روسیه و اروپای شرقی
آسیای مرکزی
قفقاز جنوبی
همسایگان اوراسیا



نسخه قابل چاپ

نسخه وب

داخلی » يادداشت » حوزه های جغرافیایی

کتاب «چالش‌های دموکراسی در ترکیه» منتشر شد

۱۸ آذر ۱۳۹۹ ساعت ۱۱:۴۷

علی‏رغم اینکه فرایند دموکراتیزاسیون در کشور ترکیه از قدمتی نزدیک به یک قرن برخوردار است، اما هنوز از موانع و چالش‏‌هایی رنج می‏‌برد و تحکیم دموکراسی در این کشور محقق نشده است. به‏ نظر می‏‌رسد رشد و توسعه نسبتاً قابل توجه حزب عدالت و توسعه در دو دهه اخیر [به ‏ویژه در حوزه اقتصادی]، باعث شده است رویکرد و محتوای بیشتر پژوهش‌ها و تحقیقات و آثار منتشر شده، متوجه چرایی و چگونگی و ابعاد این توسعه و پیشرفت شود. لذا بواقع، حوزه فرایند دموکراتیزاسیون و تحکیم دموکراسی در ترکیه از دقت و نظر صاحب‏نظران و پژوهشگران دور مانده است.



در همین راستا، انتشارات «رشد فرهنگ»، کتاب «چالش‌های دموکراسی در ترکیه (2019-2002)» تالیف «حسن صادقیان» را منتشر کرده است. نویسنده در این اثر تلاش کرده است این ضعف و کمبود را تا حدودی جبران کند؛ لذا در این اثر:

 اولاً: فرایند دموکراتیزاسیون ترکیه از اواخر دولت عثمانی تا کنون، در شش دوره تقسیم‏ بندی و در هر دوره [به غیر از دوره نظامیان] سه پیش‏ شرط مهم دموکراتیزاسیون شامل «قانون اساسی»، «روحیه و نگرش رهبران سیاسی» و «ماهیت احزاب و جریانهای سیاسی» مورد بررسی و وزن‏ سنجی قرار گرفته است. این شش دوره عبارتند از:



دموکراسی مشروطه ‏خواه: اواخر دولت عثمانی؛ 2. دموکراسی تک‏ حزبی: دوره رهبری آتاتورک و اینونو؛ 3. دموکراسی رقابتی چندحزبی: دوره رهبری مِندَرَس– دمیرل؛ 4. دموکراسی قیمومتی: دوره رهبری نظامیان؛ 5. دموکراسی لیبرال- مشارکتی: دوره رهبری اوزال- اربکان- اجویت؛ 6. دموکراسی لیبرال محافظه کار- هیبریدی: دوره رهبری گولن، گُل و اردوغان.

ثانیاً: موانع و چالش‌های فرایند دموکراتیزاسیون و تحکیم دموکراسیِ دو دهه اخیر ترکیه یعنی دوره حاکمیت حزب عدالت و توسعه از سالهای 2002 تا 2019، در دو بخش «موانع اصلی» و «موانع فرعی» مورد بررسی و دقت قرار گرفته است.



به طور خلاصه؛ یافته اصلی این کتاب این است که روش حکومتی «هیبریدی/دو- بُنیِ» حزب حاکم عدالت و توسعه که دارای ویژگی‏هایی همانند ماهیت سیاسی چندرگه، سبک رهبری تفویضی-شبه‏ اقتدارگرا و رویه حزبیِ الیگارشیک است، تأثیرگذارترین مانع تحکیم دموکراسی ترکیه طی سالهای 2002 تاکنون بوده است؛ هر چند موانعی نظیر بلوک اپوزیسیون ناکارآمد، طریقت‏ها و جماعت‏های واسطه‌‏ای، قانون اساسی دستکاری شده و تحمیلی و سیاست‏های متناقض نظام بین‏‌الملل، به مثابه موانع فرعی و مکمل در عدم تحکیم دموکراسیِ دو دهه اخیر ترکیه دخیل بوده‏‌اند.

از امتیازات دیگر این اثر این است که برای نخستین بار از چارچوب مفهومی «دموکراسی‏های هیبریدی/ دوبُنی» بار زیرمجموعه‏ دموکراسی تفویضی و شبه ‏اقتدارگرایی، جهت تحلیل و ارزیابی موانع و چالشهای دموکراسی دو دهه اخیر ترکیه بهره گرفته شده است.

ثانیاً در بحث فرایندکاوی دموکراتیزاسیون و موانع تحکیم آن در دوره حزب عدالت و توسعه، در پی کشف و ارائه 4 مسئله اصلی است:



تأثیر انتخاب مجموعه معین از ترجیحات و الزامات بر نتایج سیاسی- اجتماعی 2. توالی‏های علّیِ پیوند دهنده‏ی وقایع؛ 3. وقایع تغییر دهنده‏ی روابط میان برخی عناصر و اجزای مجموعه؛4. کشف ماهیت، جوهر یا ساختمان درونی.



موضوعات و محورهای مهم این 4 مسئله بدین ترتیب هستند:

الف)تأثیر انتخاب مجموعه معین از ترجیحات و الزامات بر نتایج  سیاسی-اجتماعی

1- انتخاب‏‌های دموکراتیک:

1-1. اتخاذ رویکردهای مدرنیسم‌‏گرا و لیبرال محور، دموکراتیک و محافظه کارانه

1-2. رعایت خطوط قرمز نظام لائیک و بلوک نظامیان

1-3. رعایت موازین دموکراتیک کپنهاگ

1-4. اعمال سیاست اقتصادی رفاهی- خدمتی

2- انتخاب‏‌های غیر دموکراتیک:

2-1. بازاندیشی ایدئولوژی اسلامی و گرایش به نئو عثمانی‏‌گری

2-2. دستکاری غیردموکراتیک قانون اساسی

2-3. تبلیغ پوپولیسم و ملی‏‌گرایی

2-4. کاربست سیاست‏های اقتدارگرایانه

بتوالی‏‌های علّیِ پیوند دهنده‏ی وقایع


  1. «دوره بقا/ مراعات سیاسی»: دوره اول حاکمیت حزب عدالت و توسعه (2002-2007)

    « دوره زور آزمایی/ تسویه حسابها»: دوره دوم حاکمیت حزب عدالت و توسعه (2008-2012)

    «دوره اقتدار / سرکوبها»: دوره سوم حاکمیت حزب عدالت و توسعه (2013-2019)


ج) وقایع تغییر دهنده‏ی روابط میان برخی عناصر و اجزای مجموعه


  1. اقامه دعوا علیه اقلیم کردستان عراق و پروسه صلح کُردی

    رفراندم تغییرات قانون اساسی 2010

    رخداد پارک گزی 2013

    تصادم میان جریان خدمت/گولن- حزب عدالت و توسعه 2014-2013

    کودتای نافرجام 2016

    رفراندم تغییر قانون اساسی 2017

    ابطال نتایج انتخابات شهرداری استانبول 2019


د) کشف ماهیت، جوهر یا ساختمان درونی

1- ماهیت سیستمی:

1-1. هویت تقدس یافته

1-2. هویت مبهم، دو- بُنی و معلق

1-3. انحصار رسانه‏ای

1-4. ساختار حزبی متصلب و اولیگارشیک

2- ماهیت رهبری:

2-1. خصوصیات ضددموکراتیک و فراقانونی رهبری

2-2. شخصیت کاریزماتیک و ضدنهادی

2-3. زبان خشم و عصبانی

2-4. کیش شخصیت

2-5. ضد شورا و گفتگو

2-6. تمامیت خواه و غیریت‏ ستیز.



حسن صادقیان فارغ‏‌التحصیل رشته جامعه‏ شناسی سیاسی و مدرس دانشگاه علامه طباطبائی، پژوهشگر و تحلیلگر مسائل ترکیه و مسلط به زبان ترکی استانبولی است. 

کتاب «فهم اندیشه‏‌ها و جنبش‌‏های سیاسی» نشر جامعه‏ شناسان (1395) اثر مهم دیگری است که صادقیان یکی از مترجمین آن است. همچنین به تازگی دو ترجمه دیگر از وی تحت عناوین «تاریخ مختصر ترکیه (2012-1800)» و «دولتهای علوی» از سوی انتشارات علمی فرهنگی منتشر شد. کتاب «در مسیر غربی شدن» از آثار مهم «ایلبر اورتایلی» جامعه‏ شناس و تاریخ‏ شناس مطرح ترکیه، از کارهای ارزشمند دیگری است که توسط وی در حال ترجمه است و در ماه های آتی از سوی انتشارات علمی فرهنگی منتشر خواهد شد.