در پیچ و خم روابط روسیه و هند

زمان بی‌طرف بودن را می‌آموزد

الكسی كوپریانوف
تاریخ انتشار : دوشنبه ۵ خرداد ۱۳۹۹ ساعت ۱۳:۰۰
Share/Save/Bookmark
 
زمان بی‌طرف بودن را می‌آموزد
 
چند ماه دیگر جهان وارد یک دوره جدید و دوران پس از کرونا خواهد شد. چگونه این اتفاق روی خواهد داد: آیا با ابتلای گله‌ای مردم در برابر این بیماری مصونیت خواهند یافت، داروی مطمئنی پیدا می‌شود، یا اینکه جامعه فقط به این واقعیت عادت خواهد کرد که یک بیماری خطرناک دیگر ظاهر شده است که همیشه از این پس با ما خواهد بود، چندان مهم نیست. مهم آن است که همه گیری پایان یابد؛ در پایان این همه گیری یک توازن جدید نیروها در روابط بین‌الملل شکل نخواهد گرفت (آنگونه که در نتیجه هر جنگی اتفاق می‌افتد)، اما روندهایی که قبلا آغاز شده‌اند سرعت یافته و قدرت می‌گیرند.
یکی از این روندها که حداقل برای یک دهه می‌تواند اوضاع جهان را تعیین کند رقابت بین ایالات متحده و چین است و سایر کشورها باید تصمیم بگیرند که چگونه در این دنیای جدید زندگی کنند و با چه کسی دوست شوند و نتیجه این رویارویی ممکن است به تصمیم آنها بستگی داشته باشد.
روسیه و هند دقیقاً همان کشورهایی هستند که موضع آنها تأثیر مستقیمی در چگونگی پایان نبرد بین ایالات متحده و چین خواهد داشت. هر دو آنها مرز طولانی با چین دارند، هر دو دارای تسلیحات هسته‌ای هستند هر کدام به نحوی، به دلیل موقعیت جغرافیایی خود دسترسی چین به منابع انرژی را کنترل می‌کنند. اگر مسکو و دهلی نو تصمیم بگیرند به ایالات متحده بپیوندند واشنگتن برنده خواهد شد: در این‌صورت پکن ناچار است سهم بزرگی از منابعی که اکنون صرف توسعه داخلی، حفظ ثبات در این کشور و تقویت نیروی دفاعی خود در دریا می‌کند، برای امنیت مرزهای زمینی خود هزینه کند. اگر روسیه و هند از چین حمایت کنند این کشور به دلیل دسترسی یافتن به منابع نامحدود آفریقا به یک برتری تعیین کننده خواهد رسید، اما این امر نیاز به نظر مثبت دهلی نو و روسیه دارد. بنابراین، اگر هند و روسیه از یک طرف در این تقابل حمایت کنند طرف مقابل مجبور به انتخاب خواهد شد: یا کاهش تدریجی اقتصاد و نیروی نظامی، یا تسلیم شدن، یا انتقال از جنگ سرد به جنگ واقعی.
نه هند و نه روسیه به هیچکدام از این سناریوها علاقه ندارند: برنده بیش از حد قوی خواهد شد و به احتمال بسیار قوی رویارویی بین دو قدرت هسته‌ای تبدیل به یک جنگ هسته‌ای می‌شود و ممکن است اوضاع از کنترل خارج شود. پیوستن هریک از این دو کشور به یکی از دو طرف به عنوان یک متحد کوچک هم ایده خوبی نیست چون هم خطر از دست دادن حاکمیت را دارد و هم خطر قرار گرفتن در جبهه بازنده. بنابراین، تنها گزینه مناسب بی‌طرفی انعطاف‌پذیر است: دوستی یا دشمنی با توجه به موفقیت‌های این یا آن طرف در رویارویی که آغاز شده است.
هند تجربه بزرگی در حفظ چنین بی طرفی دارد. وی در طول جنگ سرد، با بریتانیا، ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی همکاری كرد، در زمان‌های مختلف بسته به منافع خودش به یكی از طرف‌های متخاصم نزدیکتر شد. صحت این استراتژی در سال 1991 به اثبات رسید: علیرغم اینکه هند در آن زمان عموماً در جنگ سرد از اتحاد جماهیر شوروی حمایت می‌کرد، اما از عواقب شکست گریخت و تبدیل به نوکر برنده نشد. هند علاوه بر آن‌که دچار بحران سیاسی و اقتصادی نشد، حتی به یکی از مراکز نظم نوین جهانی هم تبدیل شد. روسیه چنین تجربه‌ای ندارد: در جنگ‌های مهم قرنهای گذشته (جنگ ناپلئون، دو جنگ جهانی و جنگ سرد) روسیه یک شرکت کننده فعال بوده است و نه ناظر بیرونی. علاوه بر توانایی بی‌طرف بودن، هند تجربه رهبری "ائتلاف علاقمندان"[ii] یعنی جنبش عدم تعهد را نیز دارد و در اینجا درس‌های زیادی است که روسیه باید بیاموزد.
با این حال، روندهای فعلی هند را بر سر دو راهی قرار داده است که غلبه بر آن به توانایی محافل سیاسی این کشور در غلبه بر ذهنیت منفی خود نسبت به چین که در طی ده‌ها سال شکل گرفته است بستگی دارد. پس از شکست در جنگ 1962 چین در نظر نخبگان سیاسی و نظامی هند به عنوان یک همسایه خطرناک و غیرقابل پیش‌بینی محسوب می‌شود که می‌خواهد با زنجیره‌ای از پایگاه‌های نظامی هند را محاصره کرده آن را به یک وابسته اقتصادی خود تبدیل کند و یا آن را منزوی کند. این احساس خطر مداوم مقامات هند را وادار به همکاری با هر نیروی ضد چینی (یک زمان اتحاد جماهیر شوروی، اکنون ایالات متحده) می‌کند. اما از سوی دیگر، برای اطمینان از پیشرفت سریع هند و تبدیل آن به یکی از قدرت‌های بزرگ جهانی که به رسمیت شناخته شود، سرمایه‌گذاری‌های کلان لازم است و فقط چین می‌تواند در این شرایط به عنوان سرمایه‌گذار عمل کند. در نتیجه، هند مجبور به تعادل است و باید تلاش کند تا از یک سو به چین وابسته نشده و با ایالات متحده نزاع نکند که این امر امکان مانور را از او می‌گیرد، و از سوی دیگر آهنگ رشد تجارت دو جانبه و سرمایه‌گذاری‌های چینی که برای توسعه بیشتر به آن نیاز دارد کند نشود. این روندها به ویژه تحت تاثیر کرونا تشدید شده‌اند: نفوذ فزاینده اقتصادی و سیاسی چین که اولین کشوری است که از کرونا خلاص شده است در جنوب و جنوب شرقی آسیا، هند را که تا همین اواخر از جنگ تجاری آمریکا و چین سود برده است می‌ترساند.
منطق رویارویی آغاز شده بین ایالات متحده و چین و اقدامات سخت دونالد ترامپ، مسکو (که به طور سنتی روابط خوبی با چین و هند دارد) و دهلی نو را بسوی همگرایی سیاسی و اقتصادی با همدیگر می‌کشاند. و اگر مواضع سیاسی روسیه و هند در بیشتر مسائل به طور سنتی با همدیگر منطبق بوده است اما روابط اقتصادی آنها که روزگاری به سرعت در حال توسعه بود (اتحاد جماهیر شوروی یکی از شرکای اصلی تجارت هند بود) اکنون خیلی کوچک به نظر می‌رسد. روسیه به این واقعیت عادت کرده است که وزن این کشور در عرصه بین‌الملل لزوماً با قدرت اقتصادی آن تعیین نمی‌شود و روابط دو جانبه می‌تواند بدون پشتوانه‌های اقتصادی هم بسیار گرم باشد، اما برای سیاستمداران هندی این امر به منزله ناامیدی است: هندوستان به طور سنتی به دنبال تقویت موقعیت خود در جامعه جهانی از طریق توسعه اقتصادی و به دست آوردن جایگاه برجسته در لیست کشورهای دارای بالاترین تولید ناخالص داخلی، است.  از این نظر، عدم تجارت گسترده بین روسیه و هند از نظر طرف هندی به عنوان یک وضعیت غیرطبیعی که نیاز به اصلاح دارد تلقی می‌شود.
با این حال به نظر می‌رسد که نباید سعی کرد به هر قیمتی حجم تجارت را بسیار بالا برد. بهتر است بر اجرای پروژه‌های مشترک در مناطقی متمرکز شویم که اولا، تلاقی منافع روسیه و هند در آن مناطق غیرممکن یا بعید به نظر می‌رسد، ثانیا همکاری مشترک آنها در این مناطق نسبت به زمانی‌که جدا از هم عمل می‌کنند منافع بیشتری برای روسیه و هند خواهد داشت.
از جمله این مناطق می‌توان آفریقا را نام برد جایی که روسیه به تدریج موقعیتی را که پس از شکست در جنگ سرد از دست داده است بازیابی می‌کند. خاورمیانه، و در درجه اول سوریه و عراق که شرکای سنتی هند هستند؛ کشورهای جنوب شرقی آسیا و در درجه اول ویتنام که قبلاً در حوزه نفوذ اتحاد جماهیر شوروی بودند. پهنه‌های باز اقیانوس‌ها که منابع آن هنوز بهره‌برداری نشده است و قبل از همه، اقیانوس هند و جنوب اقیانوس آرام. و سرانجام مناطق "مرز های جدید" (New Frontier) یعنی فضای مجازی، اکتشافات در اعماق دریا و فضا، هستند. تعدادی از پروژه‌های آزمایشی در این زمینه در حال حاضر در حال اجرا هستند: به عنوان مثال، روسیه و هند به طور مشترک در حال ساخت نیروگاه اتمی روپور در بنگلادش هستند. چنین پروژه‌هایی باید بیشتر شوند.
توان صنعتی روسیه، منابع و سطح بالای تربیت نیرو، جمعیت جوان هندوستان و حوزه فناوری‌های پیشرفته که بشدت در حال پیشرفت است در کنار هم می‌توانند موفقیت کار مشترک در فن آوری های جدید و اجرای عملی آنها را تضمین کنند و در پایان، تحرک لازم را به مولفه اقتصادی روابط دو کشور که الان کمبود آن احساس می‌شود ببخشد.
منبع
https://ru.valdaiclub.com/a/highlights/vremya-uchitsya-neytralitetu/
 
[i] - محقق ارشد بخش سازمانهای بین‌المللی و مقررات سیاسی جهانی انستیتو اقتصاد بین‌الملل و روابط بین‌الملل فرهنگستان علوم روسیه. متن حاضر سخنان وی در همایش مجازی روسیه و هند که باشگاه والدای در 15 مه 2020 با همکاری بنیادobserver research foundation  برگزار کرد، می‌باشد.
[ii] коалицией желающих
کد مطلب: 3912