تحولات جمعیتی و تغییرات دموگرافیکی در جمهوری ترکمنستان

تاریخ انتشار : چهارشنبه ۲۷ ارديبهشت ۱۳۹۶ ساعت ۱۰:۳۸
Share/Save/Bookmark
 
ولی کوزه گر کالجی: جمهوری ترکمنستان با جمعیت تقریباً پنج میلیونی و با برخورداری از ساختار طایفه ای و ارزش های سنتی قوم ترکمن، کم جمعیت ترین کشور منطقه آسیای مرکزی محسوب می شود. از جمله ویژگی های مهم و بارز ساختار جمعیتی و دموگرافیکی جامعه سنتی و مردسالار ترکمنستان، رشد بالای جمعیت، برخورداری خانواده های ترکمن از فرزندان زیاد با ترجیج فرزندان پسر بر دختر بوده است. اما طی یک دهه گذشته به دلایل مختلفی از جمله ظهور نسل جوان و طبقه متوسط تحصیل کرده، رشد شهرنشینی، افزایش آگاهی های عمومی و تضعیف مناسبات و سنت های طایفه ای موجب شده است روند رشد جمعیت ترکمنستان با کاهش قابل توجهی مواجه شود که از نکات شایان توجه آن، پیشی گرفتن تدریجی جمعیت دختران بر پسران در ساختار جمعیتی این کشور است که تحول جامعه شناختی بسیار مهمی در بافت سنتی و مردسالار جامعه ترکمن به شمار می رود. یادداشت تحلیلی پیش رو با بررسی تحولات جمعیتی و تغییرات دموگرافیکی در جمهوری ترکمنستان، درصدد است درک بهتری از تحولات مهم اجتماعی این کشور مهم منطقه آسیای مرکزی و همسایه شمال شرقی کشورمان حاصل شود ...
 
ایراس: ترکمنستان کم جمعیت ترین کشور منطقه آسیای مرکزی محسوب می شود. هر چند جمعیت ترکمنستان از یک میلیون نفر در سال 1950 میلادی به مرز پنج میلیون نفر در سال 2014 رسیده است، با این وجود، روند رشد جمعیت این کشور به ویژه در سال های اخیر پایین بوده است. نمودار زیر گویای آن است که جمعیت ترکمنستان از 4.8 میلیون نفر در سال 2006 در مدت 10 سال به 5.37 میلیون نفر در سال 2016 افزایش یافته است که رشد بالایی در سطح منطقه آسیای مرکزی محسوب نمی شود. این امر زمانی بیشتر حائز اهمیت می شود که جمعیت پنج میلیونی ترکمنستان با جمعیت 27 تا 30 میلیونی ازبکستان، 18 میلیونی قزاقستان، 8 میلیونی تاجیکستان و 6 میلیونی قرقیزستان مقایسه شود.
 
 
روند رشد جمعیت ترکمنستان در سال های 2006 تا 2016 میلادی (1)
 
نمودار زیر نیز گویای آن است که نرخ رشد جمعیت ترکمنستان از 2.88 درصد در سال 1992 میلادی به تدریج کاهش پیدا کرده و به 1.24 درصد در سال 2015 میلادی رسیده است که شاهد دیگری بر روند کاهش تدریجی جمعیت ترکمنستان است.
 
 
نرخ رشد جمعیت ترکمنستان (1952 – 2015 میلادی) (2)
 
با توجه به وضعیت کنونی نرخ رشد جمعیت، بیشتر برآوردها حاکی از آن است که روند کند رشد جمعیت ترکمنستان تا سال ٢٠٢١ میلادی نیز ادامه یابد. طبق برآورد موسسه «اقتصاد تجاری» جمعیت ترکمنستان از 5.43 میلیون نفر در سال ٢٠١٦ میلادی به 5.685 میلیون نفر در سال ٢٠٢٠ میلادی خواهد رسید که رشد بالایی به شمار نمی رود. نمودار زیر گویای این وضعیت است.
 
 
وضعیت رشد جمعیت ترکمنستان در سال ٢٠٢٠ میلادی (3)
 
به همین دلیل، طی سال های اخیر دولت ترکمنستان با آگاهی از پیامدهای منفی اجتماعی نرخ منفی رشد جمعیت، اقدام به تصویب مشوق هایی برای ازدواج و افزایش زاد و ولد برای زوج های جوان ترکمن تصویب و به مورد اجرا گذاشته است که در رابطه با جامعه ترکمنی که همواره با اولاد زیاد شناخته شده است، تحول جدید و شایان توجهی به شمار می رود.
 
علاوه بر نرخ رشد پایین جمعیت، ساختار جمعیتی جوان نیز یکی دیگر از ویژگی های جمعیت شناختی و دموگرافیکی جمهوری ترکمنستان محسوب می شود. طبق آمارهای منتشر شده، 20.2 درصد از جمعیت ترکمنستان در دهک سنی 15 تا 24 و بیش از 42.3 نیز در دهک 15 تا 54 سال هستند که به روشنی گویای ساختار جمعیتی جوان این کشور است. نمودار زیر گویای آن است که ساختار جمعيت تركمنستان به دلیل آن که شكل‌ هرم سني آن داراي قاعده‌ متورم است، مي‌توان جمعيت جوان قلمداد كرد.
 
 
ساختار جمعیتی ترکمنستان در سال 2016 میلادی (4)
 
از مهم ترین تغییرات دموگرافیکی ترکمنستان، برتری جمعیت زنان بر مردان در ساختار جمعیتی تا سال ٢٠٢١ است که در جامعه سنتی و مردسالار ترکمنستان که تحول جامعه شناختی بسیار مهمی در بافت سنتی و مردسالار جامعه ترکمن به شمار می رود. دلایل مختلفی از جمله ظهور نسل جوان و طبقه متوسط تحصیل کرده، رشد شهرنشینی، افزایش آگاهی های عمومی و تضعیف مناسبات و  سنت های طایفه ای را می توان در تشریح دلایل وقوع چنین تحول مهم جامعه شناختی در جامعه ترکمنستان مورد توجه قرار داد. نمودار زیر گویای برتری سهم زنان بر مردان در ساختار جمعیتی ترکمنستان تا سال ٢٠٢٠ میلادی است.
 
 
برتری سهم زنان بر مردان در ساختار جمعیتی ترکمنستان در سال ٢٠٢٠ میلادی (5)
 
مجموع این تحولات مهم جمعیتی و تغییرات دموگرافیکی در جامعه ترکمنستان، پیامدهای بسیار مهمی را در درازمدت برای کشور به دنبال دارد. جوان شدن ساختار جمعیتی ترکمنستان، افزایش نیروی کار و متقاضیان بازار کار را در پی خواهد داشت. در حال حاضر بیش از 6٦ درصد از جمعیت ترکمنستان در ردیف سنی کاری هستند که پاسخ به نیاز این حجم وسیع از متقاضیان بازار کار و ایجاد فرصت های شغلی به ویژه در مقطع کاهش قیمت جهانی نفت و گاز از چالش های مهم اقتصادی و اجتماعی جامعه ترکمستان به شمار می رود.
 
روند کند رشد جمعیت ترکمنستان نیز با توجه به رشد بالای جمعیت در کشورهای همسایه به ویژه ازبکستان، تهدیدی جدی و استراتژیکی برای این کشور محسوب می شود. این امر در درازمدت می تواند پیامدهای منفی مهمی چون پیرشدن جمعیت، کاهش نیروی کار و کاهش ظرفیت سربازگیری در نیروهای مسلح ترکمنستان را به دنبال داشته باشد. همچنین برتری تدریجی جمعیت زنان بر مردان در ساختار جمعیتی ترکمنستان نیز از جمله تهدیدات جدی اجتماعی جامعه ترکمنستان است که به دلیل برهم خوردن تعادل جنسیتی به ویژه در امر ازدواج جوانان و خطر افزایش سقط جنین دختران در دوران بارداری با توجه به سنت های مردسالارانه ترکمن ها می تواند آسیب های جدی را متوجه این کشور سازد. هر چند، روی دیگر سکه، برتری تدریجی جمعیت زنان بر مردان به ویژه افزایش زنان تحصیل کرده به منزله فرصتی برای افزایش سهم و جایگاه دختران و زنان ترکمن در بافت به شدت سنتی و مردسالار جامعه ترکمنستان محسوب می شود که می تواند زمینه تغییر و تحول اجتماعی مهمی را در درازمدت در این کشور به دنبال داشته باشد.
 
اما پیامدهای سیاسی تحولات جمعیتی و تغییرات دموگرافیکی در دو عرصه داخلی و خارجی ترکمنستان نیز می تواند شایان توجه باشد؛ چرا که مهم ترین ویژگی نظام اجتماعی ترکمنستان، ساختار طایفه ای آن است. طوایف «تکه ها»، «یموت ها»، «ارساری»، «گوکلان ها»، «سالورها» و «نخورها»، شش طایفه اصلی ترکمنستان را تشکیل می دهند. ترکمنستان دارای پنج استان است و این استان‌ها به نوعی نشان‌دهنده محل اسکان قبایل بزرگ ترکمن به شمار می رود. هر چند در بین طوایف اصلی ترکمن، برتری قوم تکه بسیار محسوس است. عشق آباد، پایتخت ترکمنستان در استان آخال واقع شده است که محل اسکان تاریخی طایفه تکه است. بخش اصلی و عمده کانون های قدرت در ساختار سیاسی ترکمنستان نظیر رئیس جمهور، معاونین و اعضای کابینه از افراد قبیله تکه هستند. رئیس مجلس، رؤسای نهادهای امنیتی و قضائی، به جز دفعات و مقاطعی محدود، همگی تکه بوده اند. صفر مراد نیازاف (ترکمن باشی)، علی رغم ادعای عدم وابستگی قبیله ای، یک تکه بود. قربان قلی بردی بردی محمداف، رئیس جمهور کنونی ترکمنستان نیز از همین قبیله است. بنابراین، انحصار گردش نخبگان سیاسی ترکمنستان به اعضای قبیله تکه، به سهولت قابل تشخیص است. با توجه به نکات یاد شده، تحولات جمعیتی و تغییرات دموگرافیکی به ویژه با کاهش جمعیت در مناطق شهری و افزایش جمعیت در مناطق روستایی می تواند در درازمدت بر توازن جمعیتی طوایف شش گانه ترکمن و میزان نفوذ و تاثیرگذاری هر یک از آنان در ساختار قدرت سیاسی ترکمنستان تاثیر بگذارد.
 
اما در عرصه سیاست خارجی ترکمنستان یکی از احتمالات قابل تصور می تواند توجه بیشتر به جذب اقلیت های ترکمن در سایر کشورها باشد که این امر در صورت تغییر در رویکرد سنتی و محافظه کارانه دولت ترکمنستان در قبال دیاسپورای ترکمنی می تواند بخشی از مشکلات جمعیتی به ویژه برهم خوردن تدریجی تعادل جنسیتی این کشور را برطرف نماید. مجموع مباحث یاد شده به روشنی گویای آن است که در لایه های مختلف اجتماعی جامعه در حال گذار ترکمنستان، تحولات بسیار مهمی در حال وقوع است که ایجاب می کند با نگرش و رویکرد جدیدی به تحولات اجتماعی این کشور مهم منطقه آسیای مرکزی باید نگریست. 
 
 
نویسنده: ولی کوزه گر کالجی - پژوهشگر ارشد مرکز تحقیقات استراتژیک و عضوی شورای علمی موسسه ایراس
 
 
یادداشت ها:
1- Turkmenistan Population, Trading Economics, Available from: http://www.tradingeconomics.com/turkmenistan/population
2- Turkmenistan Population, Countrymeters, Avilable from: http://countrymeters.info/en/Turkmenistan
3- Turkmenistan Population  Forecast 2016-2020, Trading Economics, Available from: http://www.tradingeconomics.com/turkmenistan/population/forecast
4- Turkmenistan, The World Factbook, Central Inteligence Agency (CIA), Avilable from:
https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html
5- Population Pyramid of Turkmenistan in 2020, .  Population Pyramid of the World 1950-2100, Available from: https://populationpyramid.net/turkmenistan/2020/
 
 
کد مطلب: 3173