عفیفه عابدی

انگیزه های سیاسی و اقتصادی روسیه از روابط گازی با اقلیم کردستان

یادداشت ایراس
تاریخ انتشار : جمعه ۲۰ مهر ۱۳۹۷ ساعت ۱۹:۰۵
Share/Save/Bookmark
 
در حالی که بسیاری از بازیگران منطقه ای و بین المللی در مناسبات خود با اقلیم کردستان عراق محافظه کارانه عمل می کنند تا مبادا به مساله استقلال کردستان عراق دامن بزنند، روسیه در حال تبدیل‌شدن به یک سرمایه‌گذار عمده در کردستان عراق است. بر اساس آخرین گزارش ها تا پایان ژانویه ٢٠١٨ سرمایه‌گذاری روس‌ها در حوزه صنعت نفت و گاز، به دست‌کم چهار میلیارد دلار رسیده است.
 

یادداشت سردبیر: این یادداشت تحلیلی در اسفندماه 1397 به نگارش درآمده است.



در حالی که بسیاری از بازیگران منطقه ای و بین المللی در مناسبات خود با اقلیم کردستان عراق محافظه کارانه عمل می کنند تا مبادا به مساله استقلال کردستان عراق دامن بزنند، روسیه در حال تبدیل‌شدن به یک سرمایه‌گذار عمده در کردستان عراق است. بر اساس آخرین گزارش ها تا پایان ژانویه ٢٠١٨ سرمایه‌گذاری روس‌ها در حوزه صنعت نفت و گاز، به دست‌کم چهار میلیارد دلار رسیده است. همکاری مسکو و اربیل در حوزه انرژی از چند سال قبل آغاز شده اما با آغاز سال ٢٠١٧ و چند ماه پیش از همه‌پرسی استقلال در ۲۵ سپتامبر نزدیکتر شد. این موضع و رویکرد روسیه حتی برای ایران به عنوان کشوری که ملاحظات سیاسی زیادی در رابطه با مسکو دارد و تلاش می کند همکاری منطقه ای نزدیک با این کشور داشته باشد، از نحوع تعامل روسیه با اقلیم کردستان نگران است.
 
پیشینه روابط انرژی روسیه و اقلیم
از سال ٢٠٠٧ میلادی که مسکو کنسولگری خود را در اربیل کردستان عراق دایر کرد، روسیه برای جلوگیری از واکنش بغداد، از روابط مستقل و گسترده با اقلیم خودداری می‌کرد و حتی به همین دلیل در سال­های اخیر از تلاش برای مشارکت در شماری از طرح های پر سود صرف نظر کرده بود، اما ظاهرا شرایط در ماه‌های آغازی ٢٠١٧ تغییرات محسوسی کرد. هر چند روس­ها به واسطه رعایت توافق بغداد-اربیل هم توانسته‌ بودند قراردادهایی با اقلیم منعقد کنند، اما با شروع سال ٢٠١٧ مسکو تلاش کرد با اربیل مستقل تری داشته باشد.  
 
شرکت «گازپروم نفت» در سال‌های گذشته با در اختیار گرفتن سه بلوک برای اکتشاف، اجازه حفاری برای استخراج هیدروکربن‌ها در اقلیم کردستان را در اختیار گرفته و شرکت «روس­نفت» به عنوان یکی دیگر از کمپانی‌های نفتی روسیه، موافقتنامه‌های همکاری با مقامات اقلیم کردستان را امضا نموده بود. اما این توافقات از طریق دولت مرکزی عراق انجام می شد تا روسیه نشان دهد قصد آسیب رساندن به یکپارچگی این کشور ندارد. اما به نظر می­رسد این سیاست با افزایش زمزمه استقلال طلبی در اقلیم کردستان تغییر یافت. با آغاز سال ٢٠١٧ روس­ها وارد معامله نفتی دوجانبه مستقیم با کردستان عراق شدند. البته می توان گفت موضع نرم بغداد نسبت به کمپانی­های غربی، روس ها را که خود را وارث امتیازهای نفتی شوروی در عراق می دانند، هم مجاب کرده بود که از این فرصت بهره ببرند. در این راستا ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه در حاشیه مجمع جهانی اقتصاد در سال ٢٠١٧ در سن‌پترزبورگ با نیچروان بارزانی نخست وزیر اقلیم دیدار داشته و اعلام کرد از توافقات اقلیم کردستان با شرکت‌های نفتی روسی حمایت می­کند. روس‌نفت، غول نفتی دولتی روسیه، اوایل ماه فوریه اعلام کرد که مبلغی از یک قرارداد دوساله را برای خرید نفت خام کردستان پیش‌پرداخت کرده است تا آن را در پالایشگاه‌های رو به توسعه روس‌نفت در جهان استفاده کند. در اوائل ماه ژوئن نیز، روس‌نفت یک قرارداد ۲۰ ساله برای خرید نفت کردستان و پالایش آن در آلمان،‌ منعقد کرد. طرفین همچنین قراردادی را برای اکتشاف و توسعه پنج میدان نفتی در کردستان عراق «با پتانسیل جدی از نظر زمین‌شناسی»، به امضاء رساندند. روز ۱۸ سپتامبر، روس‌نفت از یک پروژه برای حمایت مالی از ایجاد زیرساخت لوله‌های گاز کردستان عراق خبر داد؛ لوله‌هایی که قرار است تا سال ۲۰۲۰، ظرفیت صدور گاز را به میزان ۳۰ میلیارد متر مکعب در سال، به دست آورند. مشتریان محلی نیز از این امکان بهره‌مند می‌شوند. در بیانیه روس‌نفت آمده است: «سرمایه‌گذاری در این پروژه، تحت مقررات قراردادهای BOOT (ساخت، بهره‌برداری و واگذاری) قرار دارد.» پس از اقدام نظامی دولت عراق علیه اقلیم کردستان به موجب برگزاری همه پرسی استقلال، اواخر اکتبر ۲۰۱۷ نیز روس نفت بزرگترین کمپانی نفتی روسیه اعلام کرد سرمایه گذاری خود در خط لوله اصلی کردستان را تا ۳.۵ میلیارد دلار افزایش داده و کنترل بیشتری بر این خط لوله خواهد داشت. روس نفت حدود ۶۰ درصد از سهم این خط لوله را به خود اختصاص داده و امیدوار است ظرفیت آن را تا ۹۵۰ هزار بشکه در روز معادل ۱ درصد تولید جهانی افزایش دهد. در فوریه ۲۰۱۷ نیز روس نفت متعهد شده بود که ۱.۲ میلیارد دلار به اقلیم کردستان قرض دهد. بر این اساس این شرکت به اولین کمپانی خارجی تبدیل شد که پیش تامین صادرات انرژی کردها را فراهم می کند.
 
اهداف و انگیزه ­های روسیه
تلاش مسکو برای سرمایه گذاری در اقلیم کردستان می‌تواند تحت تاثیر عوامل گوناگونی باشد. اما اهداف و انگیزه های روسیه را می توان به دو دسته کلی اهداف و انگیزه های سیاسی و اقتصادی تقسیم نمود:
 
اهداف اقتصادی: درآمدزایی، افزایش قدرت مانور در بازار انرژی و کاهش اثرات تحریم های غرب را می توان از اهداف اقتصادی مسکو برای پذیرش ریسک سرمایه گذاری در اقلیم کردستان عراق برشمرد. البته به طور کلی روسیه در راستای هدف بزرگ خود قرار گرفتن در جایگاه صادرکننده اصلی گاز در دنیا متمایل به افزایش سهم خود از منابع انرژی خاورمیانه است. این در حالی است که در سال های اخیر رقبای روسیه زمین را در اختیار گرفته اند. شرکت­های آمریکایی و منطقه­ای از جمله ترکیه ای مانند «گنل انرژی» در حال توسعه سهم خود از میادین کشورهای عربی هستند. اما سرمایه گذاری روسیه در پروژه های نفتی اقلیم در حالی انجام می شود که سایر سرمایه گذاران خارجی در منطقه از جمله اکسان موبیل، پرل پترولیوم، گنل انرژی و دی.ان.او ترکیه به دلیل مشکلات اقتصادی اقلیم و عدم بازپرداخت بدهی ها یا از پروژه های منطقه خارج شده و یا سهم خود را از آنها کاهش داده اند. در واقع بخشی از مبالغی که روس ها در صنعت نفت اقلیم سرمایه گذاری می کنند برای پرداخت این بدهی ها استفاده می شود.
 
اهداف سیاسی:  تقویت نفوذ سیاسی و اقتصادی در خاورمیانه و احیای میراث شوروی سابق در منطقه، مضاف بر آن، رقابت جدید روسیه و آمریکا موجب می­شود روسیه تلاش کند به واسطه رابطه با کردها که برای استقلال تلاش می کنند، اهرم سیاسی قوی‌تری در خاورمیانه به دست آورد. گفتنی است ژئوپلتیک منطقه اقلیم کردستان عراق در مجاورت ترکیه، ایران، سوریه به همان نسبت که برای سایر قدرت­های بین‌المللی جذاب است، برای روسیه هم قابل توجه است. روسیه به رغم افزایش مناسبات با ایران، ترمیم رابطه با ترکیه و حضور نظامی در سوریه، همچنان به دنبال یافتن شرکای بیشتر در منطقه است تا فرصت‌های خود در خاورمیانه و در نتیجه وزن خود در معادلات راهبردی منطقه را افزایش دهد. اما به نظر نمی­رسد کردها در دراز مدت مایل باشند و یا بتوانند با اعطای امتیازی به روس­ها نسبت به حمایت احتمالی آنها بر خلاف روند بین‌المللی امیدوار باشند. زیرا ضمن اینکه موضوعات و مسایل روسیه با آمریکا افزایش یافته، هرگونه فرایند بی ثباتی در خاورمیانه منافع روس‌ها را هم تهدید می‌کند.
 
جمع بندی
روسیه قبل از سقوط صدام از سرمایه گذاران بزرگ خارجی در صنایع نفت عراق بود. پس از حمله آمریکا به عراق، سهم شرکت های روسی در این کشور به طور محسوسی کاهش یافت. در نتیجه می توان گفت یکی از انگیزه های اصلی روسیه از توسعه روابط انرژی با اربیل، احیای موقعیت سابق است. اما این شرایط ممکن است بر کار شرکت‌های روس در عراق و همچنین همکاری‌های فنی و نظامی بین دو کشور، اثر بگذارد. ضمن اینکه فعالیت‌های روسیه احتمالاً با واکنشی منفی از سوی همسایگان عراق که با استقلال اقلیم کردستان مخالف هستند، روبه‌رو شود. ایالات متحده نیز مخالف تعمیق پیوندهای مسکو و اربیل است. مضاف بر این، اقلیم کردستان برای مالکیت بر مناطق نفتی همچون استان‌ های نینوا و کرکوک، با مقاومت بغداد روبروست و ایران و ترکیه نیز در این منازعه از دولت مرکزی عراق حمایت می کنند. در واقع باید گفت قراردادهای روس‌نفت با اقلیم کردستان در این شرایط لزوماً به معنای موفقیت روسیه نیست.
 
در مجموع روابط انرژی روسیه با اقلیم کردستان عراق وجهی از استراتژی مسکو در خاورمیانه است که دو رکن مکمل دارد: یکی افزایش نفوذ سیاسی و نقش روسیه در کل منطقه است که در این راستا روابط روسیه با کردها به عنوان یکی از بازیگران مهم منطقه در چند سال اخیر مقارن با جنگ با تروریسم قابل توجه است. دیگر اینکه روسیه نه تنها تلاش می کند در تحولات سیاسی خاورمیانه نقشی برجسته ایفا کند، بلکه اقدام به افزایش نقش خود در عرصه اقتصادی نیز کرده از آن جمله تلاش برای شکل گیری روابط انرژی با عربستان و سرمایه‌گذاری در حوزه های نفتی و خط لوله نفت اقلیم کردستان عراق است. ضمن اینکه این راهبرد دومین رکن استراتژی مسکو در خاورمیانه است به اهداف جهانی روسیه نیز کمک می کند. روسیه پس از آنکه در سایه تحریم‌ها و کاهش بهای انرژی قدرت مانور خود با اهرم انرژی را در مقابل اروپا از دست داد، اقدام به تغییر رویکرد خود کرده و به جای نگاه به خاورمیانه به عنوان رقیب در حوزه انرژی، راهبرد افزایش مناسبات انرژی با بازیگران انرژی منطقه را در پیش گرفت و این رویکرد یکی از مهم‌ترین جلوه های سیاست خارجی جدید این کشور است.


 
نویسنده: عفیفه عابدی، تحلیلگر مسائل منطقه ای
 
 
 
 
کد مطلب: 3747