موسسه مطالعات ایران اوراسیا - پربيننده ترين عناوين اقتصاد و انرژی :: نسخه کامل http://www.iras.ir/fa/regional-cooperation Tue, 12 Dec 2017 19:35:41 GMT استوديو خبر (سيستم جامع انتشار خبر و اتوماسيون هيئت تحريريه) نسخه 3.0 /skins/default/fa/normal02/ch01_newsfeed_logo.gif تهیه شده توسط موسسه مطالعات ایران اوراسیا http://www.iras.ir/ 100 70 fa نقل و نشر مطالب با ذکر نام موسسه مطالعات ایران اوراسیا آزاد است. Tue, 12 Dec 2017 19:35:41 GMT اقتصاد و انرژی 60 ژئوپلیتیک گازی؛ چگونگی دور زدن اوکراین http://www.iras.ir/fa/doc/article/3458/ژئوپلیتیک-گازی-چگونگی-دور-زدن-اوکراین 31 دسامبر 2019 مدت اعتبار توافق گازی روسیه و اوکراین، که در تاریخ 19 ژانویه 2009 منعقدشده به سر می‌رسد. لذا مبارزه بر سر پروژه‌های «خطوط لوله گاز» دورزننده اوکراین یعنی «جریان شمالی-2» و «جریان ترکیه» تشدید می‌شود. روسیه قصد دارد تا پایان سال 2019 به منظور امتناع کامل از مسیر اوکراین و یا با نگاهی واقع‌گرایانه‌تر به منظور تحمیل شرایط خود به اوکراین برای عقد قرارداد جدید، احداث این پروژه‌ها را تکمیل نماید.   پروژه «جریان شمالی-2» احداث دو خط لوله گاز با ظرفیت بالغ بر 55 میلیارد متر مکعب گاز در سال را در نظر دارد که این خطوط از سواحل روسیه و از طریق دریای بالتیک به آلمان می‌رسد. این خط لوله جدید قرار است در کنار خط لوله «جریان شمالی» (یا همان «جریان شمالی-1») ساخته شود. پروژه «جریان ترکیه» نیز در ابتدا به گونه‌ای برنامه‌ریزی شده بود که شامل چهار خط لوله باشد، اما سپس به دو خط لوله کاهش یافت. خط لوله اول با ظرفیت 15.75 میلیارد متر مکعب در سال برای عرضه گاز به مصرف کنندگان ترکیه (و برای اتصال به خطوط لوله گاز موجود در ترکیه از یونان در نظر گرفته شده است، اما در عمل استفاده از آن در حالت معکوس امکانپذیر است). دومین خط این جریان با همان ظرفیت، برای عرضه گاز به کشورهای جنوب و جنوب شرقی اروپا در نظر گرفته شده است.   در عین حال، در سال 2016 حجم پمپاژ گاز طی این سال در مسیر اوکراین به 82.2 میلیارد متر مکعب رسید. بنابراین، حجم کلی «جریان‌ها» البته در صورت اجرای پروژه‌ها، امکان صرف‌نظر از مسیر اوکراین را فراهم می‌آورد. ضمنا، طی 9 ماه اول سال 2017، انتقال گاز از طریق خاک اوکراین به 70.4 میلیارد متر مکعب رسیده است که طی 9 سال اخیر بیشترین میزان انتقال از این مسیر است. اگر ترانزیت در این سطح باقی بماند، مسیر اوکراین، ممکن است مجددا تقاضا شود، اگرچه در اندازه‌های بسیار پایین‌تر. با این حال، اگر تقاضای اروپایی‌ها به گاز کاهش یابد، خط لوله اوکراین ممکن است «خشک شود». در عین حال، هر دو پروژه با مشکلات زیاد و در عین حال متعددی مواجه هستند. هماهنگی «جریان ترکیه» در عمل توسط آنکارا و با حل و فصل یک سری مسائل دیگر مرتبط است (اول از همه، بازگرداندن صادرات گوجه‌فرنگی‌های ترکیه به روسیه)؛ علاوه بر این، یک سوال جدی برای امتداد خطوط لوله به اروپا وجود دارد. وضعیت «جریان شمالی-2» پیچیده‌تر است، چراکه نظر کمیسیون اروپا نسبت به این پروژه منفی است و نقش آلمان در لابی این پروژه ممکن است پس از تشکیل دولت جدید کاهش یابد.   جریان شمالی-2 و کمیسیون اروپا 8 نوامبر 2017 کمیسیون اروپا به اصلاحیه‌ای برای دستورالعمل گازی اتحادیه اروپا رأی داد که (بر مبنای آن) می‌باید اصول کلیدی قوانین انرژی اتحادیه اروپا در تمام خطوط لوله مرتبط با کشورهای ثالث رعایت شود. از آنجایی که جریان شمالی-2 باید از دریا عبور کند، در حال حاضر قوانین بازار داخلی اتحادیه اروپا و بسته سوم انرژی بر آن اعمال نمی‌شود. اگر این قوانین بر روی جریان شمالی-2 اعمال گردد، در آن صورت توافقنامه پروژه به تأخیر خواهد افتاد که ممکن است جذابیت سرمایه‌گذاری آن کاهش یابد. با توجه فضای عمومی پیچیده حاکم بر روسیه که تمامی تحریم‌های جدید آمریکا علیه آن اعمال می‌شود (این تحریم‌ها بر مواضع دیگر سرمایه‌گذاران نیز تاثیر می‌گذارد، هرچند «جریان شمالی-2» به طور مستقیم مورد اشاره قرار نگیرد)، و این امر می‌تواند به شکست پروژه بیانجامد.   مهمترین هدف قانونی بسته سوم انرژی جلوگیری از وضعیتی است که انحصارکنندگان توزیع حامل‌های انرژی، دسترسی رقبا به مصرف‌کنندگان را به دلیل مالکیت شبکه‌های توزیع (خطوط لوله گاز، خطوط لوله نفت، خطوط برق) مسدود و بلوکه می‌کنند. اگر انحصارگر چنین شبکه‌هایی در اختیار داشته باشد، باید 50 درصد ظرفیت آن را به رقبا بدهد یا از آن استفاده نکند و یا داده‌های شبکه را به اپراتورهای مستقل بفروشد. در صورت عدم وجود رقبایی که مایل به پرکردن شبکه انرژی انحصارطلب باشند و یا در صورت عدم ابراز تمایل رقیبی نسبت به این امر، کمیسیون اروپا استثنائا می‌تواند حق استفاده فردی را به انحصارگر بدهد.   تقریبا بلافاصله پس از انتشار این گزارش، کمیسیون اروپا عدم ضرورت احداث جریان شمالی-2 را اعلام نمود. طبق آنچه در بیانیه منتشرشده در سایت کمیسیون اروپا آمده، کاهش تولید داخلی و مصرف سوخت موجب ثبات و پایداری واردات گاز به اتحادیه اروپا تا سال 2030 خواهد شد. به گفته مقامات اروپایی، زیرساخت موجود برای واردات گاز و افزایش رقابت در عرضه گاز مایع، اجرای این پروژه را بی معنی می‌کند.   ماروش شفچاویچ، معاون رئیس کمیسیون اروپا، ابراز امیدواری کرد که در صورت تصویب اصلاحیه توسط پارلمان اروپا و شورای اتحادیه اروپا، کمیسیون اروپا برای مذاکره با روسیه در مورد وضعیت خط لوله گاز جدید دستور دریافت می‌کند. در تابستان سال جاری (2017)، این کمیسیون از کشورهای عضو اتحادیه اروپا خواستار اعتبارنامه‌ای برای مذاکره با روسیه به بهانه ایجاد «مقررات ویژه قانونی» برای «جریان شمالی-2» شد. با این حال، اداره حقوقی شورای اروپا به این نتیجه رسید که هیچ دلیلی برای این امر وجود ندارد و این قوانین می‌توانند اکنون هم منتشر شوند. در این میان، موضع روسیه در رابطه با موضوع پیوستن به مذاکرات کمیسیون اروپا به شدت منفی است.   در شورای اتحادیه اروپا برای اجرای این ابتکار عمل، در بالاترین سطح کارهایی در حال انجام است. دونالد توسک، رئیس شورا پیامی را همراه با درخواست تسریع کارها و اقدامات برای توقف احداث «جریان شمالی-2»  به رهبران کشورهای عضو اتحادیه اروپا فرستاده است. طبق سخنان یژی بوزک، رئیس کمیسیون صنعت پارلمان اروپا، کار بر روی این دستور به سرعت انجام شده و سرعت اجرای تغییرات به تمایل کشورهای عضو اتحادیه اروپا بستگی دارد. با این حال، وی همچنین افزود که در میان آنها کسانی هستند که با روسیه به تجارت می‌پردازند و مایل به پیچیده‌ترشدن همکاری سرمایه‌گذاری نیستند.   هر دو نفر یعنی توسک و بوزِک، لهستانی هستند یعنی نمایندگان کشوری که در بیشترین حد برای انصراف از «جریان شمالی-2» و متوقف‌کردن آن لابی می‌کند. شِوچُویچ یک سیاستمدار اسلواک است. هم لهستان و هم اسلواکی از کشورهای ترانزیتی برای حمل گاز روسیه به اروپای غربی به شمار می‌آیند، لذا، این «جریان» به طور مستقیم منافع آنها را تهدید می‌کند. بنابراین، حتی اختلاف و مناقشات موجود بین لهستان و اوکراین نگرش این کشور را نسبت به این پروژه تغییر نخواهد داد. به طور سنتی، نگرش کشورهای حوزه بالتیک نسبت به پروژه «جریان شمالی-2» منفی است، برای اینکه، این پروژه به منظور دور زدن آب‌های سرزمینی این کشورها طراحی شده است.   «جریان شمالی – 2»: نقش دانمارک و آلمان با این حال، ضربه غیر منتظره‌ای از جانب دانمارک به این پروژه وارد آمد. پارلمان این کشور در پایان سال 2017 باید قانونی را به تصویب برساند که حق ممانعت از اجرای پروژه‌های واقع در آب‌های سرزمینی دانمارک را البته نه با استناد به ملاحظات زیست محیطی بلکه در حال حاضر، به دلیل تهدید برای امنیت ملی به دولت بدهد. فعلا تنها اولین جلسه تصویب این لایحه برگزار شده است، هنوز دو جلسه دیگر باقی مانده است. منبع اصلی این خبر گفت که اکثریت قاطع نمایندگان از این ابتکار عمل حمایت می‌کنند و این قانون به تصویب خواهد رسید. در کپنهاگ ضدیت لایحه جدید با «جریان شمالی-2» را که باید از آب‌های سرزمینی دانمارک هم عبور کند، کتمان نمی‌کنند. شرکت «جریان شمالی-2»، اپراتور این پروژه، در مطبوعات اظهار داشت که آنها از بابت موضع دانمارک نگران شده‌اند، با این حال قانون جدید «اجرای پروژه را متوقف نخواهد کرد، بلکه تنها ناگزیر به اصلاح مسیر خواهد شد». اما چنین اصلاحی می‌تواند برخی هزینه‌ها را به پروژه تحمیل نماید که در شرایط کنونی یک عامل دشوارکننده اضافی است. موضع دانمارک به تلقی این کشور از روسیه به عنوان کشوری که هم با ریسک‌ها و خطرات سیاسی در ارتباط است و هم تهدیدی برای اروپاست، مربوط می‌شود. در عین حال، تا همین اواخر همه حملات وارده بر «جریان شمالی-2» با عدم پذیرش شدید آلمان که ایفاگر نقشی کلیدی در اروپاست روبرو می‌شد. دلایل سودآوری این پروژه برای آلمان بسیار متعدد است، به ویژه: - آلمان از وابستگی به تمام کشورهای ترانزیت‌کننده گاز رهایی می‌یابد و خود قادر به تنظیم قیمت گاز در اتحادیه اروپا خواهد بود؛ - قیمت گاز برای آلمان کاهش می یابد؛ - شرکت‌های گاز آلمان از لهستان و اسلواکی خارج خواهند شد؛ - برلین اهمیت استراتژیک خود را در اروپا تقویت خواهد کرد، چراکه وابستگی انرژی کشورهای عضو اتحادیه اروپا به دریافت گاز از آلمان مطرح می‌شود. - اتریش نیز به عنوان شریک سیاسی نزدیک آلمان، به هاب گازی مرکزی اتحادیه اروپا تبدیل می‌شود.   با این حال، در حال حاضر در آلمان یک ائتلاف دولتی جدید در حال شکل‌گیری است و تا پایان سال کامل می‌شود. در ترکیب کابینه جدید فعال ترین طرفداران «جریان شمالی-2» یعنی سوسیال دموکرات ها حضور ندارند. شرکای اتحاد دموکرات مسیحی/ اتحاد سویسیال مسیحی، نه تنها دموکرات های آزاد (که نسبت به روسیه نظر بسیار مساعدی دارند) نیستند، بلکه «سبزها» خواهند بود که در طبقه سیاسی آلمان از منتقدان اصلی سیاست روسیه به شمار می‌آیند. راینهارد بوتیکوفر یکی از اعضای این حزب اظهار داشت که اگر حزب سوسیال دموکرات به طور کامل خود را در خدمت پروژه جریان شمالی-2  قرار دهد، سبزها نیز در مذاکرات مربوط به ائتلاف به خاطر رد این پروژه مبارزه خواهند کرد، «همانطور که ما تا کنون این کار را انجام می‌دادیم». این وضع به احتمال زیاد با نامزدی جیم اذامیر نماینده «سبز»ها  به عنوان وزیر امور خارجه در ائتلاف سه‌جانبه تشدید می‌شود. با این حال، دوره دولتی در وهله نخست به آنگلا مرکل بستگی دارد که از این پروژه هرچند به طور محدود پشتیبانی می‌کند، (به طوری که ترانزیت از طریق اوکراین به طور کامل متوقف نمی‌شود). وی قادر است در چارچوب یک ائتلاف سه‌جانبه، بین دموکرات‌های آزاد و «سبزها» مانور دهد.   در عین حال اگر بوزک قبل از همه متوجه مشکلات و مسائلی است که مخالفان «جریان شمالی-2» ممکن است با آن مواجه شوند، در عوض، راینر زییل رئیس شرکت اتریشی (OMV) و یکی از سازمان دهندگان اصلی این پروژه، برعکس معتقد است که دولت جدید آلمان باید موضع قاطع تری برای دفاع از «جریان شمالی-2» اتخاذ نماید. بنابراین، لابی‌گران «جریان شمالی-2» از کارآمدی ائتلاف آینده آلمان برای حل و فصل مسائل خود مطمئن نیستند.   «جریان ترکیه»: آنکارا و اروپا مذاکرات با ترکیه در خصوص «جریان ترکیه» آسان نیست؛ اما معلوم است که این پروژه به قدری برای روسیه اولویت دارد که این کشور حاضر شده امتیازات مختلفی در رابطه با دیگر مسائل بدهد. به طور خاص، روسیه نه تنها به منظور گسترش حوزه نفوذ ترکیه در شمال سوریه، بلکه برای جلوگیری از ایجاد خودمختاری کردها در خاک سوریه، به طور غیررسمی با انجام عملیات توسط ارتش ترکیه در استان ادلب سوریه توافق کرد. همچنین از اول دسامبر 2017 گوجه‌فرنگی‌های ترکیه به بازار روسیه باز می‌گردند. نکته خنده‌دار این است که این خبر را الکساندر تکاچِف، وزیر کشاورزی روسیه اعلام نکرده (که چنین چیزی برای او به عنوان لابی‌گر حوزه کشاورزی خبر بدی است)، بلکه الکساندر نواک وزیر انرژی که مسئول اجرای «جریان ترکیه» است این موضوع را اطلاع‌رسانی کرده است.   همچنین، رئیس جمهور ترکیه رجب طیب اردوغان می‌تواند رها شدن از مجازات کیفری دو تن از رهبران مجلس تاتارهای کریمه (که در روسیه غیر قانونی است) یعنی ایلما عمروف و آختِم چیگوز که به ترکیه و سپس اوکراین وارد شدند را به امتیازات خود وارد کند. اردوغان توانست به رأی‌دهندگان خود در ترکیه نشان دهد که برای دفاع از شخصیت‌های جنبش تاتار کریمه گام‌های واقعی بر می‌دارد. اما در ماه اکتبر، ترکیه در رابطه با تأثیر جریان ترکیه بر محیط زیست،گزارش زیست محیطی مثبتی صادر کرد. گازپروم نیز در 4 نوامبر، ساخت بخش‌های دریایی دو خط جریان ترکیه در قلمرو روسیه را تکمیل کرد و ساخت نخستین خط جریان ترکیه را که منحصرا در منطقه اقتصادی ترکیه قرار می‌گیرد دنبال نمود. تکمیل احداث خط نخست در مارس 2018 و دومین خط تا پایان سال 2019 برنامه‌ریزی شده است. اگر باز هم روابط سیاسی مسکو و آنکارا به شدت تیره نشود (تا کنون هیچ اشاره‌ای به این امر نشده است)، این پروژه اجرا خواهد شد. لذا اجرای این پروژه برای روسیه از جریان شمالی-2 راحت‌تر است، چرا که برای جریان شمالی-2 نه تنها با یک شریک، که بلکه باید با تعداد زیادی از بازیگرانی که دارای منافع متفاوتی هستند ارتباط برقرار کند.   تا به امروز، عامل عمده دشوارکننده در رابطه با پروژه «جریان ترکیه»، دورنمای امتداد خط دوم این خط لوله گاز است، خطی که بدون آن، صادرات گاز به اروپا غیرممکن است. در حال حاضر، دو گزینه در نظر گرفته شده است. اولین گزینه خط لوله گاز پوزیدون (Poseidon) است که برای اتصال سیستم‌های انتقال گاز یونان و ایتالیا طراحی و تأیید شده است. الیو روجری، مدیر عامل شرکت IGI پوزیدون  اظهار داشت که ممکن است این خط لوله در سال 2023 ساخته شود؛ تصمیم نهایی در رابطه با این پروژه در پایان سال 2019 به تصویب خواهد رسید، پس از اتمام خط دوم «جریان ترکیه»، احداث پوزیدون، 3 تا 4 سال طول خواهد کشید.   گزینه بعدی که از نظر فنی به نظر ساده‌تر می‌آید، ایجاد حالت معکوس در خط لوله گاز فعلی که گاز روسیه را از بلغارستان به ترکیه می‌فرستد است. صربستان و مجارستان موافقت کردند تا سیستم‌های انتقال گاز خود را به منظور دریافت گاز از خط دوم جریان ترکیه نوسازی کنند. با این حال، در حال حاضر توافق با بلغارستان موفقیت‌آمیز نبوده است، لازم به یادآوری است که به خصوص موضع دولت بلغارستان ایجاد اختلال در اجرای پروژه خط لوله گاز قبلی که برای دور زدن اوکراین طراحی شده بود یعنی «جریان جنوبی» بوده است. در حال حاضر رئیس دولت بلغارستان همان بایکو باریسُفی است که «جریان جنوبی» را رد کرده بود.   علاوه بر این، هیچ توافقی هم با اتحادیه اروپا، به منظور عدم مخالفت آن با این پروژه صورت نگرفته است. با این حال، رهبری اتحادیه اروپا باید منافع اعضا و شرکای خود در جنوب اروپا را در نظر بگیرد. برای همین از همان اواخر سال 2015، در لیست پروژه‌های زیربنایی حائز اولویت اروپا که مصوب کمیسیون اروپا هستند بلافاصله سه خط لوله گاز از جنوب شرقی اروپا به اروپای مرکزی قرار گرفت، که این پروژه‌ها به عنوان امتداد احتمالی خط لوله گاز «جریان ترکیه» در نظر گرفته شدند. یکی از پروژه‌هایی که به عنوان اولویت شناخته شد، خط لوله گاز تِسلا (Tesla) از یونان به اتریش بود و دیگری خط لوله ایسترینگ (Eastring) است که احداث آن توسط اسلواکی و با مشارکت بلغارستان، رومانی، مجارستان انجام می‌گیرد. سومین پروژه‌ای که در لیست خطوط گاز حائز اولویت قرار دارد گسترش خط لوله گاز بلغارستان-رومانی-مجارستان-اتریش در آینده است. در عین حال، چنین وضعیتی از نظر اجرای سومین بسته انرژی هیچ تخفیفی نمی‌دهد. اگر گازپروم بخواهد از این لوله‌ها استفاده کند، باید کمتر از نیمی از ظرفیت آنها را رزرو کرده و یا در مرز اتحادیه اروپا گاز را به اروپایی‌ها بفروشد.   دلیل جدی روسیه برای فشار بر اتحادیه اروپا، همانا تهدید به تغییر جهت این منابع به بازارهای دیگر از جمله در درجه اول به جانب بازار چین بوده است. اما اکنون آمریکایی‌ها وارد این بازار شده‌اند. در جریان سفر دونالد ترامپ به چین، توافقی در خصوص سرمایه‌گذاری چین در تولید گاز طبیعی در آلاسکا و پس از آن صادرات آن به صورت گاز مایع به چین انجام شد. البته این پروژه نباید به عنوان جایگزین خط لوله گاز روسیه تحت عنوان «سیلا سیبری» یا «قدرت سیبری» در نظرگرفته شود، اما این نمونه‌ای از تنوع‌سازی است که توسط چین در حال انجام است.پس در این صورت، فرصت روسیه نیز برای تغییر جهت منابع بسیار محدود می‌شود.   روسیه و اوکراین: چه خواهد شد؟ راه‌اندازی هر یک از پروژه‌های «دورزننده» یک ضربه جدی به اقتصاد اوکراین است. آندره کابالِف، رئیس شرکت سهامی ملی «نفت وگاز» اوکراین، خاطر نشان کرد که اوکراین در سال جاری از ترانزیت گاز تنها 3 میلیارد دلار دریافت کرده است. راه‌اندازی هر یک از خطوط جریان ترکیه، اوکراین را از درآمدهای سالانه 500 میلیون دلاری محروم خواهد کرد. ماری یُواناویچ، سفیر ایالات متحده در اوکراین نیز معتقد است «جریان شمالی-2» اوکراین را از 3 درصد تولید ناخالص داخلی محروم خواهد کرد. اما مسئله فقط این چیزها نیست. در حال حاضر اوکراین گاز را از روسیه خرید نمی‌کند، بلکه از طرح‌های معکوس استفاده می‌کند و گاز را از کشورهای اروپایی به دست می‌آورد؛ در صورت «خشک شدن» لوله، این کار نیز امکان‌پذیر نخواهد بود.   در عین حال، با توجه به تعدادی از موانع فوق‌الذکر در اجرای پروژه‌ها، این نتیجه عاید می‌شود که روسیه نمی‌تواند حفظ ترانزیت از طریق اوکراین را در بعد از سال 2019 هم منتفی سازد. در سال 2015 وزیر انرژی روسیه اظهار داشت که قرارداد با اوکراین تمدید نخواهد شد. در سال 2016، وزارت انرژی مواضع ملایم‌تری اتخاذ کرد. نواک گفت: «روسیه آماده مذاکرات بیشتر در مورد گسترش این قرارداد است، اما ما شاهد خطرات و ریسک‌های بزرگی هستیم». آلکسی میلر، رئیس هیات مدیره گازپروم تصور می‌کند که مسیر موجود از طریق اوکراین می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد، اما تحویل گاز از طریق آن به شدت و به میزان 10-15 میلیارد متر مکعب کاهش خواهد یافت. با این حال این امر در صورت اجرای موفقیت‌آمیز جریان‌های شمالی و ترکیه و همچنین با توجه به مواضع مرکل در این باره که مسدودشدن کامل ترانزیت اوکراین غیرممکن است امکان می‌یابد. اگر هم جریان شمالی-2 به طور جدی متوقف شود، این میزان، با دخالت احتمالی مصرف‌کنندگان اروپایی به عنوان واسطه‌ها، بسیار بالاتر خواهد بود و مذاکرات روسیه و اوکراین بیش از حد دشوار و پیچیده خواهد شد.       نویسنده: آلکسی ماکارکین، کارشناس ارشد مرکز فناوری‌های سیاسی   منبع: پایگاه تحلیلی پالیتکام   مترجم: رقیه کرامتی نیا، دانش آموخته مطالعات روسیه، دانشکده مطالعات جهان، دانشگاه تهران    «آنچه در این متن آمده به معنی تأیید محتوای تحلیل نویسنده از سوی ایراس نیست»   ]]> اقتصاد و انرژی Tue, 12 Dec 2017 03:54:13 GMT http://www.iras.ir/fa/doc/article/3458/ژئوپلیتیک-گازی-چگونگی-دور-زدن-اوکراین