سیاست خارجی
سیاست های امنیتی و نظامی
جامعه و سیاست
اقتصاد و انرژی
سازمان های منطقه ای
تاریخ
فرهنگ و هنر


نسخه قابل چاپ

نسخه وب

داخلی » گزارش » سیاست خارجی

نشست تخصصی

«ایران در میانه روسیه و آمریکا»

موسسه ایراس

۳۰ خرداد ۱۳۹۸ ساعت ۱۰:۳۰

نشست «ایران در میانه روسیه و آمریکا» در تاریخ 28 خرداد 1398 با سخنرانی  دکتر محمد کاظم سجاد پور استاد روابط بین الملل و رئیس مرکز مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه و اعضای شورای علمی موسسه ایراس از جمله دکتر محمود شوری و جناب آقای حسن بهشتی پور  و علاقه مندان به این موضوع  در محل موسسه برگزار شد.

دکتر سجاد پور ضمن تشکر از موسسه ایراس از اینکه هنوز علاقه مندانی به سیاست خارجی و مسائل فکری وجود دارند احساس خرسندی کردند. ایشان به موضوع روابط روسیه و آمریکا پرداختند و در این چارچوب  سوال چرا و چگونه می­شود این رابطه را در شرایط فعلی فهمید؟ را مطرح کردند و به آن پاسخ گفتند.

در چرایی آن، که موضوع جالبی است که این رابطه در سطح جهانی و نه در سطح منطقه­ای یکی از مباحث عمده استراتژیک به شمار می رود. این رابطه توأم با توهمات، برداشت­ها ، پندارها، امیدها و آرزوها، انتظارات است، می­شود گفت روایت­ها و حتی به اصطلاح می­توان آن را نبرد روایتی نام نهاد. یعنی ما اگر به طور ساده به روی کار آمدن ترامپ را مرور کنیم، انتظار اولیه ای که از به روی کار آمدن ترامپ در روسیه وجود داشت بسیار جالب بود، هنوز امروز امید به ترامپ در روسیه وجود دارد، اینکه می گویم این رابطه همراه با انتظارات است به همین خاطر است. این انتظارات در ابتدا بسیار بالا بود و امروز با تحریم هایی که بر روسیه اعمال شده تا 30 درصد اقتصاد روسیه را کوچکتر کرده است. مسائل روابط روسیه با اروپا، روسیه با خاورمیانه  و .... همه تحت تاثیر رابطه روسیه با آمریکاست. لذا این رابطه بسیار مهم است و نمی­توان این رابطه را با توهمات موجود در سراسر جهان، با قالب­های کلیشه­ای در گذشته، با نگرش­های تقلیل گرایانه نگریست، مقداری نیاز به دقت دارد چون که برای ایران اهمیت این رابطه مهم است. مخصوصا حرکت­های اخیر آمریکا همراه با عناصر جدیدی است که باید آن­ها را فهمید. به نظر من دلیل دیگری که این چرایی را اهمیت می بخشد وجود دستور کارهای جدید در روابط آمریکا و روسیه است که با گذشته فرق دارد و تغییر یک سری دستور کارهاست. تاریخ روابط روسیه و آمریکا یک تاریخ 200 ساله است. دستور کارهای سنتی و جدید و ماهیت تحریم­ها نیز به و جود آمده است. البته تحریم در این رابطه وجود داشته است اما ماهیت تحریم امروزه تغییر کرده است. به روابط آمریکا و روسیه در ایران خیلی کم پرداخته شده است و بایستی این رابطه مهم را مطالعه کرد زیرا برای ایران بسیار مهم است. از نظر سیاسی، استراتژیک و دیپلماتیک مهم است

دکتر سجاد پور سپس به تحولات تاریخی پس از فروپاشی شوروی بین روسیه و آمریکا پرداختند : چگونگی این رابطه را می­توان به چند دوره تقسیم بندی کرد: در دوران پس از فروپاشی شوروی آن چیز که در روسیه مشاهده شد خوش بینی به آمریکاست و چگونه می­توان به خانواده غرب پیوست، که یلتسین و دوره آن برای همه روشن است. روسیه تمامی ظرفیت­های اثرگذارش را در این دوره از دست داد. تا وقتی که پوتین این سناریو را تغییر داد و خانواده روسیه را نجات داد. در چند حوزه آمریکایی­ها دریافتند که روسیه جزء خانواده غرب نیست و چنین برداشتی نیز در روسیه شد. در سال های اخیر این رابطه سخت­تر شده است. در هر بحثی بین روسیه و آمریکا ایران نیز درگیر است. با تحولات اخیر از جمله آبخازیا، کریمه، گسترش ناتو و حرکات ضد روسی در شرق اروپا و بالتیک .... این رابطه شکل دیگری گرفت.

رابطه آمریکا و روسیه بدون مطالعه کشورهای بالتیک و لهستان قابل مطالعه نیست. این رابطه منتهی به انتخابات آمریکا می­شود که ترامپ در آن برنده می شود. بعد از آن مسئله روسیه از یک موضوع استراتژیک تبدیل به یک بحث سیاست داخلی در داخل آمریکا شد که بسیار مهم است. بدون عنصر ترامپ رابطه روسیه و آمریکا قابل فهم نیست. بحث­های زیادی در این مورد وجود دارد. از جمله رابطه ترامپ با روسیه و مهم تر از آن کمک به ترامپ در انتخابات برای برنده شدن بوده است. هیچ وقت جامعه آمریکا اینقدر دوقطبی نبوده است. و این دو قطبی به روسیه بر می­گردد. مورد ترامپ تنها گزینه است که هیچ سابقۀ دولتی ندارد و انتخاب دولت در عمق نبوده است. بحث روابط روسیه و آمریکا متاثر از عنصر سیاست داخلی شده است که این چیز جدیدی است. که پیامدهایی دارد: اول احساسی شدن قضیه است، سیاست داخلی در همه جا با احساسات و هیجان سر و کاردارد، یک آمریکایی یا از ترامپ خوشش می آید یا نه؟ لذا مباحث استراتژیک تحت شعاع این بحث ها قرار می­گیرد.

دکتر سجاد پور سپس سوال را از جنبه استراتژیک پاسخ داد، در آمریکا بین نخبگان سیاست خارجی سوال اصلی این است که چه چیزی آمریکا را تهدید می­کند؟ درخشش و تابناکی آمریکا را تیره و تار می­کند؟ تنها کشوری که می تواند تهدیدی جدی برای آمریکا باشد این چین است. مسئله چین امروز موضوع مهمی در آمریکا­ست. در آمریکا گفته می­شود چینی­ها از ما استفاده کردند و خود را بالا کشیدند و مبانی مفهومی در آمریکا را زیر سوال بردند. کاپیتالسم را متحول کردند، زیرا همیشه کاپیتالیسم همراه با لیبرالیسم بوده است. چینی­ها کاپیتالیسم را بدون لیبرالیسم پیش برده­اند و مدل چینی مطرح شده است. داستان­های زیادی در این مورد وجود دارد و یک نگرانی استراتژیک برای آمریکا مطرح می­شود. در کنار چین، روسیه و حتی ایران نیز مسئله استراتژیک آمریکا محسوب می­شوند. از این رو در آمریکا بحث بازگشت سیاست کانتینمنت مطرح شده است که چنین کشورهایی را مهار کنند. یکی از این بحث­ها این است که برای مهار چین ما باید با روسیه کنار بیاییم. لذا در این مورد کنار تفاوت آراء در آمریکا ، فاکتور اروپا  و اروپای شرقی و بالتیک این مسئله را پیچیده می­کند. آلمان و فرانسه به طور سنتی در کشمکش روسیه و آمریکا مخالف گرایش تند برای مهار روسیه هستند. مثلا در انتقال گاز خط لوله شمالی اختلافات وجود دارد.

در سطح استراتژیک روابط روسیه و آمریکا متاثر از عوامل خیلی عمده­ای است که یک پایه اش چین است، خود برداشت­هایی در مورد روسیه است، مسائل خاورمیانه است، مسئله روابط ایران و روسیه است. مثلا در همکاری ایران و روسیه در سوریه یک گیم چنجر بود که ماهیت بازی در خاورمیانه را عوض کرد. چون برداشت روس ها از تحولات با آمریکایی­ها بسیار متفاوت بود. عنصر ناتو نیز باعث پیچیدگی این روابط می شود. در خود ناتو هم مشکلات و اختلافاتی وجود دارد. ترامپ با ناتو مخالف است. البته روسیه از این مورد خوشحال می­شود. مورد دیگری که باید اشاره کنیم بحث تسلیحات می­باشد. دولت کنونی امریکا مخالف چند جانبه گرایی است که این نیز روابط را پیچیده می­کند. آمریکا از پیمان­های تسلیحاتی بیرون آمده است. و خود این در روسیه بحث هایی در مورد نوسازی سلاح­ها مطرح شده است.

 آخرین بحثی که مطرح می کنم بحث روزنامه ای جنگ سرد جدید است، گاهی وقت ها می گویند جنگ سرد خیلی خوب بود زیرا قابل پیش بینی بود. جنگ سرد جنگی جدی بود اما به ثبات رسیده بود. دنیای بعد از جنگ سرد به علت وجود بازیگران زیاد بسیار پیچیده شده است. مثلا داعش خود تبدیل به یک بازیگر شد که یک شبه موصل را تصرف کرد. دیگر مسئله ایدئولوژیک بین روسیه و امریکا وجود ندارد. جنگ سرد همانند ماهیت قبلیش وجود ندارد. در روسیه ایدئولوژی کمونیستی را فراموش کردند، هر چند ایدئولوژی خودشان یعنی نگرش اوراسیایی را مطرح می­کنند و حتی موضوع بازیگر تمدنی را مطرح می­کنند.

روابط روسیه و آمریکا بسیار متحول شده است، عناصر داخلی نیز به آن اضافه شده است، عناصری از تنش در آن ایجاد شده است و تصور اینکه این تنش همانند جنگ سرد قبلی است اشتباه است. موضوعی جدی است که سایه سنگینش بر تمامی روابط بین الملل وجود دارد.

دکتر شوری نیز مروری کوتاه برنوع واکنش روس ها بر تعاملات ایران و آمریکا کردند و در صدد پاسخ برای سوالاتی همچون وضعیتی که الان مواجه هستیم در واقع چه انتظاراتی از روس ها هست؟ و چه برآوردی از نوع واکنش روس ها در آینده می توان انجام داد؟ برآمدند.

به نظر ایشان از زمانی که ایران و آمریکا در چارچوب بحث هسته ای وارد مذاکره شدند روس ها مواضع شان در چند سال اخیر با فراز و نشیب همراه بوده است، قبلا از شروع مذاکرات روس ها تقریبا با یک خیال راحتی هر جور که می­خواستند با ایران بازی می­کردند هر چند من تعبیرهایی که می شود در این مورد که ایران کارت بازی روس هاست را نمی پسندم ولی به هر حال دست برتر را در روابطشان با ایران داشتند، اما وقتی ایران آمریکا را وارد معادله کرد و به نوعی آمریکایی­ها هم طرف مذاکره با ایران شدند هر چند در موضوعی معین روس ها ابتدا با حالت تردیدی به موضوع نگریستند، در ابتدا خیلی تمایل نداشتند که گفت و گو­ها به نتیجه برسد، شاید تصور می­کردند که ایران را ازدست خواهند داد، اما  به مراتب که گذشت روس­ها با شرایطی مواجه شدند که با مسئله کنار بیایند و در حد قابل قبولی از مذاکرات حمایت کردند. بعد از برجام رابطه روسیه و ایران برخلاف انتظار برخی روابط بهتر از قبل شد تا زمانی که ترامپ رئیس جمهور آمریکا شد. با رئیس جمهور شدن ترامپ روس­ها باز یک تردید در ذهنیتشان ایجاد شد و این تردید بر روی رابطه آن ها با ایران داشت، اما زمانی این مسئله احساس شد که ترامپ از برجام خارج شد. واکنش روس ها در خروج ترامپ از برجام واکنش جدی­ای نبود. اگر چه انتظار از آن­ها به عنوان یک کشوری که در مذاکرات حضور داشتند و روابط نزدیکی با ایران داشتند واکنش جدی تری باشد، آن ها امیدوار بودند که با واکنش نرم به این موضوع روابط خود را با آمریکا بهبود ببخشند. ولی عملا شرایط داخلی آمریکا اجازه نداد این رابطه بهبود پیدا کند. الان روس­ها با شرایطی مواجه شدند که خطر جنگ بین ایران و آمریکا وجود دارد به همین دلیل موضع گیری­های روسیه در هفته های اخیر جدی شده است. الان روسیه احساس خطر می کند که هم ایران از برجام خارج شود موضوعی که سطح تنش را بالا می برد، ایران را غیر قابل کنترل تر می­کند، این چیزی نیست که روس ها بخواهند و می تواند منجر به در گیری در خاورمیانه بشود، روس ها متوجه شدند که باید یک اقدام جدیدی و جدی تری در این امر نشان بدهند و باید منتظر ورود جدی تر روسیه در این مورد باشیم.

جناب آقای حسن بهشتی پور کارشناس ارشد مسائل اوراسیا نیز عنوان کردند که متاسفانه همیشه روابط بین ایران و روسیه از راوابط روسیه و آمریکا تاثیر پذیرفته است و یک معضل سیاست خارجی ما بوده است، چگونه می­توان از این مسئله فرار کرد سوالی جدی است. اما روسیه نه تنها فشا را متوجه آمریکا نمی کند بلکه فشار را متوجه ایران می کند، هم روسیه، انگلیس، چین در حال هشدار به ایران هستند که در برجام بماند، اگر چه ایران هم هنوز بیرون نیامده است. این انتظار وجود داردکه روسیه بیاید آمریکا را تحت فشار قرار دهد و این کار را به صورت جدی انجام نمی­دهد، به هر حال اگر هر تحلیلی در روابط روسیه و آمریکا داشته باشیم می بایست در نهایت به این نتیجه و دستور راه برای سیاست خارجی خودمان برسیم تا پیش بینی رفتار آینده و برای خودمان مشخص شود که چگونه در مناسباتمان با روسیه عمل کنیم. تجربه نشان داده است وقتی ما راه مذاکره و بازی با آمریکا را می بندیم دستمان در رابطه با روسیه بسته است، در هر حالی که اگر ما دستمان برای مذاکره با دیگر کشورها باز باشد بهتر با روس ها در رابطه هستیم. ما اگر شرایطی پیش می آید به هر دلیلی  درب مذاکره با طرف آمریکایی را می بندیم در روابط با روسیه دچار مشکل می شویم. روسیه هیچگاه به ما محبت نمیکند و در زمانی که ماتحت فشار هستیم کمکی به ما نمیکند. به دیدگاه ایشان بمب هسته ای هم برای ایران بازدارنده نخواهد بود و ایران می بایست برای رفع مشکلات اقتصادی راهی بیابد زیرا وضعیت اقتصادی کشور  خوب نیست.

جناب شور ی نیز اقزودند که سخنان اخیر پوتین یک واقعیت تلخ را نشان داد که اگر ایران از برجام بیرون بیاید همه فراموش خواهند کرد که آمریکا اول از برجام بیرون آمده است.

در ادامه پرسش و پاسخ مفصلی بین شرکت کنندگان و سخنران اصلی جلسه دکتر سجاد پوربرگزار شد.



تهیه کننده: کامران هوشیار دانشجوی دکتری مطالعات روسیه دانشگاه تهران