روابط ایران و روسیه در دوران پس از توافق هسته‌ای

دکتر محمود شوری
تاریخ انتشار : چهارشنبه ۱۹ اسفند ۱۳۹۴ ساعت ۱۶:۱۲
Share/Save/Bookmark
 
دکتر محمود شوری: ایران و روسیه این شانس را داشته‌اند که در یکی از حساس‌ترین و پیچیده‌ترین دوران تاریخی خود در زمان و مکان مناسب در کنار یکدیگر قرار دارند. اگر روسیه نبود جمهوری اسلامی ایران احتمالاً نمی‌توانست بازی مستقلانه خود را در سطح بین‌المللی و منطقه‌ای تا حدی به پیش ببرد که امروز به عنوان یکی از مهمترین قدرت‌ های منطقه‌ای شناخته شود و متقابلاً اگر ایران نبود احتمالاً شرایط برای فدراسیون روسیه در دوران پس از جنگ سرد سخت‌تر و پیچیده تر می‌شد.
 
ایراس: ایران و روسیه این شانس را داشته‌اند که در یکی از حساس‌ترین و پیچیده‌ترین دوران تاریخی خود در زمان و مکان مناسب در کنار یکدیگر قرار دارند. اگر روسیه نبود جمهوری اسلامی ایران احتمالاً نمی‌توانست بازی مستقلانه خود را در سطح بین‌المللی و منطقه‌ای تا حدی به پیش ببرد که امروز به عنوان یکی از مهمترین قدرت‌های منطقه‌ای شناخته شود و متقابلاً اگر ایران نبود احتمالاً شرایط برای فدراسیون روسیه در دوران پس از جنگ سرد سخت‌تر و پیچیده ترمی‌شد. در واقع در سالهای پس از جنگ سردیکی از مهمترین دلایل توجه غرب به روسیه توانایی و تمایل این کشور (و یا نمایش آن) برای ارائه برخیکمک‌های استراتژیک به ایران بوده است. فارغ از اینکه تا چه اندازه چنینکمک‌هایی صورت گرفته یا نه، روس‌ها از این فرصت برای نشاندن غرب در پای میز مذاکره با روسیه به خوبی بهره‌برداری کرده‌اند.

اگرچه دو کشور ممکن است به شکل واقعی به اهمیت کشور دیگر در فرایند ارتقاء جایگاه بین‌المللی خود واقف نباشند و یا آن را دست کم بگیرند و یا حتی در مقطعی نسبت به آن اعلام بی‌نیازی کنند، اما واقعیت این است که هم ایران و هم روسیه در مسیری که برای قدرت‌یابی خود برگزیده‌اند چه بخواهند و چه نخواهند به یکدیگر نیاز دارند. طی ربع قرن گذشته ایران بخش عمده‌ای از توانایی و ظرفیت دشمنی غرب را که می‌توانست علیه روسیه به کار گرفته شود، متوجه خود کرد. در این سال‌ها موضوع «ایران» عملاً غربی‌ها را ناگزیر می‌کرد که در تلاش برای محدودسازی و کوچک‌سازی مستمر روسیه جانب احتیاط را از دست ندهند و به اقدامی دست نزنند که روسیه را کاملاً در جبهه معترضان به نظم جدید در حال شکل‌گیری، که جمهوری اسلامی ایران یکی از مهمترین سردمداران آن بود، قرار دهد. غربی‌ها حتی در این زمینه امتیازاتی هم به روس‌ها دادند. وارد کردن روسیه به جمع هفت یا هشت کشور صنعتی یکی از مهمترین این امتیازات بود. برای سالهای زیادی مسئله ایران یکی از مهمترین مسائلی بود که غربی‌ها و مشخصاً امریکایی‌ها را ناگزیر می‌کرد علیرغم میل باطنی شان روسیه را در اجلاس‌های گروه هشت و یا اجلاس‌های دو جانبه، طرف گفتگو و حتی تعامل خود قرار دهند.

تردیدی نیست که نوع بازی روسیه در مسئله ایرانبرای غرب تا پیش از توافق هسته‌ای بسیار تعیین‌کننده بود. اگر روسیه در اعمال فشارها به ایران کاملاً با غرب همسویی می‌کرد شرایط برای ایران بسیار سخت‌ترمی‌شد. به طور متقابل اگر روسیه به ایران سلاح‌های استراتژیک بیشتری می‌فروخت و یا فضا را برای انتقال فناوری‌های حساس به ایران باز می‌گذاشت و یا در روند اعمال تحریم‌های سخت تر علیه ایران در چارچوب شورای امنیت موانع بیشتری ایجاد می‌کرد، احتمالاً تا همین حد هم غرب نمی‌توانست ایران را کنترل کند. بلاخره این روسیه بود که حاضر شد به رغم همه فراز و نشیب‌ها نیروگاه هسته‌ای بوشهر را بسازد و یا برخی تسلیحات دفاعی را به ایران بفروشد. هرچند که میزان این همکاری‌ها هیچگاه آن‌گونه که ایرانی‌هانتظار داشتند نبوده است، اما در همین حد هم توان مقاومت و ظرفیت بازیگری ایران را افزایش داده است. به همین دلیل، روسیه از بابت کمک غیر مستقیم ایران به ارتقای سطح بازیگریاین کشور در سطح جهانی هیچ دینی به گردن ایران ندارد، زیرا متقابلاً جمهوری اسلامی ایران هم از موانعی که روسیه در برابر یک‌ جانبه گرایی امریکا ایجاد می‌کرد، در این سال‌ها استفاده لازم را برده است. شاید انتظارها چیزی فراتر از این باشد، اما دنیای سیاست پیش از هر چیز دنیای منافع متعارض است.آنچه که اهمیت دارد این است که روابط ایران و روسیه تا پیش از توافق هسته‌ای به رغم فراز و نشیب‌های فراوان و محدودیت‌های آشکار‌، منافع و پیامدهای استراتژیکو بسیار مهمی برای هر دو کشور داشته است.

طی دو سال اخیر،وقوع برخی رخدادها در ارتباط با ایران و روسیه، به نظر می‌رسد که تا حدودی این شرایط را تغییر داده باشد. پس از تنشی که میان روسیه و غرب بر سر وضعیت اوکراین بروز کرداحتمالاً موضوع ایران دیگر موضوع مناسبی برایچانه‌زنی میان روسیه و غرب نیست. در واقع اختلافات روسیه و غرب بر سر مسئله اوکراین آنقدر عمیق هست که همکاری بر سر موضوع ایران نمی‌تواند این شکاف را پر نماید.  همچنین به نتیجه رسیدن مذاکرات طولانی ایران و ١+٥ بر سر موضوع هسته‌ای و احتمال بهبود نسبی در روابط ایران و غربپس از برداشته شدن تحریم‌ها، احتمالاً دست ایران را برای اتخاذ یک سیاست خارجی متوازن بازتر خواهد کرد. به همین دلیل پرسش مهمی که در این شرایط وجود دارد این است که آیا روابط ایران و روسیه سودمندی خود را برای دو طرف از دست داده است؟

پاسخ مشخص به این پرسش این است که شرایط جدید نه تنها از اهمیت ایران و روسیه برای یکدیگر نکاسته است، بلکه زمینه‌هایمساعدتر و ضروری‌تری برای همکاری نیز فراهم کرده است. پس از توافق هسته‌ای،با وجود انتظار لغو برخی از تحریم‌های ایران، هنوز درهای زیادی از سوی غرب بر روی جمهوری اسلامی ایران بسته نگاه داشته شده است. به طور مشخص، با توجه به عدم علاقمندی غربی‌ها به تقویت بنیه دفاعی ایران، همچنان این روسیه است که در این زمینه مهمترین شریک و همکار جمهوری اسلامی ایران تلقی می‌شود. علاوه بر این، برداشته شدن موانع قانونی تجارت با ایران در وضعیتی که غرب تحریم‌های خود علیه روسیه را تداوم بخشیده است، فرصت تازه‌ای برای گسترش همکاری اقتصادی میان ایران و روسیه فراهم کرده است. در سال‌های گذشته عدم شکل‌گیری وابستگی متقابل اقتصادی میان ایران و روسیه یکی از مهمترین نقاط ضعف روابط دو طرف به شمار می‌رفته است.

در سطح سیاسی نیز همکاری‌های ایران و روسیه حتی بیش از گذشته از اهمیت و ضرورت برخوردار است.در آسیای غربی (خاورمیانه) همکاری ایران و روسیه در مسئله سوریه تاکنون عملاً مانع اجرای دستورکارهای طراحی شده توسط برخی قدرت‌هایمنطقه‌ای و غربی برای تغییر موازنه موجود شده است. در سالهای اخیر هرچندامریکایی‌ها از کاهش تعهدات خود در خاورمیانه و شیفت استراتژیک به سمت شرق آسیا و حوزه اقیانوسآرام سخن می‌گویند، اما این مسئله که از شکست امریکا در منطقه حکایتمی‌کند، به نوعی شانه خالی کردن از زیر بار مسئولیت وضع فعلی خاورمیانه نیز به شمار می‌آید. مهمترین نتیجه این مسئله استقلال عمل بیشتر عربستان در منطقه بوده است که به نوبه خود به افزایشرادیکالیسم و تشدیدتعارضاتفرقه‌ای منجر شده است. در این شرایط ایران و روسیه به عنوان کشورهایی که از یک سو از این نظر احساس تهدید مشترک دارند و از سوی دیگر از ابزارهای لازم برای مقابله نیز  برخوردارند، ناگزیر به هماهنگی بیشتر در این زمینه هستند.

ظرفیت‌های جمهوری اسلامی ایران برای تأثیرگذاری بر روندهای منطقه‌ای در آسیای غربی در کنار ظرفیت‌های متنوع روسیه در حوزه‌های دفاعی و فناوری‌های حساس حکایت از این دارد که هم ایران و هم روسیه هنوز از توانمندی‌های زیادی برای همکاری با یکدیگر برخوردارند. اینها ظرفیت‌هایی هستند که می‌توانند برای هر دو طرف ارزش استراتژیک داشته باشند.

در نهایت اینکه ایران و روسیه هر دو کشورهایی هستند که تلاش می‌کنند تا وابستگی خود را به ساختارهای اقتصاد جهانی کاهش دهند و اجازه ندهند که این ساختارها به مثابه ابزاری در خدمت منافع قدرت‌های غربی قرار گیرند. به همین دلیل باید تلاش کرد تا اولاً از طریق گسترش همکاری‌های دو جانبه و ثانیاً از طریق تقویت برخی نهادهای مستقل مانند بریکس فضای مانور بیشتری برای کشورهای مستقل فراهم شود.


----------

نویسنده: دکتر محمود شوری - عضو شورای علمی موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس)


پایان/

 
کد مطلب: 978
مولف :