دکتر الهه کولایی، استاد دانشگاه تهران، در گفتگو با روزنامه «بهار» مطرح کرد:

نگاه تاکتیکی روس ها به رابطه با ایران

2 آذر 1394 ساعت 12:07

روابط ایران و روسیه رسما از سال 1521، زمانی که صفویان در ایران روی کار بودند، آغاز شد؛ روابط چندوجهی با فراز و نشیب های بسیار، مملو از همکاری و رقابت و تاریخی از تعاملات جغرافیایی، اقتصادی و سیاسی اجتماعی. روسیه در دوران سخت تحریم، شریک اقتصادی ایران و از همراهان نظامی آن بوده است. تحریم های اقتصادی غرب، روسیه را به شریک تجاری اصلی ایران تبدیل کرد و در حوزه نظامی نیز ایران تنها کشور در غرب آسیا محسوب می شود که ازسوی روسیه دعوت به عضویت در «پیمان امنیت دسته جمعی» که یک سازمان پیمان بین المللی روس برای مقابله با ناتو بود دعوت شد. بااین‌حال غرب همواره بر روابط دوجانبه تهران- مسکو سایه افکنده و همین مسئله آن ها را از ایجاد ائتلافی همیشگی بازداشته است؛ ائتلافی که اندیشکده بروکینگز آن را عامل تحول در روابط بین الملل دانسته است. نشانه هایی از همکاری و اتحاد دو کشور را می توان در حوزه منطقه ای و به خصوص روند حل و فصل بحران سوریه شاهد بود؛ بحرانی که می تواند سناریوی ائتلاف ایران-روسیه را عملی کند اما آیا دو کشور نیز به واقع به دنبال شکل دادن چنین ائتلافی هستند؟ کرملین روز شنبه طی بیانیه ای اعلام کرد روابط دو کشور به سطح راهبردی ارتقا یافته اما زمانی که پای صحبت های الهه کولایی، استاد دانشگاه تهران و کارشناس روابط بین الملل می‌نشینیم او چنین ادعایی را چندان منطبق با واقعیت نمی داند و معتقد است چنین بیانیه ای آن هم در آستانه سفر ولادیمیر پوتین به تهران تنها می تواند بیانگر میزان اهمیت رابطه با ایران برای روسیه باشد.


ایراس: امروز (دوشنبه) رئیس جمهوری روسیه برای شرکت در مجمع کشورهای صادرکننده گاز (اوپک گازی) وارد تهران می شود و دراین سفر دیدارهایی با رهبری و رئیس جمهوری ایران خواهد داشت. به همین بهانه برای بررسی روابط دو کشور با الهه کولایی، استاد علوم سیاسی و روابط بین‌الملل و مدیر گروه پژوهشی اوراسیای مرکزی به گفت و گو نشستیم. این کارشناس روابط ایران - روسیه معتقد است هر دو کشور به دنبال توسعه روابط هستند اما این که تصور شود این رابطه جنبه استراتژیک دارد، با واقعیت سازگار نیست، به ویژه برای روس ها. به گفته او رابطه با ایران جنبه تاکتیکی داشته و برخلاف برخی تصورها در کشور ما، رو ‌ها هیچ گاه نگاه استراتژیک به رابطه با ایران نداشتند و بسیاری از نیازهای خود را در این رابطه نمی توانند تامین کنند، همان طور که بسیاری از نیازها برای ایران نیز در این رابطه قابل تامین نخواهد بود.

این کارشناس حوزه بین الملل همچنین معتقد است با درنظرگرفتن نیازهای روسیه به غرب و میزان ارتباط این کشور با اروپا و آمریکا نمی توان ادعای کرملین درباره راهبردی شدن روابط ایران-روسیه را با واقعیت مناسبات دو کشور منطبق دانست.

ارزیابی شما از رابطه ایران و روسیه در دولت یازدهم چیست. بیشترین ارتباط دوجانبه با روسیه در دولت نهم و دهم شکل گرفت و گمانه زنی ها بر این بود که در دولت یازدهم اتکای کشور از روابط دوجانبه با روسیه برداشته خواهد شد. آیا چنین اتفاقی رخ داد؟

روابط ایران و روسیه در سال های پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی فرازونشیب بسیار داشته اما روند کلی این روابط به ویژه از دهه گذشته که تابه امروز هم ادامه دارد توسعه روابط سیاسی، امنیتی، نظامی و در برخی از حوزه ها توسعه روابط اقتصادی، فنی و تکنولوژیک بوده که شرایط منطقه ای و بین المللی نیز سبب تسریع آن شده است. با اینکه در دوره دولت های نهم و دهم سیاست نگاه به شرق فضای گسترده روابط دو کشور را شکل داد، این شرایط دولت یازدهم نیز این روند ادامه یافته و با وجود توافق هسته ای ایران با کشورهای بزرگ جهان، درواقع این روابط تغییر پیدا نکرده و می توان انتظار داشت بر پایه ضرورت های ناشی از همجواری و نیازهای متقابل این روابط همچنان گسترش یابد، به ویژه که پس از حوادث اوکراین روسیه نگاه جدیدتری را به منطقه خاورمیانه به ویژه ایران و چین داشته و در واقع نگاه به شرق در سیاست خارجی این کشور تقویت شده و روس ها نیز تلاش کرده اند تا توسعه روابط خود را در شرایط تحریم کشورهای اروپایی و آمریکا به نمایش بگذارند. به نظر می رسد در شرایطی که ایران می رود تا فضای پس از تحریم ها را تجربه کند، روسیه در شرایط تحریم های کشورهای اروپا و آمریکا می کوشد تا از ظرفیت های منطقه ای و امکانات ایران برای مبارزه با تهدیدهای جدی دراین منطقه یعنی افراط‌گرایی اسلامی بهره بگیرد. برای روسیه این همکاری بسیار اهمیت دارد چراکه این تهدید در قلمروی روسیه به‌ویژه در مناطق مسلمان نشین بسیار جدی است و روس ها به خوبی می دانند که ایران می تواند به تقویت صلح و ثبات در این منطقه از جهان و به ویژه مبارزه با جریان های تکفیری در کنار روسیه نقش تاثیرگذاری را ایفا کند.

روز شنبه و در آستانه دومین سفر ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه به ایران، کرملین طی بیانیه ای مدعی شد که روابط تهران و مسکو به مشارکت راهبردی ارتقا پیدا کرده است. این ادعا را تا چه اندازه در همخوانی با واقعیت‌های مناسبات دو کشور می‌بینید. آیا به واقع می توانیم بپذیریم که روابط ایران و روسیه شکل راهبردی به خود گرفته و به‌این سطح ارتقا یافته است؟

حتی اگر چنین ادعایی ازسوی روس ها مطرح شود، اهمیت روابط آن با اروپا و آمریکا به خوبی نشان دهنده سطح و میزان اهمیت رابطه با ایران برای این کشور است. با درنظرگرفتن نیازهای روسیه به غرب و میزان ارتباط این کشور با اروپا و آمریکا به‌نظر نمی‌رسد این ادعا با واقعیت تطبیق داشته باشد.

بعد از جریان های اوکراین، روسیه خیلی سعی کرد با نزدیک شدن به ایران جبهه بین المللی را که علیه این کشور شکل گرفته بود تا اندازه ای از بین ببرد. دراین حوزه رفت و آمدهای زیادی میان ایران و روسیه صورت گرفت؛ معاون وزیرخارجه این کشور به تهران سفر کرد و بعد شاهد سفر معاون وزیرخارجه ایران به روسیه بودیم و نشستی نیز در عمان میان نمایندگان دو کشور برگزار شد و صحبت از مبادلات تجاری چشمگیر میان دو کشور به میان آمد. روز شنبه نیز مهدی سنایی، سفیر ایران در روسیه از اختصاص خط های اعتباری دو و پنج میلیارد دلاری مسکو به تهران و جزییات آن خبر داد. آیا این اقدامات به واقع به توسعه روابط میان دو کشور می انجامد یا تنها نمایشی از توسعه روابط است؟

برای ایران و روسیه ظرفیت های توسعه همکاری های متقابل غیرقابل چشم پوشی است و در واقع ایران می تواند برای روسیه فرصت های قابل توجهی را در سطح منطقه به ویژه دفع تهدیدات ناشی از بنیادگرایی افراطی ایفا کند؛ به هرحال روس ها به این مسئله بسیار توجه دارند. با این‌حال بسیاری از نیازهای روسیه دراین روابط تامین نمی‌شود و روس ها از این مسئله به خوبی آگاه هستند. اما شرایط کنونی آن ها را ناچار کرده تا برای به نمایش‌گذاشتن توان مانور خود در برابر اعمال فشارهای غرب فرصت ها و امکانات خود را در توسعه این روابط به‌ نمایش‌ بگذارند. به هرحال به نظر می رسد این روابط برای ایران اهمیت بسیار داشته باشد در حالی که برای روسیه مجالی برای مانور در تنظیم رابطه با کشورهای غربی را ارائه می کند و به این معنی نیست که ایران از این رابطه برای افزایش قدرت مانور نمی تواند استفاده کند؛ هر دو کشور در تنظیم روابط خود با غرب از این روابط بهره برداری می کنند، در همان حال که بسیاری از نیازهای خود را در توسعه روابط با غرب جست و جو می کنند.

در طول مذاکرات هسته ای میان ایران و گروه 1+5 (آمریکا، انگلیس، فرانسه، روسیه، چین و آلمان) شاهد ایفای نقش نسبتا مثبتی از جانب روس ها بودیم. آیا تلاش روس ها برای ایفای این نقش مثبت در مذاکرات را هم در راستای خروج از انزوای ناشی از تحریم های غرب می دانید و این نقش مثبت را چقدر استراتژیک می دانید، چقدر تاکتیکی؟

برای ایران و روسیه این روابط جنبه استراتژیک نداشته و ندارد زیرا هر دو کشور پاسخ بسیاری از نیازهای خود را در غرب جست و جو می کنند. در واقع هم روس ها و هم ایرانی ها به خوبی می دانند که منافع بسیاری در توسعه این روابط برای هر دو کشور وجود دارد که رهبران هر دو کشور نیز به آن توجه دارند. اما این که تصور شود این رابطه جنبه استراتژیک دارد، با واقعیت سازگار نیست، به ویژه برای روس ها رابطه با ایران جنبه تاکتیکی داشته و برخلاف برخی تصورها در کشور ما، روس ها هیچ گاه نگاه استراتژیک به رابطه با ایران نداشتند و بسیاری از نیازهای خود را در این رابطه نمی توانند تامین کنند همان طور که بسیاری از نیازها برای ایران نیز در این رابطه قابل تامین نخواهد بود. به نظر می رسد این رابطه بیش از آن که ابعاد استراتژیک داشته باشد، جنبه تاکتیکی غیرقابل انکاری داشته باشد.

از نظر شما این رویکرد مثبتی که روس ها در نظام بین الملل درقبال ایران دارند، تا چه اندازه ممکن است دستخوش تغییر شود. ما در دوره ریاست جمهوری دیمیتری مدودف شاهد نزدیکی روس ها به آمریکا بودیم. آیا به عقیده شما ممکن است بازهم رویکرد مثبت روس ها در قبال ایران تحت تاثیر نظام بین الملل تغییر کند؟

روس ها مایل هستند در بازی های بین المللی قدرت اول به حساب آورده شوند، و ایران می تواند در این زمینه فرصت های خوبی را فراهم کند، بنابراین این فرصت ها مورد استفاده قرار می گیرد اما این که تصور شود این وضعیت پایدار خواهد بود، این مسئله با واقعیت تطبیق نمی کند. در واقع همان گونه که در طول سال های گذشته هم شاهد بودیم می توان انتظار داشت تحت تاثیر تغییر در روابط روسیه با آمریکا این روابط نیز تغییر پیدا کند، به ویژه آن که بسیاری از نیازهای روسیه در توسعه روابط با اروپا و آمریکا قابل تامین است و به نظر می رسد همان طور که در گذشته شاهد بودیم در آینده نیز احتمال این تغییر کاملا قابل اعتنا باشد به ویژه آن که در بررسی روابط روسیه و ایران، هیچ گاه نمی توان عامل آمریکا را نادیده گرفت.
نقش روس ها در تحولات خاورمیانه به خصوص بحران سوریه را چطور ارزیابی می‌کنید. آیا روس ها با همراهی ایران به دنبال ایفای نقش اصلی برای خروج از همان انزوای بین المللی که غرب به دنبال آن بود، هستند یا نه به واقع خواهان حل بحران هستند و تا انتها در کنار ایران می‌مانند؟

نه روسیه و نه آمریکا نمی توانند ظرفیت ها و امکانات ایران را در بازی که در سوریه جریان دارد نادیده بگیرند، روس ها نیز به خوبی از توانمندی های ایران در عرصه بازی در سوریه آگاهی دارند، به ویژه یکی از مهم ترین تهدیداتی که امنیت روسیه را هدف قرار داده گسترش بنیادگرایی افراطی از درون روسیه به شکل خلافت اسلامی و گونه های جدید آن مانند گروه خراسانی است که به هرحال این تهدیدها در قلمروی مسلمان نشین روسیه قابل اشاعه است. بنابراین به نظر می رسد روسیه برای دفع تهدیدات امنیتی جدی که آن را هدف قرار داده، این روابط را مورد توجه قرار داده باشد. ضمن آن که با درنظرگرفتن تحولات پس از روندهای انقلاب های عربی می توان فرصت های ازدست رفته روسیه را در سال های گذشته مشاهده کرد و روس ها مایل نیستند این بازی را این بار نیز در سوریه ببازند.

منبع: روزنامه بهار
http://www.bahardaily.ir/fa/Main/Detail/5898


کد مطلب: 854

آدرس مطلب: http://www.iras.ir/fa/doc/note/854/نگاه-تاکتیکی-روس-رابطه-ایران

ایراس
  http://www.iras.ir