بیماری هلندی در اقتصاد روسیه و اثر جنبش منابع (نفت شیل)

تاریخ انتشار : شنبه ۱۰ آبان ۱۳۹۹ ساعت ۱۳:۲۳
Share/Save/Bookmark
 
بیماری هلندی در اقتصاد روسیه و اثر جنبش منابع (نفت شیل)
 
شهاب الدّین شکری، فارغ التحصیل کارشناسی ارشد مطالعات روسیه، دانشکده مطالعات جهان، دانشگاه تهران
 
چکیده
منابع "نفت متعارف" فدراسیون روسیه هنوز بسیار گسترده اند اما تردیدهایی وجود دارند مبنی بر آنکه چه میزان از آن به لحاظ اقتصادی قابل بازیافت است. نفت در روسیه علی رغم درآمدزایی فراوان، با عدم مزیت های قابل توجهی مواجه است. بخش نفت از سوی شرکت های بزرگی احاطه شده که انعطاف پذیری به لحاظ روش شناسی و تصمیم گیری ندارند، مسئله ای که در پروژه های بسیار نامتعارف و ناهمگن یک ضرورت به شمار می رود. یکی از این پروژه های نامتعارف، نفت است آن هم از نوع غیر متعارف آن که به نفت شیل[1] موسوم است. حال سوال این است که آیا سرمایه گذاری و تمرکز بر نفت شیل خطر بروز بیماری هلندی را در آینده با غلبه صنایع دولتی و هم افزایی فرساینده و فزاینده دولت-نفت و نفت-دولت افزایش خواهد داد و قله ای است که در امتداد قله های پیشین قرار گرفته و به گرفتار آمدن در چرخه جدید و فریبنده ای از انقباض اقتصادی و ادامه مسیرهای قبلی با شکلی جدید اما محتوای مشابه منجر خواهد شد. البته در این مجال قصد و توان ما را یارای پاسخ به سوال فوق نیست و در صدد معرفی اجمالی از این رویکر می باشیم. اما آنچه که در پایدار سازی اقتصاد و مقابله با بیماری های نفتی اهمیت دارد دانستن این نکته است که مسئله بر سر راهبرد مواجهه با نفت و نقش نفت در پایدار سازی و بسترسازی ریل های اقتصاد و مقاوم سازی سازه های اقتصادی و تبدیل و تغییر آن به یک منبع بالفعل است. متهم کردن نفت به عنوان بلیه اقتصاد و مانع توسعه و رشد جامعه و عاملیت قائل شدن برای آن به عنوان علت فاعلی موفقیت ها و شکست ها، تنها نوعی ساده انگاری برای تبیین فلج مغزی مقامات تصمیم گیرنده دولت های نفتی است. اجماع بر این است که ساختمان اقتصاد یک کشور تنها بر یک ستون استوار نخواهد شد و به ستون های مقاومی از نوع آموزش، راهبردهای متوازن، توسعه سرمایه انسانی، فرهنگ اقتصادی، توسعه سیاسی و سازمان اداری مناسب نیاز دارد.

واژه های کلیدی: شیل، روسیه، بیماری هلندی

مقدّمه
یکی از ویژگی های شکننده اقتصاد روسیه وابستگی آن به نفت است. تجربه نشان داده که اقتصادهای مبتنی بر منابع طبیعی تجدیدناپذیر مانند نفت همواره با یک فرصت چالش آفرین و در مواردی، بحران زا رو به رو بوده اند. نفت در عین حالی که می تواند پیشران توسعه و خدمتگزار اقتصاد باشد، اما عدم تبیین های مناسب میان و بلند مدت و عدم توجه به ظرفیت های نهادی و نهادینه شده اقتصاد به ویژه از بعد سیاستگذاری و فرهنگی و تاریخی می تواند آن را به بلیه ای تبدیل کند که همزمان روح و جسم جامعه را در معرض مخاطره قرار می دهد. مقصود از جامعه، نهاد حاکمیت در ابعاد چندگانه و پیچیده آن است؛ حاکمیتی که به حکومت داری شایسته در مواجهه با نفت نیاز دارد تا آن را تبدیل به چالشی تهدیدآفرین نکند. تجربه نشان داد رونق های نفتی دهه هفتاد در بسیاری از کشورهای عضو سازمان اوپک به ایجاد و گسترش دولت های نفتی ای منجر شد که بدون توجه به گذار تاریخی در بستر ظرفیت های درونی اقتصاد در پی رویاهای دور و دراز، دست به سوی دیو چراغ جادوی نفت دراز کردند و از مستی رونق های نفتی به دام بوروکراسی، ناکارایی، اقتصاد رانتی، و غول بچه های نحیف در قالب دولت بزرگ و شرکت های دولتی افتادند؛ ساختارهای به ظاهر قدرتمندی که از محتوا تهی و همواره دست در جیب دولت پدر سالاری داشتند که هر جا با کمبود مواجه می شدند نعمت سرمایه های نفتی را به نغمت رانت بدل می کردند. در این ساختار، دولتی که می باید در تأمین کالاهای عمومی و به ویژه امنیت به عنوان مهم ترین آنها قدم بردارد، غالباً به رقیب بخش خصوصی در یک فضای نابرابر به کمک دسترسی ها و حمایت های نفتی تبدیل می شود؛ رقیبی که از ابتدا حتی ناخودآگاه و ناخواسته از ویژگی انحصارطلبی برخوردار است و بخش خصوصی گزیر و گریزی ندارد جز آن که ریزه خوار تکه های به جا مانده از طعمه نهنگ باشد و در ادامه ناکارآمدی را در ابعاد مختلف به ظهور و بروز می رساند. شعارهایی چون "تمدن بزرگ در خاورمیانه" و "ونزوئلای بزرگ در آمریکای لاتین" از مصادیق این مویزهای غوره نشده بودند تا آنجا که خان پابلو پرس آلفونسو بنیانگذار اوپک در 1976 از عبارت "مدفوع شیطان[2]" برای توصیف نفت استفاده کرد. اما کشورهای آسیب دیده از چالش نفت زمانی از خواب بیدار شدند که فلج مغزی مقامات تصمیم گیرنده و فاصله آن ها از ظرفیت سازی و برنامه ریزی آن هم به یمن درآمدهای سرشار نفتی، آن ها را با بحران ها و آشوب های درونی و ساختاری رو به رو ساخت؛ بحران هایی که مشروعیت نظام و کارآمدی آن را نشانه گرفتند. در این مقاله سعی داریم با نگاهی به نفت محوری اقتصاد روسیه، معرفی مختصری از نفت نامتعارف با عنوان شیل داشته باشیم. به علاوه، خطر بیماری هلندی را در اقتصاد روسیه از طریق ساز و کار توسعه منابع نفتی با رویکرد شیل بررسی کنیم، اگرچه تا کنون تحقیقات مختلفی در خصوص این عارضه از طریق مکانیسم دیگر یعنی شوک قیمت نفت و ثروت بادآورده حاصل از درآمدهای نفتی انجام شده است.

به هر طریق از یاد نبریم که نفت و منابع طبیعی در اشکال و ابعاد مختلف خود، به خودی خود نعمت ها و ثروت های الهی و سرزمینی یک کشور و جامعه به شمار می روند و بی سبب نیست که نفت به طلای سیاه موصوف شده است و از یاد نبریم که برخورداری و یا عدم برخورداری از نفت نمی تواند دلیلی و یا توجیهی بر عدم توسعه و یا برناکشیدگی درخت توسعه باشد و زمانی می توانیم نفت، گاز، کائوچو، مس، الماس، زغال سنگ و امثال آن را منبع بنامیم که با تمسک به علم و فناوری، توانایی ها و ظرفیت های آن ها را بشناسیم، مهار کنیم و در جهت ایجاد ارزش افزوده استفاده نماییم. باید افزود که در سال های اخیر وابستگی بودجه دولت در روسیه به بخش نفت و گاز کاهنده بوده است و البته به نظر نمی رسد به دلیل تنوع در ساختار اقتصادی آن باشد.
به هر طریق باید دید که چالش های راهبرد نفت برای نفت در روسیه نیز تا چه حد در مقایسه با فرصت های آن، تهدیدزا و نگران کننده بوده اند و راهبرد نفت نا متعارف در کنار سایر متغیرها می تواند در بلندمدت به درمان زخم های ناشی از اقتصاد نفتی کمک موثری بنماید یا خیر؟ در ادامه به اجمال به بررسی آثار نفتی و سپس نفت نامتعارف در اقتصاد روسیه می پردازیم.

نفت به مثابه توسعه
تاریخچه استخراج نفت در روسیه به اواخر قرن نوزدهم بر می گردد. ورود روسیه به تجارت نفت، انحصار نفت را در دهه 1870 شکست و راهبرد قیمت شکنی اتحاد جماهیر شوروی در دهه 1960 از طریق عرضه نفت ارزان، منجر به تشکیل اوپک گردید. پس از فروپاشی شوروی، نفت و گاز طبیعی هشتاد درصد از ارز حاصل از صادرات روسیه را به خود اختصاص دادند به طوری که به دنبال کشف ذخایر عظیم نفتی در منطقه سیبری طی دهه هفتاد، تولید نفت طی سال های 1999 تا 2004 به میزان 50 درصد افزایش پیداکرد. بخش اعظم تولید نفت در فدراسیون روسیه از منطقه غرب سیبری و مناطق اورال و ولگا نشئت می گیرد. با این حال تولید و به بیان دقیق تر استخراج نفت در مناطق شرق سیبری، شرق دور روسیه و قطب شمال در حال افزایش است و این عقیده وجود دارد که 20 درصد از منطقه سیبری برخوردار از نفت و گاز می باشد. آمارها نشان می دهند که روسیه در سال 2013 روزانه بیش از شش میلیون بشکه نفت صادر کرده که از آن میان، حدود پنج میلیون بشکه نفت خام و مابقی مربوط به سایر تولیدات بوده است (هیز[3]، 2016). به گزارش رستات[4]  (2015، 2018) روسیه در سال های 2014 و 2017 به ترتیب 525 میلیون تن و 546 میلیون تن نفت خام شامل میعانات گازی تولید کرده و در سال 2017، به میزان 234،502،000 تن نفت خام و 137،397،000 تن محصولات نفتی صادر کرده است. همچنین میزان ذخایر نفت روسیه طبق گزارش مجله نفت و گاز در ژانویه 2015، هشتاد میلیارد بشکه تخمین زده شده است، اما نگرانی هایی در خصوص ذخایر نفتی طی 30 تا 40 سال آینده وجود دارد (هیز ، 2016).
این وابستگی به نفت و یا اقتصاد تک محصولی روسیه از نظر غلبه نفت و منابع طبیعی از سوی محققان (بندیکتو[5] و همکاران، 2013؛ موآچین[6] و همکاران، 2015؛ بردشاو و کونولی[7]، 2016) نیز مورد تصدیق قرار گرفته است تا جایی که با اشاره به نقش روسیه در نظام اقتصاد جهانی از طریق غلبه صادرات منابع طبیعی و مواد خام به ویژه نفت و گاز، نسبت به آسیب پذیری این نظام در موارد تورم های بالا در قیمت نفت هشدار داده اند. ایشان تاکید دارند که اگرچه قیمت های بالاتر نفت سبب رشد بیشتر اقتصاد روسیه و پس اندازها می شود، اما از سویی سبب ایجاد گسیختگی و پارگی در اقتصاد آن خواهد شد؛ هزینه های عمومی و خانوار افزایش می یابند در حالیکه صنایع صادراتی از عدم ارزش گذاری واقعی صدمه می بینند. از علل اساسی این عدم ارزش گذاری، حادث شدن بیماری هلندی است. بیماری هلندی یعنی فرایندی که به موجب آن کشفیات جدید با افزایش قیمت در یک بخش اقتصاد مثلاً نفت باعث فشار بر سایر بخش ها مانند کشاورزی یا صنایع کارخانه ای می شوند و تبیین قدرتمندی برای عملکرد ضعیف صادرکنندگان نفت ارائه می دهد (کارل، 1388، 27). به علاوه در شرایط اقتصاد نفتی، تحریم وجوه قابل توجهی پیدا می کند که تجربه روسیه از آن مستثنی نبوده است. بررسی گورویچ و پریلپسکی[8] (2015) در خصوص اثر تحریم های مالی اخیر غرب بر اقتصاد روسیه نشان داد که این تحریم ها به طور مستقیم بر بانک های تحریم شده تحت کنترل دولت، نفت، گاز و شرکت های اسلحه سازی از طریق ایجاد محدودیت های شدید و به طور غیر مستقیم بر شرکت های تحریم نشده از طریق کاهش جریان سرمایه گذاری مستقیم خارجی در روسیه اثر گذاشته اند. در جولای 2014 تحریم های بخشی که بر اقتصاد روسیه تحمیل شد، سرمایه گذاری خارجی را برای شرکت های نفت و گاز محدود کرد و دسترسی این شرکت ها را به فناوری پیشرفته تولید با چالش مواجه ساخت. بخشی از نتایج این تحقیق از طریق مقایسه معرّف های کلان اقتصادی طی سناریوهای متفاوت، نشان دادند که تحریم ها اثر معنادار بزرگ تری بر توسعه اقتصادی در قیمت های پایین نفت در مقایسه با قیمت های بالا دارند؛ به عبارتی قیمت های پایین نفت اثر تحریم ها را بزرگتر می کند.

 مشکل دیگر در تناقض های اساسی است که به دنبال منافع گروه های ذینفع و رانت حاصل از نفت در وجه غلبه سیاسی و اقتصادی، تولید غیر مولد، هزینه های بالا و ارزش افزوده پایین ایجاد می شود؛ گروه هایی که منافع شان به میزان غلبه و کنترل بر منابع نفتی و از این دست گره خورده است. یاکولو[9] (2014) به این تناقض ها در ارتباط میان دولت-کسب و کار[10] اشاره کرده و می گوید: «از یک سو، نخبگان سیاسی روسیه نیازمند رشد اقتصاد روسیه برای حفظ پایداری اجتماعی و نیز محدود کردن اعتراض های اساسی در شهرهای بزرگ هستند و رشد اقتصادی بدون سرمایه گذاری و بهبود فضای کسب و کار میسر نمی باشد. از سوی دیگر، گروه های ذینفع اثرگذار، سعی در توسعه کنترل خود بر منابع رانتی در اقتصاد دارند. این تضاد بزرگ میان گروه های مختلف نخبگان روسیه، تولید کننده نااطمینانی مضاعف برای سرمایه گذاران و کسب و کار بوده و می تواند به رکود اقتصادی مستقل از قیمت نفت و پویایی بازارهای جهانی بیانجامد».

علاوه بر این، شکاف فناورانه موجود در بیشتر بخش های اقتصاد، روسیه را با عدم مزیت در خصوص همگرایی و یا تلفیق گریزناپذیر در اقتصاد جهانی و فرایند کلی تمدن مواجه می کند (بندیکتو[11] و همکاران، 2013؛ موآچین[12] و همکاران، 2015؛ بردشاو و کونولی[13]، 2016)؛ شکافی که حاصل رشد اقتصاد مبتنی بر منابع طبیعی و یا سهم عمده نفت و خام فروشی در تولید ناخالص داخلی بوده و به عدم توسعه فن محور در سایر بخش ها دامن زده است. بنابراین محققانی مانند مدودف[14] (2016) و کوردین و سوکولو[15] (2017) همواره تأکید داشته اند که دولت روسیه می باید این حوزه ها را در اولویت قرار دهد: امنیت، بازتوزیع هزینه های مالی از بخش های غیر مولد به مولد به ویژه سرمایه انسانی و فیزیکی، آموزش و بهداشت عمومی با هدف کمک به آسیب پذیرترین گروه های جامعه و زیرساخت ها. به علاوه مدل رشد اقتصادی روسیه می باید بر رشد سرمایه گذاری های خصوصی از طریق ایجاد فضای مطلوب کسب و کار و تشویق نوآوری بنیان نهاده شود و این عقیده وجود دارد که نظام نوآورانه روسیه تحت تسلط دولت بوده و جامد است (کروکو و مو[16]، 2018). به گفته بندیکتو و همکاران (2013) سیاست های جایگزین به منظور هزینه کرد درآمدهای نفتی می تواند آثار قابل توجهی بر رشد اقتصادی، درجه انحراف و میزان فاصله گرفتن از صنایع صادراتی سنتی و انباشت ثروت شود. به تعبیر کروکو و مو (2018) منبع "نفت متعارف" روسیه هنوز بسیار گسترده است اما تردیدهایی وجود دارند مبنی بر آنکه چه میزان از آن از جنبه اقتصادی قابل بازیافت است. نفت در روسیه با عدم مزیت های قابل توجهی مواجه است؛ بخش نفت از سوی شرکت های بزرگی احاطه شده که انعطاف پذیری به لحاظ روش شناسی و تصمیم گیری ندارند؛ مسئله ای که در پروژه های بسیار نامتعارف و ناهمگن یک ضرورت به شمار می رود. همچنین زیرساخت های کمتری در روسیه در مقایسه با ایالات متحده آمریکا وجود دارد. مهم تر اینکه ضعف و فقر نسبی برای جمع آوری داده های زمین شناسی، عاملی است که به طور جدی هزینه ها را افزایش می دهد. دیگر اینکه ضعف نظام مند توسعه و پراکنش فناوری های نوین، عدم ریسک پذیری و نبود چارچوب نظارتی مربوط به آن و نیز عدم تناسب ساز و کارهای مالی از ضعف های کلیدی به شمار می روند. بنابراین بدون مدیریت مسائل نهادی، ظرفیت بهره برداری از منابع پایه محدود خواهد بود. اما یکی از این پروژه های نامتعارف، نفت است آن هم از نوع غیر متعارف آن که به نفت شیل[17] موسوم است. حال سوال این است که آیا سرمایه گذاری و تمرکز بر نفت شیل خطر بروز بیماری هلندی را در آینده با غلبه صنایع دولتی و هم افزایی فرساینده و فزاینده دولت-نفت و نفت-دولت افزایش خواهد داد و قله ای است که در امتداد قله های پیشین قرار گرفته و به گرفتار آمدن در چرخه جدید و فریبنده ای از انقباض اقتصادی و ادامه مسیرهای قبلی با شکلی جدید اما محتوای مشابه منجر خواهد شد. البته در این مقاله کوتاه و مروری قصد ما پاسخ به سوال فوق نیست و در صدد معرفی اجمالی از این رویکر می باشیم.

 نفت نامتعارف[18] در استراتژی روسیه
در موضوع استراتژی نفتی روسیه و نقش نفت در اقتصاد روسیه همانگونه که پیش از این به ارائه برخی آمارها پرداختیم، تقریباً 50 درصد از درآمدهای بودجه ای روسیه در سال 2017 از مالیات های هیدروکربنی حاصل شده که 38 درصد آن به طور مستقیم مربوط به نفت و محصولات نفتی بوده است. همبستگی شدید میان درآمد نفت و معرف های اقتصادی، اقتصاد روسیه را نسبت به نوسانات قیمت نفت آسیب پذیرتر کرده تا آنجا که سقوط قیمت نفت در میانه 2014 منجر به رکود اقتصاد روسیه شد. اما برخی بررسی ها گویای آن اند که از آن زمان صنعت نفت روسیه تاب آوری[19] بالایی را نسبت به شوک های قیمت نفت از خود نشان داد و آن به دلیل اتخاذ راهبردهایی چون نظام مالی و مالیاتی انعطاف پذیر، همکاری میان شرکت های گازپروم نفت[20]، باشنفت[21]، تاتنفت[22] و نواتک[23] برای تولید بیشتر نفت بود به طوری که این شرکت ها به جز نواتک به طور متوسط از سال 2015 رشد ده درصدی را تجربه کردند، در حالیکه نواتک بیشترین رشد تولید را با کشف میدان نفتی جدید به میزان هفتاد درصد داشت. همچنین معافیت های قابل توجه مالیاتی همراه با افزایش به کارگیری فناوری پیشرفته، بهره برداری از منابع غیر قابل دسترس قبلی و غیر قابل استفاده را ممکن ساخت. در سال 2014 نیز شرکت های نفتی، سرمایه گذاری در صنایع پایین دست را به تعویق انداخته و ترجیح دادند تا در صنایع بالادستی سرمایه گذاری کنند و دولت تصمیم گرفت مالیات بیشتری را بر شرکت هایی وضع کند که محصولات نفتی آن ها از کیفیت پایین برخوردار اند و این مشوقی شد برای تغییر جهت شرکت های نفتی به سمت بهبود وضعیت مبتنی بر مشوق های مالیاتی و کمک های مالی. به علاوه در سال 2014 کاهش ارزش روبل اثر چشمگیری بر سرمایه گذاری شرکت های نفتی از طریق کاهش هزینه های صنعت در شرایط دلار داشت و نهاد تحقیقات انرژی آکادمی علوم روسیه[24] نیز پیشنهاد تدوام افزایش تولید نفت را ارائه کرد (مردان[25]، 2018). علاوه بر بهره برداری های گسترده از منابع نفت متعارف، تخمین ها گویای آن اند که روسیه به لحاظ فناوری از بیشترین منابع نفت شیل قابل بازیافت برخوردار است. با توجه به محدودیت بازیابی اقتصادی منابع نفت متداول، توجه فزاینده ای نسبت به نوع غیر متعارف آن معطوف شده به طریقی که تولید پایدار و مقرون به صرفه آن محل بحث می باشد. ایالات متحده آمریکا امروز از تجربه موفقی در توسعه این نوع از منبع انرژی برخوردار است (کروکو و مو، 2018). بنا به گزارش چن[26] (2018) که در اینوستوپدیا[27] منتشر شده است، نفت شیل در اشکال سنگ نفت شیل یافت می شود و استخراج آن از طریق شکست سنگ با نیروی هیدرولیک انجام می شود. به بیانی دقیق تر، روش های حفاری افقی و شکست هیدرولیکی به تولید کنندگان این امکان را می دهد که نفت و گاز را از سنگ شیل و سایر سنگ ها با نفوذ پذیری کم استخراج نمایند. سنگ نفت نوعی از سنگ رسوبی است که نفوذپذیری کمی دارد و دارای مواد جامد قیر مانندی است که قابلیت تبدیل شدن به مایع در فرایند استخراج را دارند. این روش ها به سرعت از دهه 1950 همراه با کشف و استخراج اشکال شیل در ایالات متحده آمریکا و سپس در سراسر دهه های هفتاد و هشتاد میلادی، گسترش یافتند. کشورهای دارای ظرفیت بالای فنی به لحاظ منابع نفت شیل قابل بازیافت عبارت اند از: روسیه، آمریکا، چین، آرژانتین و لیبی. در سال 2013 برآورد اداره اطلاعات انرژی ایالات متحده[28] نشان داد که 345 میلیارد بشکه از نفت شیل به لحاظ فنی قابل بازیافت است که تقریبا 11% از مجموع منابع نفت خام را تشکیل می دهد. 

ذخایر عظیمی از نفت شیل در سال های اخیر در روسیه کشف شده است که نوید تولید بیشتر نفت را در بلندمدت می دهد. البته استخراج این ذخایر همانگونه که اشاره شد دشوار است و نیازمند فناوری و حمایت مالی می باشد. در این صورت روسیه می تواند از ذخایر نفت شیل بهره برداری مالی باثباتی داشته باشد. به علاوه قطب شمال روسیه توانایی آن را دارد که تولید پایدار نفت را پس از 2025 ادامه دهد، زیرا برآوردها نشان می دهند که این منطقه قابلیت تولید فراوانی داشته و می تواند تبدیل به یک منبع عمده و اساسی از تولید در سال های پیش رو شود تا جایی که گازپروم نفت، در صدد است که تولید تجاری آن را از سازه باژنو[29] (نفت شیل باژنو نیز گفته می شود؛ لایه ای در حوضه سیبری غربی) که بزرگترین منبع نفت شیل جهان می باشد در سال 2025 آغاز کند (مردان، 2018؛ کوبزوا، 2018).  

اما موانع زیادی در مقابل روسیه در خصوص استفاده و توسعه بهره برداری از این نوع از ذخایر نفتی وجود دارند که عبارتند از: اولویت بندی سایر خوشه های نفتی، فقدان بودجه کافی، وابستگی بالا به دانش فنی خارجی، نداشتن مکان هایی برای آزمون آن، و اینکه تنها تعداد بسیار کمی از شرکت ها وجود دارند که به طور جدی مشتاق و مایل به ارزیابی این نوع از منابع نفتی می باشند (کاتونا[30]، 2005)؛ کاریملی[31] یکی از تحلیل گران انرژی در سوئیس کردیت[32] می گوید: «سرمایه محدودی به توسعه ظرفیت نفت شیل در روسیه اختصاص داده شده و نیز سابقه تولیدی بیشتری برای درک بهتر زمین شناسی از لایه باژنو مورد نیاز است. به علاوه، شرکت ها دسترسی به فناوری های لازم ندارند و مهم تر اینکه، آن ها از تخصص مدیریتی برخوردار نمی باشند» (کورکوران[33]، 2017).   

همچنین در حال حاضر روسیه امکان استفاده از تجهیزات حفاری پیشرفته و دانش فنی آمریکا را ندارد. با وجود تحریم های اوکراین، شرکت های نفتی روسیه امکان شراکت با شرکت های آمریکایی را به منظور یادگیری چگونگی بازیابی نفت شیل ندارند. به هر طریق عقیده بر این است که روسیه قابلیت های خود را در خصوص شیل در زمان مناسب توسعه خواهد داد و عرضه این نوع از نفت نامتعارف و جدید از سوی روسیه، اثرات ماندگاری را بر بازار انرژی جهان خواهد گذاشت (راپوزا[34]، 2017).

جمع بندی
ثروت بادآورده[35] از طریق افزایش قیمت نفت و رونق فراوان[36] از طریق افزایش در منابع نفتی، دو نوع از شوک های نفتی هستند که بر یک اقتصاد صادراتی نفت محور تاثیر می گذارند، اما درجه اثرگذاری آن ها متفاوت است و بیماری هلندی از طریق این دو مکانیسم عمل می کند (بنخودجا[37]، 2014). رویکرد نفت نامتعارف یا نفت شیل روسیه در کنار افزایش صادرات نفت خام یا متعارف، در دسته دوم یعنی افزایش منابع استحصال نفت به شمار می رود. شوک قیمت نفت به دلیل بالا رفتن قیمت های جهانی و افزایش درآمدهای بادآورده نفتی و عدم تبیین و اجرای استراتژی های مدیریت بحران، می تواند به بیماری هلندی و صنعت زدایی و یا تولید زدایی در اقتصاد بیانجامد و در صورت عدم مدیریت های بعدی، عموم جامعه و به ویژه دولت را به عنوان یک مصرف کننده بزرگ منابع، با افزایش تقاضا و به دنبال آن شوک تورمی مواجه کند. در این شرایط عارضه واردات انواع کالاهای مصرفی، سرمایه ای و واسط شتاب گرفته و اقتصاد سرمایه گذاری و تولید با کندی، عدم تأمین های مالی و فرسایش مواجه خواهد شد. افزایش منابع نفتی که به عنوان اثر جنبش منابع[38] نامیده می شود، در اشکال غیر متعارف آن نیز می تواند در شرایطی منجر به عارضه بیماری هلندی شود. میرانو و پترانویچ[39] (2015) در تحقیق خود در خصوص بیماری هلندی در اقتصاد روسیه به این نتیجه رسیدند که نشانه های مختلفی از بیماری هلندی در بخش تولیدات کارخانه ای، معدن و خدمات روسیه وجود دارد. آنها ارتباط میان تغییر در نرخ مبادله موثر روبل و تحول ساختاری اقتصاد روسیه را در دوره 2002 تا 2013 بررسی کردند. نتیجه تحقیق بنخودجا (2014) نشان داد که بیماری هلندی از طریق دو مکانیسم اصلی آن که اثر هزینه ای و اثر جنبش یا جا به جایی منابع خوانده می شوند، در خصوص دستمزدهای انعطاف پذیر و چسبندگی قیمت ها، زمانی رخ می دهد که نرخ مبادله ثابت باشد. وی نتیجه گرفت که اثر افزایش قیمت نفت (windfall) از اثر افزایش منابع نفتی (boom) بیشتر است و در نهایت انتخاب رژیم نرخ مبادله انعطاف ناپذیر می تواند به بهبود رفاه کمک کند. دالگر[40] و همکاران (2013) نیز در تحقیق خود در خصوص وجود بیماری هلندی در اقتصاد روسیه به این نتیجه رسیدند که در روسیه نشانه هایی از بیماری هلندی در سال های اخیر وجود دارد که از افزایش قیمت نفت همراه با کاهش سهم تولیدات کارخانه ای و افزایش در قیمت خدمات ناشی شده است. آنها مدعی شدند که اینگونه توسعه ها می تواند نقطه آغازی برای رکود اقتصادی روسیه در آینده باشند. آن ها تأکید کردند که اگرچه نشانه های بیماری هلندی قطعی نیست اما خطر آشکار شده است و بنابراین لازم است سیاست هایی به طور دقیق طراحی و اجرا شوند که اقتصاد روسیه را در برابر شوک قیمت نفت مقاوم تر نمایند.
 
 
منابع
 
1-Benkhodja, M. T. (2014). Monetary policy and the Dutch disease effect in an oil exporting economy. International Economics, 138, 78-102, https://doi.org/10.1016/j.inteco.2014.01.003
2- Benedictow A., Fjærtoft, D., Løfsnæs, O. (2013). Oil dependency of the Russian economy: An econometric analysis. Economic Modelling, 32, 400-428. Retrieved from https://doi.org/10.1016/j.econmod.2013.02.016
3-Bradshaw, M., Connolly, R. (2016). Russia’s natural resources in the world economy: history, review and reassessment. Eurasian Geography and Economics, 57 (6), 700-726. Retrieved from https://doi.org/10.1080/15387216.2016.1254055
4-Chen, J. (2018). Shale oil. Accessed from Investopedia, https://www.investopedia.com/terms/s/shaleoil.asp
5-Corcoran, J. (2017). Don't hold your breath for Russian shale. Petroleum Economist, http://www.petroleum-economist.com/articles/upstream/exploration-production/2017/dont-hold-your-breath-for-russian-shale
6-Dülger, F., Lopcu, K., Burgaç, A., Ballı, E. (2013). Is Russia suffering from Dutch Disease? Cointegration with structural break. Resource Policy, 38 (4), 605-612, https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2013.09.006
7-Gurvich, E., Prilepskiy, I. (2015). The impact of financial sanctions on the Russian economy. Russian Journal of Economics, 1, 359-385,  
8-Hays, J. (2016). Oil in Russia facts and details, detaihttp://factsanddetails.com/russia/Education_Health_Transportation_Energy/sub9_6c/entry-5149.html
9-Katona, V. (2017). Can Russia Develop Its Shale Reserves?. Oil price, https://oilprice.com/Energy/Crude-Oil/Can-Russia-Develop-Its-Shale-Reserves.html
10-Kobzeva, O. (2018). Russia's Gazprom Neft sees Bazhenov shale oil commercial output in 2025, REUTERS, https://www.reuters.com/article/russia-gazpromneft-shale/russias-gazprom-neft-sees-bazhenov-shale-oil-commercial-output-in-2025-idUSL8N1QI7OA
11-Kudrin, A., Sokolov, I. (2017). Fiscal maneuver and restructuring of the Russian economy. Russian Journal of Economics, 3, 221–239. Retrieved from https://doi.org/10.1016/j.ruje.2017.09.001
12-Medvedev, D. (2016). Social and economic development of Russia: Finding new dynamics. Russian Journal of Economics. 2, 327–348. Retrieved from https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2405473916300472
13-Merdan, E. (2018). The resilience of Russia’s oil industry, Energy, https://www.aa.com.tr/en/energy/analysis/the-resilience-of-russia-s-oil-industry/21405
14-Mironov, V. V., Petronevich, A. V. (2015). Discovering the signs of Dutch disease in Russia. Resource Policy, Prat 2, 97-112, https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2015.09.007
15-Myachin, D. A., Royzen, A. M., Pershikov, A. N. (2015). Regional features of attracting foreign investments into the Russian economy. International Conference on Research Paradigms Transformation in Social Sciences 2014. Procedia- Social and Behavioral Sciences 166 (2015) 131–134, Retrieved from http://isiarticles.com/bundles/Article/pre/pdf/42223.pdf  
16-Rapoza, K. (2017). When Russia Finally Hops On Shale Bandwagon, OPEC Is Finished. Forbes,  https://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2017/08/29/when-russia-finally-hops-on-shale-bandwagon-opec-is-finished/#67a94dc41af0
17-Rosstat, 2018, Currency statistical survey, No 1 (100), http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/magazine/st_ob1-eng.pdf
18-Rosstat, 2015, http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/rus15_eng.pdf
19-Yakolev, A. (2014). Russian modernization: Between the need for new players and the fear of losing control of rent sources. Journal of Eurasian Studies, 5, 10-20. Retrieved from: https://doi.org/10.1016/j.euras.2013.09.004
 
 
 
[1] -Shale-oil
[2] - تری لین کارل، معمای فراوانی رونق های نفتی و دولت های نفتی
[3] -Hays
[4] -Federal Statistics Service (Russia)
[5] -Benedictow
[6] -Myachin
[7] -Bradshaw and Connolly
[8] -Gurvich and Prilepskiy
[9] -Yakovlev
[10] -state-business
[11] -Benedictow
[12] -Myachin
[13] -Bradshaw and Connolly
[14] -Medvedev
[15] -Kudrin and Sokolov
[16] -Kryukov and Moe
[17] -Shale-oil
[18] -unconventional oil
[19] - Resilience
[20] - Gazprom Neft
[21] - Bashneft
[22] - Tatneft 
[23] - Novatek 
[24] - The Energy Research Institute of the Russian Academy of Sciences
[25] - Merdan
[26] -Chen
[27] - Investopedia
[28] -U.S. Energy Information Administration
[29] - Bazhenov formation
[30] -Katona
[31] -Karimli
[32] - Credit Suisse
[33] - Corcoran
[34] -Rapoza
[35] -windfall
[36] -boom
[37] -Benkhodja
[38] -Resource-movement
[39] -Mironov and Petronevich
[40] - Dülger
کد مطلب: 4149