عمده، نقش کلیدی و مهمی ایفا کرده است.   ازبکستان پس از کریم اف اوضاع ازبکستان پس از کریم اف چگونه خواهد بود؟ این پرسش تنها برای این جمهوری 32 میلیونی مطرح نیست، بلکه در کل پرسشی است که برای آسیای مرکزی قابل طرح است. ازبکستان تنها کشور هم مرز با تمام دولت‌های آسیای مرکزی همچنین با افغانستان است، لذا به لحاظ جغرافیایی از موقعیت مرکزی در منطقه برخوردار می باشد. مهاجران ازبک در تمامی کشورهای همجوار حضور دارند و افزون بر این، در برخی از دولت های همسایه قومیت ازبک به لحاظ جمعیتی در مکان دوم (بزرگترین اقلیت) قرار دارد، برای مثال در قرقیزستان. ارتش ازبکستان بزرگترین و کارآمدترین ارتش در آسیای مرکزی است، از جمله به این دلیل که بخش قابل توجهی از زیرساخت ها و فناوری های نظامی منطقه نظامی ترکستان شوروی در اراضی ازبکستان باقی مانده است. به لحاظ اقتصادی نیز ازبکستان در منطقه پس از قزاقستان در جایگاه دوم قرار دارد. ضمنا این جمهوری موفق شد ظرفیت عمده صنعتی موجود در زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، از قبیل اتومبیل سازی را حفظ نماید، و همچنین در تنوع بخشی محصولات کشاورزی و کاهش وابستگی به تولید پنبه‌‌ی جاذب رطوبت موفقیت کسب کرده است. البته همه اینها وجوه مثبت قضیه است. اما مواردی از قبیل نرخ بالای زاد و ولد، مدل اقتصادی نبستا نامشخص برای سرمایه‌گذاران خارجی، فاصله از بازارهای فروش، توسعه نیافتگی زیرساخت های حمل و نقل و کمبود  منابع، مانع ایجاد فرصت های شغلی لازم برای مردم این جمهوری شده است. از این رو، ازبکستان  مهمترین عرضه کننده‌ی نیروی کار مهاجر به روسیه و قزاقستان است. در این باره، شوکت میرضیایف پیش از انتصاب به ریاست موقت دولت، طی یک سخنرانی در پارلمان اظهار داشت که در  سال آینده به ایجاد حداقل یک میلیون فرصت شغلی جدید نیاز است که از این شمار، 480 هزار فرصت شغلی از آن فارغ التحصیلان مشاغل فنی است.   بر مبنای شواهد موجود در روند مبارزات انتخاباتی  و پس از انجام موفقیت آمیز آن می توان گفت که اصلاحات مد نظر رئیس جمهور جدید باید به مرتبط با تمامی حوزه ها باشد. رئیس جمهور جدید طرح های ابتکاری مهمی را به منظور بهبود فضای سرمایه‌گذاری ارائه کرده است، که از جمله آنها می توان به این موارد اشاره کرد: اعمال محدودیت برای بازرسی محیط‌های کسب و کار از سوی ارگان های دولتی؛ ارائه بسته‌ای از تدابیر به منظور تسهیل در تشریفات تبدیل نرخ ارزهای محلی که مشکلی کلیدی برای سرمایه گذاران خارجی است. برای مثال، میرضیایف خواستار بررسی امکان انتصاب حکیمف (به عنوان مدیر یکی از مناطق) از طریق انتخابات مردمی شد. چنانچه این ابتکار محقق شود، این امر به الگویی برای منطقه تبدیل خواهد شد، چرا که در تمامی کشورهای آسیای مرکزی عزل و نصب سران تشکیلات محلی توسط رئیس جمهور انجام می گیرد. همچنین درباره اصلاحات اساسی اداری نیز سخنانی از جانب وی طرح گردید. در حال حاضر سند اصلاحات اداری برای سال های 2017 -2012 تدوین شده است. به این صورت عمود مستحکم قدرت حفظ خواهد شد و سیاست سکولاریزه شدن شدید سیاسی و اجتماعی و همچنین ممانعت از توسعه ایده‌ی اسلام رادیکال دنبال خواهد شد.   در مرحله کنونی نباید در انتظار تغییرات جدی در اولویت های سیاست خارجی ازبکستان بود. صرفا پس از حل وفصل تمامی موضوعات سیاست داخلی، توازن جدید نیرو و احتمالا تجدید نظرهایی در اولویت های حوزه سیاست خارجی شکل خواهد گرفت. هدف رئیس جمهور جدید در وهله نخست کسب حمایت و پشتیبانی از جانب بازیگران کلیدی و مهمی همچون روسیه، چین و امریکا و اذعان به مشروعیت دولت خود از جانب این دولت ها خواهد بود. وقتی صحبت بر سر منافع بلندمدت باشد، برای ازبکستان توسعه همکاری با مسکو حائز اهمیت است، چراکه 2 میلیون نفر از شهروندان این جمهوری در روسیه مشغول به کارند و ضمنا روسیه شریک مهم اقتصادی و بزرگترین سرمایه گذار، به خصوص در حوزه نفت وگاز ازبکستان می باشد.. بعید نیست حرکت هایی هم در راستای اتحادیه اقتصادی اوراسیا صورت گیرد، البته فعلا نه در سطح عضویت کامل. همکاری تنگاتنگ با پکن دنبال خواهد شد، چراکه چین در بخش حمل و نقل سرمایه گذار مهمی در بخش حمل و نقل بوده و  خریدار بزرگ گاز تولیدی در ازبکستان  محسوب می شود.   با این حال، احتیاط در روابط چنین بازیگر منطقه‌ای قدرتمندی همچون چین، به احتمال زیاد، حفظ می شود، به نحوی که ظاهرا، پیشنهاد پکن برای ایجاد منطقه آزاد تجاری با ازبکستان به صورت پروژه باقی خواهد ماند. در رابطه با کشورهای غربی وضعیت متفاوت است. در این حوزه، منبع اقتصادی مهمی برای همکاری وجود  ندارد. این امر تا حد زیادی به ارزیابی از انتخابات ازبکستان و آمادگی برای گفتگو با رئیس جمهور جدید این کشور وابسته است.   درخصوص ترجیحات و اولویت‌های دومین رئیس جمهور ازبکستان در حوزه سیاست خارجی  می توان  بر اساس  سخنرانی شوکت میرضیایف در دوره ریاست موقت دولت قضاوت کرد. جالب است که در وهله نخست در لیست شرکای این کشور، همسایگان آسیای مرکزی، و پس از آن روسیه، چین، امریکا، ژاپن و کره جنوبی قرار دارند. این به چه معنایی است؟ اتحاد راهبردی عملگرایانه‌ای بین تاشکند با آستانه شکل گرفته است. موید این امر سفر نورسلطان نظربایف رئیس جمهور قزاقستان به سمرقند چند روز پس از مراسم خاکسپاری رئیس جمهور فقید ازبکستان و حضور نظربایف بر مزار شریک چندساله ی خود و ملاقات  او با میرضیایف است.   همانگونه که می دانیم روابط تاشکند با قرقیزستان و تاجیکستان، بحرانی است، لذا سوالی که مطرح می شود این است که مناسبات تاشکند با این جمهوری ها چگونه پیش خواهد رفت؟ دلایل اصلی این امر، مسائل مرزی حل نشده فیمابین که به خصوص در دره فرغانه به شکل حادتری بروز کرده و همچنین درگیری های مربوط به آب و انرژی است. این مسائل به جایی ختم نمی شود. از سوی دیگر، در شرایطی که تعیین خط مشیء سیاست خارجی توسط روسای جمهور صورت می پذیرد، تماس های شخصی آنها با یکدیگر حائز اهمیت است. برای مثال، امام علی رحمان با وجود آنکه در حد معمول هم با کریم اف روابط شخصی نداشت، در مراسم خاکسپاری وی حاضر شد. افزون بر این، وی در آن زمان با رئیس جمهور احتمالی و بعدی ازبکستان نیز ملاقات کرد، و طی این دیدار بر ایجاد فضای سازنده تر برای مذاکره در موضوعات امنیتی اظهار امیدواری نمود. رئیس جمهور قرقیزستان در مراسم خاکسپاری حضور نداشت، با این حال برای این مراسم به نخست وزیر ازبکستان نامه تسلیت فرستاده است. جالب توجه است که تدارک و آماده سازی شرایط برای انتخابات در ازبکستان، در برگزاری رایزنی های ازبکستان و قرقیزستان جهت تحدید حدود مرزها در روزهای 16 - 20 سپتامبر در جلال آباد و اوش تأثیری نداشت و با امضای یک پروتکل مقدماتی پایان پذیرفت. این امر نشان داده است که کار حل و فصل موضوعات بحث ابرنگیز و مورد اختلاف دنبال می شود. شوکت میرضیایف سعی دارد به عنوان رئیس جمهور جدید بخشی از مسائل و اختلافاتی را که مانع همکاری کامل با همسایگان است حل وفصل نماید و همکاری های فیمابین را به سطح جدیدی برساند.   اگر هم درباره ریسک های مرتبط با انتقال قدرت صحبت می شود، این  مباحث در وهله نخست به اوضاع داخلی مربوط است. اسلام کریم اف چهره کلیدی نظام حکومتی ازبکستان بود و زمینه ثبات را از طریق توازن مابین گروه های نفوذ منطقه ای و سیاسی فراهم می آورد. درحال حاضر شوکت میرضیایف به عنوان یک بازیگر کلیدی که رئیس یکی از چنین گروه های نفوذ است، به ایفای نقش می‌پردازد. به این معنا که در آینده‌ی نزدیک، گروه مطبوع وی تقویت خواهد شد و به عبارتی می توان توزیع مجددی را در حوزه‌ی نفوذ در سیاست و اقتصاد پیش بینی نمود. در این شرایط، رستم عظیمف معاون نخست وزیر و وزیر دارایی ممکن است در معرض  خطر قرار گیرد. هرچند طبق نتایج اولین تصمیمات اتخاذشده دولت موقت اختیارات وی بیشتر هم شده است. در هرصورت، تشدید مبارزه بین نخبگان داخلی پس از انتخاب رئیس جمهور بعید است به بی ثباتی در کشور بیانجامد. به نظر می رسد باز هم توزیع نفوذ بین گروه‌های حاکم، محدود خواهد بود.   تجربه ازبکستان در منطقه آسیای مرکزی بدون استثناء تمامی همسایگان حوادث جاری در ازبکستان را با دقت تعقیب می‌نمایند. تنها دوهفته پس از مرگ اسلام کریم اف، در ترکمنستان و قزاقستان تغییرات قابل توجهی روی داده است. در جریان وقایع ازبکستان، دولت ترکمنستان اصلاحات قانون اساسی را به انجام رساند که آغاز به کار کمیسیون آن (اصلاحات قانون اساسی) در می 2014 بوده است. در قانون به روزرسانی شده محدودیت دوره زمانی برای کاندیداهای پست ریاست جمهوری از 5 به 7 سال افزایش یافت. بنابراین، برای قربانقلی بردی محمدف رئیس جمهور فعلی هرگونه محدودیتی برای اشغال پست ریاست جمهوری از بین رفته است.   آیا ممکن است تجربه ازبکستان در قزاقستان تکرار شود؟ البته  این امر زمانی می توانست یک سناریوی مطلوب باشد که نخبگان سیاسی راه حل یکپارچه ای را مطرح نمایند و به دنبال چهره متساهل تری باشند که باب طبع گروه های نفوذ عمده است. با این حال، تحقق چنین سناریویی بنا به دلایلی دشوار خواهد بود.   نخست اینکه، قزاقستان بزرگتر از ازبکستان است و دولت در آن، عامل اجرای سیاست های عمومی، رسانه ها و از جمله اپوزوسیون است، که این امر از اهمیت زیادی برخوردار است. دوم اینکه، نخبگان قزاقستان اتحاد و همبستگی کمتری دارند، دست کم در ظاهر. در این کشور، گروه‌های کسب و کار رقیبی وجود دارند که دارای نمایندگانی در سطوح مدیریتی و رسانه های فعال این کشور می باشند. سوم اینکه، قزاقستان از شخصیت باثباتی مثل رستم عنایتف، برخوردار نیست، یعنی کسی که با وجود اختیارات تام و اقتدار بالا، جاه‌طلبی سیاسی شخصی نداشته باشد. در این کشور نورتای آبیکایف، نزدیکترین متحد رئیس جمهور، پست ریاست اداره امنیت ملی را ترک کرده است.   با این حال، آخرین جابه‌جایی انجام شده توسط نورسلطان نظربایف یک هفته پس از مرگ کریم اف، گویای آن است که تجربه‌ی ازبکستان به دقت از جانب سران این کشور مورد مطالعه قرار می گیرد. لذا، کریم ماسیمف، نخست وزیر و سیاستمدار قدرتمند قزاقستان که در سال های اخیر در این جمهوری شخص شماره 2 به حساب می آمد، در پست ریاست سرویس امنیت ملی این کشور منصوب شد. گفتنی است، جامعه کارشناسی و سیاسی قزاقستان وی را به دلیل تابعیت قومی وی (اعتقاد بر این است، که ماسیمف به قوم اویغور هم تعلق دارد) به عنوان نامزد پست ریاست جمهوری آتی در نظر  نمی گیرد، برای همین انتصاب وی به عنوان رئیس سرویس اطلاعاتی از سوی رئیس جمهور، به عنوان تمایل نظربایف برای تقویت سرویس امنیت ملی در دوره تغییر و انتقال قدرت تلقی می شود. به موازات این انتصاب، چندین جابه‌جایی دیگر نیز صورت گرفته که بیشتر موجب سردرگمی ناظران شده است. به طوری که، داریگا نظربایف دختر رئیس جمهور، به طور غیر منتظره از پست معاون نخست وزیر به مجلس سنا منتقل شد و ایمانقلی تاسماگامبتف نیز از وزارت دفاع روانه دولت گردید. هر دو سیاستمدار به عنوان جانشینان احتمالی نظربایف ارزیابی می شوند. بنابراین، نقل و انتقال قدرت در ازبکستان دست کم در قزاقستان آمادگی برای انتقال قریب‌الوقوع قدرت را سرعت بخشیده و از این رو سناریوی مثبتی برای این روند به شمار می آید.     ---------- نویسنده: استانیسلاو پریتچین - دکترای تاریخ، پژوهشگر مرکز مطالعات آسیای مرکزی، قفقاز و منطقه اورال-ولگا وابسته به دانشکده شرق شناسی آکادمی علوم روسیه   ترجمه: رقیه کرامتی نیا - کارشناس ارشد مطالعات روسیه از دانشکده مطالعات جهان، دانشگاه تهران.   منبع: http://www.globalaffairs.ru/number/Uzbekskii-tranzit-dlya-Tcentralnoi-Azii-18566   ]]> آسیای مرکزی Sat, 25 Feb 2017 09:17:22 GMT http://www.iras.ir/fa/doc/note/3048/انتقال-قدرت-ازبکستان-چشم-انداز-تغییر-نسل-آسیای-مرکزی