وبگردی ایراس

چین و روسیه: خیلی دور، خیلی نزدیک

حسین عسگریان، پژوهشگر ارشد موسسه ابرار معاصر تهران
تاریخ انتشار : پنجشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۷ ساعت ۲۰:۲۴
Share/Save/Bookmark
 
بزرگ‌ترین رزمایش تاریخ روسیه در شرق سیبری با عنوان «وستوک ۲۰۱۸»، همزمان با دیدار رؤسای‌جمهور روسیه و چین از 11 سپتامبر (20 شهریور) آغاز شد و تا 17 سپتامبر (26 شهریور) ادامه یافت. در این رزمایش، که با حضور نیروهای نظامی چین و مغولستان برگزار شد، حدود سیصد هزار نفر از نیروهای نظامی روسیه با ادوات و جنگ‌افزارهای پیشرفته شرکت داشتند؛ اما نکته مهم، مشارکت نیروهای نظامی چین با ۳۲۰۰ سرباز و تعداد زیادی نفربر زرهی و هواپیما در این رزمایش بود.
 

بزرگ‌ترین رزمایش تاریخ روسیه در شرق سیبری با عنوان «وستوک ۲۰۱۸»، همزمان با دیدار رؤسای‌جمهور روسیه و چین از 11 سپتامبر (20 شهریور) آغاز شد و تا 17 سپتامبر (26 شهریور) ادامه یافت. در این رزمایش، که با حضور نیروهای نظامی چین و مغولستان برگزار شد، حدود سیصد هزار نفر از نیروهای نظامی روسیه با ادوات و جنگ‌افزارهای پیشرفته شرکت داشتند؛ اما نکته مهم، مشارکت نیروهای نظامی چین با ۳۲۰۰ سرباز و تعداد زیادی نفربر زرهی و هواپیما در این رزمایش بود.

گفتنی است که همزمان با برگزاری بزرگ‌ترین رزمایش نظامی تاریخ روسیه، حضور هیئتی ششصد نفری از مقامات و مدیران اقتصادی چینی به ریاست رئیس‌جمهور این کشور برای شرکت در چهارمین نشست سالیانه مجمع اقتصادی شرقی قابل توجه بود. در حاشیه مجمع اقتصادی شرقی، ولادیمیر پوتین و شی جین‌ پینگ، رؤسای‌جمهور روسیه و چین، با یکدیگر ملاقات کردند و وعده دادند که همکاری‌های دو کشور را در همه حوزه‌ها گسترش دهند.

به‌هرحال، رزمایش وستوک و مجمع اقتصادی شرقی در ولادی‌وستوک در شرایطی برگزار شد که این دو قدرت شرقی، زیر سایه تهدیدها و تحریم‌های آمریکایی، بیش از هر زمان دیگری آماده همکاری با یکدیگرند. با انجام این ملاقات، که در متن تحولات اخیر ازجمله بروز جنگ تجاری فزاینده میان چین و ایالات متحده آمریکا صورت گرفت، این سؤالات مطرح شد که آیا شاهد مرحله‌ای جدید در روابط چین و روسیه هستیم، و نیز نقش آمریکا در ارتقاء روابط چین با روسیه چیست.

روابط آمریکا با چین و روسیه
ایالات متحده آمریکا به‌طور فزاینده‌ای تهدیدات امنیتی و اقتصادی را هم به چین و هم به روسیه تحمیل کرده است. در 29 مه، دولت ترامپ اعلام کرد که تعرفه 25 درصد را بر پنجاه میلیارد دلار کالای وارداتی از چین اختصاص خواهد داد که این امر باعث عصبانیت چین شد. در تازه‌ترین مورد نیز دولت آمریکا روز پنجشنبه ۲۹ شهریور اعلام کرد که ارتش چین را به‌دلیل خریدن جنگنده و پدافند هوایی از روسیه تحریم کرده است. این تحریم‌ها علیه اداره توسعه تجهیزات ارتش جمهوری خلق چین و به‌دلیل نقض تحریم‌های آمریکا و خرید سامانه‌های پدافند موشکی و جنگنده از روسیه اعمال شده است.

دراین‌میان، مسکو نیز روابط خود را با آمریکا بعد از مسائل مربوط به اوکراین و ضمیمه کردن کریمه به خود در سال 2014 در شرایط سختی می‌بیند. کشورهای غربی تحت هدایت آمریکا تحریم‌های اقتصادی و دیپلماتیک را علیه این کشور اعمال کردند؛ ازجمله: تعلیق از عضویت در گروه هشت. واشینگتن همچنین بسیاری از شرکت‌ها و تجار را هدف قرار داده و تحریم‌های شدیدی را علیه صنایع مالی، دفاعی و انرژی روسیه اعمال، و فعالیت بانک‌های این کشور را در بازارهای غرب محدود کرده است.

رویارویی این دو کشور با آمریکا در نشست‌های شورای امنیت و سخنرانی‌های آنها در مجمع عمومی سازمان ملل در ماه سپتامبر به اوج رسید و دو کشور در مواضعی مشترک، هم از آمریکا به‌دلیل تخطی از برجام انتقاد کردند و هم گفتند که آمریکا نباید با فشار تحریم به‌دنبال تسلیم کردن کره شمالی باشد. دو کشور اتهامات آمریکا را با موضوع مداخله در انتخابات میان‌دوره‌ای آن کشور رد کردند و جنگ تجاری را که آمریکا علیه چین و روسیه و برخی کشورهای دیگر به‌راه انداخته است به باد انتقاد گرفتند.

با توجه به این برخوردها طبیعی خواهد بود که هر چقدر آمریکا به این دو کشور فشار وارد کند، آنها اتحادی قوی‌تر برای مقابله با واشینگتن خواهند داشت.

روابط متقابل چین و روسیه
با توجه به تحولات اخیر، پکن منافع خود را به‌طور فزاینده هم‌راستا با روسیه می‌بیند. بعد از به قدرت رسیدن پینگ در سال 2013، مشارکت استراتژیک چین و روسیه وارد مرحله جدیدی شد. برای حفظ این ارتباطات نزدیک از سال 2014 دفتر کمیته مرکزی حزب کمونیست چین و اداره ریاست‌جمهوری روسیه سازِکاری را برای ملاقات‌های کاری منظم ایجاد کردند و بدین‌ترتیب، کانال‌های جدیدی برای تعامل میان دو کشور باز شدند.

علاوه‌بر‌این، ملاقات‌های منظم میان مقامات ارشد دو کشور در سطوح بالا نیز مورد توجه قرار گرفته است. درضمن، روابط اقتصادی میان دو کشور نیز درحال رشد است. رقابت‌گرایی و مکمل‌گرایی اقتصادی میان دو کشور نیز از عوامل نزدیکیِ پایدار میان آنها شده است. برای روسیه، چین بازار مهم و منبع سرمایه به‌خصوص در زمان تحریم‌های غرب محسوب می‌شود. برای چین نیز روسیه عرضه‌کننده انرژی مورد نیاز برای رشد اقتصادی است.

در این متن به‌نظر می‌رسد دو طرف جوّی دوستانه برای حل‌وفصل برخی از نگرانی‌های بین‌المللی در زمینه تغییر توازن قدرت بین‌المللی ایجاد کرده‌اند. روسیه به ابتکار «یک کمربند، یک جاده» وارد شده و این ابتکار را به استراتژی اتحادیه اقتصادی اوراسیایی خود پیوند زده است. از دیگر حوزه‌های مورد وفاق دو کشور می‌توانیم به مواضع مشترک آنها در رابطه با بحران سوریه و کره شمالی، روابط اقتصادی و پولی عمیق، مواضع مشترک درقبال هژمونی جهانی آمریکا، و توافق بر سر حل‌وفصل بسیاری از مشکلات جهانی ازطریق دیپلماسی‌ اشاره کنیم.

نقش آمریکا در روابط چین و روسیه
برای دهه‌ها، یکی از اهداف اصلی سیاست خارجی روسیه ایجاد شکاف و جدایی در روابط آمریکا با متحدانش است که در حال حاضر، سیاست ترامپ چه به‌صورت تصادفی و چه از روی برنامه، درحال محقق ساختنِ این هدف روسیه است. شکل دادن به یک جنگ تجاری، خروج آمریکا از مجموعه‌ای از نهادهای بین‌المللی مثل مشارکت ترانس ـ پاسیفیک، توافق آب‌‌وهوایی پاریس و توافق هسته‌ای ایران همگی نشان‌دهنده سیاست‌های ضد نهادی و یکجانبه‌گرایانه ترامپ است که می‌تواند دارای عواقبی برای این کشور باشد.

بااین‌حال، اگرچه سیاست‌های دولت ترامپ می‌تواند بر تغییرات درقبال روابط چین و روسیه تأثیرگذار باشد، عواملی وجود دارند که مانع تحقق روابط استراتژیک میان روسیه و چین خواهند شد.

برای مثال، شی‌ جین ‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، طی سخنانی در آوریل 2018، ضمن تأکید بر حفظ پنج اصل مسالمت‌آمیز در رهیافت سیاست خارجی چین، از مشارکت و نه اتحاد با روسیه سخن گفت. چین به‌طور رسمی از مشارکت و نه اتحاد به‌عنوان محور اصلی توسعه روابط خارجی خود یاد می‌کند؛ زیرا سنت کهن آن متکی بر دیپلماسی مستقل و اولویت به اصلاحات و توسعه اجتماعی ـ سیاسی داخلی است؛ ضمن آنکه هیچ نشانه‌ای وجود ندارد که چین تهدید امنیتی قریب‌الوقوعی را ازسوی ایالات متحده آمریکا احساس کند که منجربه تلاش این کشور برای ایجاد بلوک ضدآمریکایی گردد.

دراین‌میان، تاریخ نیز به چین خطرهای صف‌بندی و ایجاد اتحادیه را نشان می‌دهد. تجربه این کشور در نزدیکی با شوروی سابق ـ که درنهایت به جدایی انجامید ـ به رهبران این کشور آموخته است که همچنان سیاست خارجی مستقل و عدم تعهد را درپیش بگیرند. در کنار همه اینها، چین دارای روابط نزدیک اقتصادی با آمریکاست. چین و آمریکا شرکای اقتصادی مکمل و بسیار به‌هم‌وابسته‌اند.

آنها دارای میزان زیادی از منافع مشترک در همکاری‌های جامع اقتصادی با یکدیگرند؛ به‌عبارتی، هر دو کشور به یکدیگر احتیاج دارند و حتی درصورت وقوع جنگ تجاری در آینده نزدیک، اما در بلندمدت، همچنان به‌طور جدانشدنی به‌هم پیوند خورده‌اند. اساساً چین به بازارها و فناوری مدرن دنیای غرب ازجمله اروپا، آمریکای شمالی و شرق دور وابسته است و درعین رقابت، توسعه‌یافتگی تمام‌عیار اقتصادی و صنعتی خود را در دنیای غرب جستجو می‌کند.

بی‌جهت نبود در جریان بحران اقتصادی و مالی سال 2008، چینی‌ها با تزریق پول هنگفت از محل ذخایر سرشار خود، در نجات غرب به‌ویژه آمریکا از این بحران سعی وافری کردند. چین به تداوم تجارت و به‌ویژه تعامل تکنولوژیکی با دنیای غرب نیاز حیاتی دارد و تولیدات چینی بدون این بازارهای مصرفی عظیم راه به جایی نخواهند برد.

جمع‌بندی
همان‌گونه که گفته شد، نباید انتظار داشت که چین و روسیه در آینده نزدیک به سمت همکاری راهبردی بروند و بتوانند برخی چالش‌ها در روابط، ازجمله رقابت بر سر نفوذ در آسیای میانه و شرق آسیا را ازمیان ببرند؛ اما اینکه چین به‌طور رسمی خود را متحد روسیه نمی‌داند به آن معنا نیست که روابط استراتژیک خود را با این کشور ارتقا نخواهد داد. درواقع، ارتقاء روابط استراتژیک با روسیه برای حفظ عقبه استراتژیک این کشور مفید خواهد بود و ازطریق این رابطه، فشار آمریکا را متوازن خواهد ساخت.

در مواجهه با فشارهای آمریکا، دو کشور از یکدیگر درقبال مسائل تأثیرگذار بر منافع کلیدی خود مثل: حاکمیت، تمامیت ارضی و امنیت حمایت می‌کنند. دراین‌میان، می‌توان گفت اقدامات محرک آمریکا که منجربه ایجاد یک محور چینی ـ روسی شود نابخردی سیاسی است. با نگاهی به گذشته می‌توان دریافت که یکی از علل پیروزی آمریکا در جنگ سرد این بود که این کشور توانست از اوایل دهه 1970 پایه‌های روابط دوستانه با چین را در مواجهه با شوروی ایجاد کند.


منبع: موسسه ابرار معاصر تهران


 
کد مطلب: 3768