تجربه موفقیت آمیز گرجستان در مقابله با فساد اقتصادی و اداری

تاریخ انتشار : سه شنبه ۱۹ ارديبهشت ۱۳۹۶ ساعت ۰۹:۳۶
Share/Save/Bookmark
 
ولی کوزه گر کالجی: از جمله موضوعاتی که در رابطه با جمهوری گرجستان کمتر به آن توجه شده است، تجربه بسیار موفق و چشمگیر این کشور منطقه قفقاز در زمینه مبارزه با فساد اقتصادی و ایجاد شفافیت و سلامت اداری طی 15 سال اخیر است. رتبه گرجستان در زمینه مبارزه با فساد در گزارش سازمان شفافیت بین المللی در سال ٢٠١٦ میلادی به رتبه ٤٤ در بین ١٧٥ کشور رسید که با رتبه ١٣٣ این کشور در سال ٢٠٠٤ میلادی (یک سال پس از کنار رفتن ادوارد شوارد نادزه از قدرت)، تفاوت و فاصله معنادار و قابل ملاحظه ای را نشان می دهد. در نتیجه کاهش سطح فساد، رشوه، رانت و شبکه الیگارشی، ایجاد یک نظام سالم و شفاف اداری، اعتماد سازمان تجارت جهانی، صندوق بین المللی پول، بانک جهانی و اتحادیه اروپا به گرجستان، تولید ناخالص داخلی گرجستان در سال ٢٠١7 میلادی به ٣9 میلیارد دلار رسیده است که برای کشور کوچک و پنج میلیونی گرجستان رقم بالا و قابل توجهی به شمار می رود. یادداشت تحلیلی پیش رو با بررسی سیاست ها و اقدامات مهم مقابله با فساد و ایجاد شفافیت و سلامت اداری و اقتصادی در جمهوری گرجستان، درصدد است درک بهتری از تحولات اقتصادی این کشور مهم منطقه قفقاز جنوبی حاصل شود.
 
ایراس: جمهوری گرجستان به عنوان یکی از جمهوری های پانزده گانه اتحاد جماهیر شوروی زمانی که در سال ١٩٩١ میلادی به استقلال سیاسی دست یافت، وارث یک نظام توتالیتر سیاسی و امنیتی با اقتصاد به شدت دولتی، متمرکز و دستوری گردید. در فرایند گذار از نظام سیاسی اقتدارگرای کمونیستی به نظام لیبرال دموکراسی و نیز از اقتصاد متمرکز سوسیالیستی به اقتصاد بازار آزاد، این جمهوری به مانند سایر جمهوری های شوروی سابق دچار آشفتگی و نابسامانی فراوانی گردید که گسترش فساد اقتصادی، شکل گیری شبکه های جدید و قدرتمند رانت و الیگارشی در بخش های مختلف و فساد گسترده در فرایند خصوصی سازی نهادها و مراکز دولتی دوران شوروی از جمله شرکت ها، بانک ها و کارخانه ها از جمله نتایج و پیامدهای مهم منفی آن به شمار می رفت. مجموع این شرایط موجب شد جمهوری گرجستان در مقطع دهه ١٩٩٠ میلادی و سال های ابتدایی قرن بیست و یکم میلادی یعنی در دوران ریاست جمهوری ادوارد شواردنادزه (١٩٩٢- ٢٠٠٣ میلادی) یکی از بالاترین سطوح فساد اقتصادی را در سطح جهان داشته باشد؛ به گونه ای که یک سال پس از برکناری شواردنادزه از قدرت یعنی سال ٢٠٠٤ میلادی، طبق آمار سازمان شفافیت بین المللی، گرجستان از رتبه ١٣٣ در زمینه فساد و شفافیت اقتصادی در بین ١٧٥ کشور جهان برخوردار بود که جایگاه بسیار نامناسبی به شمار می رفت. به همین دلیل مجله معتبر سیاست خارجی (Foreign Policy) از گرجستان به عنوان بالاترین سطح برخورداری از فساد در اوراسیا نام ببرد (1).
 
اما این روند پس از وقوع انقلاب رنگی موسوم به انقلاب گل رز در سال ٢٠٠٣ میلادی و روی کارآمدن میخائیل ساکاشویلی و تغییر بنیادین رویکردها و مدیریت ها به تدریج تغییر کرد و جمهوری گرجستان در تعامل با اتحادیه اروپا، سازمان امنیت و همکاری اروپا، بانک جهانی، صندوق بین المللی پول و نهادها و مراکز غیر دولتی فعال و معتبر در سطح جهانی نظیر  سازمان شفافیت بین المللی توانست به صورت چشمگیری جایگاه خود را در زمینه مقابله با فساد و ایجاد شفافیت اقتصادی ارتقا دهد. مطالعه تحولات گرجستان در ١٥ سال گذشته حاکی از آن است که عزم دولت، عامل کلیدی اجرای موفق استراتژی‌های ضدفساد در این کشور بوده است. دولت گرجستان در گام نخست یک استراتژی شفاف و واضح موسوم به «استراتژی ضدفساد» (anti-corruption strategy) و یک «برنامه اجرایی» برای اصلاحات تدوین کرد. برای هماهنگی دستگاها و نظارت بر اجرای استراتژی ضد فساد و برنامه اجرایی، شورایی تحت عنوان «شورای بین نهادی ضد فساد» (Anti-Corruption Interagency Council) و «سیستم ارزیابی یکپارچه ملی» (National Integrity System Assessment) را تشکیل داد تا از موازی کاری و اقدامات متقابل و بعضاً خنثی کننده نهادها و دستگاه های مختلف جلوگیری شود.
 
به موازات آن، دولت گرجستان علیه افرادی که در فساد مشارکت داشته‌اند (از جمله مقامات بلندپایه)، مجازات‌هایی را اعمال کرد. علاوه بر این، دولت گرجستان نهادها و سازمان‌هایی را که دارای تعداد بیش از نیاز کارمند بودند یا به‌طور کلی عملکرد ناکارآمدی داشتند را تعطیل کرد و از تعداد آن ها کاست. در عین حال حقوق مقامات و کارکنان عادی دولت و پلیس کشور را افزایش داد، دارایی‌های دولت را خصوصی‌سازی کرد و افرادی که از دارایی‌های دولت در جهت منافع شخصی بهره‌برداری می‌کردند را شناسایی کرد. بهبود در اجرای قانون مالیات‌ها،‌ اصلاح خدمات گمرکی و خزانه‌داری و انتصاب مقامات دارای صلاحیت برای این بخش‌ها از دیگر اقدامات دولت این کشور بود. تاکید بر دولت الکترونیک، کاهش تراکنش‌های حضوری بخش‌های مختلف  و استفاده از فناوری‌های دیجیتال برای تراکنش‌ها از دیگر اقدامات دولت بود. علاوه بر اینها، از تعداد انواع مالیات‌ها کاسته شد تا یک نظام شفاف و در عین حال ساده برای مالیات‌ها خلق شود. کاهش قابل‌توجه محدودیت‌ها و قوانین مربوط به کسب‌وکارهای بخش خصوصی، ایجاد «سالن‌های خدمات دولتی» که در واقع دفاتری هستند برای ارائه همه اطلاعات و مدارک لازم به شهروندان «از یک مجرای واحد»، از دیگر اقدامات این دولت بود. بخش مهم دیگر اصلاحات در حوزه قضایی، دادگاه ها، نیروی پلیس و کلانتری ها صورت گرفت که از کانون های مهم فساد، رشوه و رانت در گرجستان یه شمار می رفت.
 
در نتیجه این سیاست ها و رویکردها، سازمان شفافیت بین المللی در سال ٢٠١٠ میلادی، گرجستان را «بهترین فساد شکن در جهان» (The best corruption-buster in the world) نامید (2). در ژانویه ٢٠١٢ میلادی بانک جهانی، از گرجستان به عنوان یک «موفقیت منحصر به فرد» (unique success) در جهان در زمینه مقابله با فساد یاد نمود (3) و مجله سیاست خارجی نیز که سال ها منتقد وجود فساد گسترده و سازمان یافته در گرجستان بود نیز اذعان نمود که گرجستان تنها جمهوری شوروی سابق است که مقابله جدی را با فساد در یک دهه گذشته اجرا نموده است. در نتیجه این تحولات، رتبه گرجستان در زمینه مبارزه با فساد در گزارش سازمان شفافیت بین المللی در سال ٢٠١٦ میلادی به ٤٤ در بین ١٧٥ کشور رسید که با رتبه ١٣٣ این کشور در سال ٢٠٠٤ میلادی، تفاوت و فاصله معنادار و قابل ملاحظه ای را نشان می دهد. نمودار زیر به روشنی گویای روند نزولی رتبه جهانی جمهوری گرجستان در زمینه فساد در ده سال اخیر یعنی در فاصله سال های ٢٠٠٦ تا ٢٠١٦ میلادی است که از رتبه ٧٩ در سال ٢٠٠٦ به رتبه ٤٤ در سال ٢٠١٦ میلادی رسیده است.   
     
 
نمودار شماره ١: روند نزولی رتبه جهانی گرجستان در زمینه فساد در سال های ٢٠٠٦ تا ٢٠١٦ میلادی (4)
 
جدول شماره 1 نیز که گویای نتایج گزارش سازمان بین المللی شفافیت که در سال ٢٠١٦ میلادی است، نشان می دهد که جمهوری گرجستان در رتبه ٤٤ جهان با امتیاز ٥٧ قرار دارد که در قیاس با امتیاز ٥٢ درسال های ٢٠١٥ و ٢٠١٤ میلادی، امتیاز ٤٩ در سال ٢٠١٣ میلادی و و امتیاز ٥٢ در سال ٢٠١٢ میلادی، روند رو به پیشرفتی را نشان می دهد. 
 
 
جدول شماره ١: رتبه ٤٤ گرجستان در گزارش سازمان بین المللی شفافیت در سال ٢٠١٦ میلادی (5)
 
نکته شایان توجه، تاثیر مثبت رضایتمندی افکار عمومی جامعه گرجستان از این موضوع است که نشانه  عینی-بودن و ملموس بودن مقابله با فساد و ایجاد شفافیت اداری در این کشور است. نتایج یک نظرسنجی و پیمایش اجتماعی که در سال ٢٠١١ میلادی انجام شده است و نتایج آن در نمودار شماره ٢ منعکس شده است، نشان می دهد که موضوع فساد با فاصله بسیار زیاد پس از بیکاری، یکپارچگی سرزمینی (6) و فقر در رتبه چهارم اهمیت برای مردم گرجستان قرار دارد.
 
 
نمودار شماره ٢: رتبه چهارم فساد در افکار عمومی جامعه گرجستان در سال ٢٠١١ میلادی (7)
 
از جمله پیامدهای مهم کاهش سطح فساد، رشوه، رانت و شبکه الیگارشی در جمهوری گرجستان، رشد و توسعه شایان توجه اقتصادی این کشور طی ١٥ سال گذشته است. گرجستان در فاصله سال های ٢٠٠٣ تا ٢٠١١ میلادی به طور متوسط از ٧/٥ درصد رشد اقتصادی برخوردار بوده و طی سال های اخیر رشد  ٦ تا ٧ درصدی را حفظ کرده است. تولید ناخالص داخلی گرجستان در سال ٢٠١٦ میلادی به ٣٦ میلیارد دلار رسیده است که برای کشور کوچک و پنج میلیونی گرجستان رقم بالا و قابل توجهی به شمار می رود.  نکته مهم دیگر، افزایش اعتماد جامعه بین المللی برای سرمایه گذاری در این کشور بوده است. در نتیجه کاهش سطح فساد، رشوه، رانت و شبکه الیگارشی در جمهوری گرجستان و ایجاد یک نظام سالم  و شفاف اداری، اعتماد سازمان تجارت جهانی، صندوق بین المللی پول، بانک جهانی و اتحادیه اروپا به گرجستان افزایش قابل توجهی پیدا کرده است. گرجستان در سال ٢٠١٤ میلادی در منطقه آزاد تجاری اتحادیه اروپا (European Union's Free Trade Area) پذیرفته شد و همین امر موجب شده است که هم اکنون یک سوم حجم تجارت خارجی گرجستان با اتحادیه اروپا باشد. بنیاد هریتیج نیز در گزارش سال ٢٠١٧ میلادی،  اقتصاد گرجستان را در ردیف اقتصادهای «عمدتاً آزاد» (Mostly Free) و در جایگاه سیزدهم در بین ١٧٧ کشور جهان معرفی نموده است (8) که این امر ارتباط مستقیمی با کاهش سطح فساد، شفافیت و رقابت پذیری اقتصادی در این کشور دارد.
 
مجموع این تحولات گویای آن است که از سال ٢٠٠٣ میلادی به بعد، روند متفاوت و قابل توجهی در سیاست ها و رویکردهای اداری و اقتصادی جمهوری گرجستان روی داده است که بخش مهمی از آن به کاهش چشمگیر کاهش سطح فساد، رشوه، رانت و شبکه الیگارشی و به موازات آن ایجاد شفافیت و سلامت اداری در بخش های مختلف دولتی، قضایی، پلیس و نهادهای مالی بر می گردد. از این رو، تجربه جمهوری گرجستان در این زمینه به عنوان یک تجربه موفق از قابلیت و جذابیت مطالعه و الگوبرداری برای بسیاری از کشورها از جمله ایران برخوردار است.
 
 
نویسنده: ولی کوزه گر کالجی - پژوهشگر ارشد مرکز تحقیقات استراتژیک و عضوی شورای علمی موسسه ایراس
 
 
یادداشت ها:
1- Christopher Berglund, and  Johan Engvall, "How Georgia Stamped Out Corruption on Campus". Foreign Policy,  September 3, 2013
2- "Lessons from Georgia's fight against graft".  The Economics. Feb 7, 2012
3- "Georgia's Fight Against Corruption in Public Services Wins Praise". The World Bank. Jan 31, 2012
4- Georgia Corruption Rank 2006- 2016, Trading Economics, Available from: http://www.tradingeconomics.com/georgia/corruption-rank
5- Corruption Perceptions Index 2016, Transparency International, available from:
http://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2016
6- علت اهمیت این موضوع به وضعیت مناطق آبخازیا و اوستیای جنوبی بر می گردد که پس از جنگ اوت ٢٠٠٨ میلادی گرجستان و روسیه عملاً از حاکمیت گرجستان خارج شده است.
7- Representative opinion polls by the Caucasus Research Resource Centers. 2010 “Caucasus Barometer”. Retrieved from http://www.crrccenters.org/caucasusbarometer/
8- 2017 Index of Economic Freedom, Heritage Foundation, Available from:
http://www.heritage.org/index/ranking


کد مطلب: 3164
مولف : ولی کوزه گر کالجی