هفت اشتباه متداول درباره اتحادیه اقتصادی اوراسیا

تاریخ انتشار : سه شنبه ۲۹ فروردين ۱۳۹۶ ساعت ۱۲:۳۹
Share/Save/Bookmark
 
یولیار مامیربایوا: همگرایی اوراسیا از گام‌های نخست، با گمانه‌ها و تفاسیر بسیاری همراه شده است. اکنون سومین سال فعالیت اتحادیه اقتصادی اوراسیا آغاز شده است، اما تصویرسازی های دروغینی که زاییده‌ی رقابت جهانی و درگیری منافع در سطوح مختلف تعاملات و ناکافی‌بودن سطح آگاهی است، کما فی‌السابق وجود دارد. اشتباه نخست: اتحادیه اقتصادی اوراسیا، پروژه‌ی پوتین برای بازسازی و احیای اتحاد شوروی است. اشتباه دوم: اتحادیه اقتصادی اوراسیا، اجرایی‌شدن جاه‌طلبی‌ها و بلندپروازی‌های امپریالیستی کرملین است. اشتباه سوم: در اتحادیه اقتصادی اوراسیا مسکو، به جای همه، تصمیمات را اتخاذ می‌کند. اشتباه چهارم: اتحادیه اقتصادی اوراسیا در موازنه با اتحادیه اروپا ایجاد شده است. اشتباه پنجم: اتحادیه اقتصادی اوراسیا در تقابل با ناتو ایجاد شده است. اشتباه ششم: اتحادیه اقتصادی اوراسیا، تنها ماهیت اقتصادی دارد. اشتباه هفتم: روبل به سرعت به ارز واحد اتحادیه اقتصادی اوراسیا تبدیل خواهد شد.
 
ایراس: همگرایی اوراسیا از گام‌های نخست، با گمانه‌ها و تفاسیر بسیاری همراه شده است. اکنون سومین سال فعالیت اتحادیه اقتصادی اوراسیا آغاز شده است، اما تصویرسازی های دروغینی که زاییده‌ی رقابت جهانی و درگیری منافع در سطوح مختلف تعاملات و ناکافی‌بودن سطح آگاهی است، کما فی‌السابق وجود دارد.
 
اشتباه نخست: اتحادیه اقتصادی اوراسیا- پروژه‌ی پوتین برای بازسازی و احیای اتحاد شوروی است.
درباره احیای مجدد اتحاد جماهیر شوروی در قالب اتحادیه گمرکی، و در آینده به صورت اتحادیه اقتصادی هیلاری کلینتون زمانی که در مقام وزیر امور خارجه امریکا اشتغال داشت، در سال 2012 سخن به میان آورده است. وی در این باره بی آن که از مقاصد واشنگتن پرده‌پوشی نماید اینچنین گفت: «ما می‌دانیم که این اتحادیه چه اهدافی دارد و درصدد طراحی روش‌های کارآمدی برای کندکردن یا جلوگیری از آن هستیم». این «طرحی مکارانه» برای شورویایی‌کردن مجدد منطقه‌ای است که خودبه‌خود وابسته به محاسبات کرملین، و به عبارت دقیق‌تر، وابسته به محاسبات شخصی ولادیمیر پوتین رهبر روسیه که در غرب از ان به عنوان اهریمن یاد می‌شود، می‌باشد.
 
حقایق: درواقع ایده‌ی ایجاد اتحادیه اوراسیا از آنِ نورسلطان نظربایف رئیس جمهور قزاقستان است. وی این ایده را درجریان اولین سفر رسمی خود به روسیه در سال 1994 طی یک سخنرانی در دانشگاه دولتی مسکو مطرح کرد. و اما در رابطه با احیای مجدد شوروی، باید گفت، نمایندگان5 کشور اوراسیا، در عالی‌ترین سطح مقامات دولتی، چنین احتمالی را رد کرده‌اند. اتحادیه اقتصادی اوراسیا با اتحاد جماهیر شوروی متفاوت است چرا که در آن دولت‌های مستقل و دارای حق حاکمیت راه پیدا می کنند، ضمن آنکه این اتحادیه براساس اصول اقتصاد بازار بنیان نهاده شده است نه بر اساس اقتصاد برنامه‌ریزی‌شده‌ی زمان شوروی. لذا تلاش برای معرفی اتحادیه همگرایی اقتصادی به عنوان تلافی شکست در جنگ سرد جز لفاظی در قالب مبارزه‌ در رقابت جهانی، چیز دیگری  بیش نیست.
 
اشتباه دوم: اتحادیه اقتصادی اوراسیا، اجرایی‌شدن جاه‌طلبی‌ها و بلندپروازی‌های امپریالیستی کرملین است.
این ایده در فضای پساشوروی در سرآغاز ایجاد همگرایی اوراسیا گسترش یافت. «جاه‌طلبی‌های امپریالیستی» برای برخی نیروهای سیاسی، که معمولا از جناح ملی‌گرا یا غربگرا هستند، به برگ برنده‌ی اصلی علیه تعمیق همکاری با روسیه تبدیل شده است. مشارکت در پروژه اوراسیا توسط این نیروها به عنوان تهدیدی برای حاکمیت کشورها ارزیابی می‌شود.
 
حقایق: عضویت در اتحادیه اقتصادی اوراسیا مستلزم دست کشیدن اعضا از استقلال خود نیست. این اتحادیه حداقل به لحاظ ساختاری از ارگان‌های فراملیتی تشکیل می‌شود که تصمیم‌گیری آنها برمبنای اجماع و توافق نظر صورت می‌پذیرد. این امر در شورای عالی اقتصادی اوراسیا که روسای دولت‌های عضو در ترکیب آن حضور دارند و همچنین در شورای کمیسیون اقتصادی اوراسیا که یک نماینده از هر کشور در آن شرکت دارد هم، رعایت شده است. هیأت کمیسیون اقتصادی اوراسیا نیز به نوبه خود، متشکل از دو کارشناس از هر کشور عضو می باشد؛ فعالیت در چارچوب این نهاد نیز در تمامی مسائل و موضوعات بر مبنای رأی‌گیری است.
 
ساختار اتحادیه به گونه‌ای است که ریاست نهادها و ادارات آن به صورت دوره‌ای بوده و روند تصمیم‌گیری‌ها در آن به مثابه یک پروژه‌ی ضدامپریالیستی قابل توصیف است. اعضای اتحادیه مصرانه از منافع خود دفاع می‌کنند که اغلب به ضرر فرآیند همگرایی است. یکی از بارزترین نمونه‌های این امر، به قوانین گمرکی اتحادیه اقتصادی اوراسیا مربوط می‌شود. در دسامبر 2016 در آستانه‌ی مراسم امضای قرارداد، بلاروس و قرقیزستان از تصویب سندی که قبلا به توافق رسیده بود امتناع کردند. هرچند که مواضع رسمی بیشکک در همان روز تغییر کرد و جمهوری قرقیزستان این قوانین را به تصویب رساند، با این حال از امضای بیانیه‌ی فعالیت اقتصادی خارجی مشترک امتناع ورزید. طرف بلاروس نیز در مارس 2017 اعلام داشت بررسی عواقب امضای این سند ضروری است. کارشناسان معتقدند دلیل اصلیشک و تردیدهای متحدان در ارتباط با قوانین گمرکی،تشدید کنترل بر محصولات تبدیلی و وارداتی از کشورهای ثالث است، هرچند که این امر به نفع محصولات تولیدشده در اتحادیه اقتصادی اوراسیا قلمداد شود.   
 
اشتباه سوم: در اتحادیه اقتصادی اوراسیا مسکو، به جای همه، تصمیمات را اتخاذ می‌کند.
این باور نادرست هم از مورد قبلی ناشی شده است، اما در این مورد صحبت تنها بر سر حدس و گمان‌های مبتنی بر حافظه‌ی تاریخی نیست. به عنوان نمونه در این زمینه الحاق اتحادیه اقتصادی اوراسیا به پروژه‌ی کمربند اقتصادی جاده ابریشم چین مورد اشاره قرار می گیرد- در این خصوص، بیانیه مشترکی صرفا از سوی روسیه، با چین به امضا رسیده است.
 
حقایق: کشورهای عضو اتحادیه اوراسیا پس از به توافق رسیدن درباره هماهنگی اقدامات این دو پروژه، این ابتکار عمل روسیه را تأیید کرده‌اند. همگرایی با چین برای تمامی اعضای اتحادیه اقتصادی اوراسیا سودمند است، چراکه جاده ابریشم جدید در نظر دارد گذرگاه‌های حمل و نقلی را ایجاد نماید که با عبور از قلمرو قزاقستان، روسیه و بلاروس به کشورهای اروپای غربی می‌رسد. در این راستا کار مشترکی با شرکای چینی در چارچوب روابط دوجانبه‌ی قزاقستان با چین صورت گرفته است- یک، برنامه‌ی ملی برای توسعه‌ ظرفیت حمل ونقل این کشور با پروژه کمربند اقتصادی جاده ابریشم ادغام شده است. بلاروس هم در سال‌های اخیر به طور فعال در حال افزایش همکاری و تعامل با چین است. کمیسیون اقتصادی اوراسیا در حال حاضر لیستی از پروژه‌های دارای اولویت برای نزدیک‌شدن اتحادیه اقتصادی اوراسیا و کمربند واحد جاده ابریشم تنظیم کرده است که در این بین، حضور آتی بیشکک و ایروان در آن مسجل شده است. بنابراین، برای کشیدن راه آهن چین- قرقیزستان-ازبکستان در آینده هم برنامه‌ریزی شده است؛ این راه آهن امکان دستیابی عرضه کالا و محصولات به بازارهای آسیای غربی و کشورهای خاورمیانه را فراهم خواهد آورد. توسعه شاخه ارمنستان – ایران هم، علاوه بر اینکه از طریق ایران، امکان دسترسی ارمنستان به قزاقستان، چین و دیگر کشورها فراهم می‌شود، سیستم فعلی راه‌آهن دو کشور را به هم پیوند می‌دهد. 
 
اشتباه چهارم: اتحادیه اقتصادی اوراسیا در موازنه با اتحادیه اروپا ایجاد شده است.
در رسانه‌های غربی تصویر یک حریف از اتحادیه اقتصادی اوراسیا ترسیم و اغلب به عنوان تهدیدی برای منافع راهبردی اتحادیه اروپا ارائه شده است. به طو متقابل، در فضای اوراسیا هم مشکلات مربوط به همگرایی در اروپا اغلب به عنوان یک عامل مثبت که تضعیف‌کننده رقابت است، تلقی می‌شود.
 
حقایق: اتحادیه اروپا از شرکای اصلی تجاری اتحادیه اقتصادی اوراسیا بوده و خواهد بود. طبق اطلاعات کمیسیون اقتصادی اوراسیا، در سال 2016 سهم اروپا از کالاهای صادراتی روسیه، قزاقستان، بلاروس، قرقیزستان و ارمنستان به 50.3 درصد از حجم کلی محموله‌های صادراتی به خارج رسیده است. سهم کالاهای وارداتی از اروپا به اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز در همان دوره 40.8 درصد بوده است. رهبران کشورهای اتحادیه اقتصادی اوراسیا به کرات درباره ضرورت برقراری همکاری نزدیکتر بین دو اتحادیه صحبت کرده‌اند. مقامات روسیه ایده‌ی ایجاد فضای انسانی و اقتصادی مشترک از اقیانوس اطلس تا اقیانوس آرام را مطرح کرده‌اند. با این حال، بحران اوکراین و به دنبال آن تبادل تحریم‌ها، امکان تغییرجهت مباحث را دشوار کرده است. 
 
با این وجود، پیشرفت خاصی در چارچوب روابط دوجانبه با اتحادیه اروپا ظاهر شده است. بلاروس در اکتبر 2016 قراردادی درباره گفتگوی تجاری با اتحادیه اروپا به امضا رساند که می‌تواند مبنایی برای انعقاد توافق کامل تجاری باشد. ارمنستان هم در حال حاضر می‌تواند قرارداد چارچوب‌مندی را با اتحادیه اروپا به مدت چند ماه منعقد نماید- یعنی تا قبل از نشست «مشارکت شرقی» که در نوامبر 2017 در بروکسل برگزار خواهد شد. 
 
اشتباه پنجم: اتحادیه اقتصادی اوراسیا در تقابل با ناتو ایجاد شده است.
به رغم مهمل‌بودن چنین فرضیه‌ای، اتحادیه اقتصادی اوراسیا در کشورهای غربی به عنوان یک اتحاد نظامی تلقی شده است. از آن جمله، این حدس و گمان مطرح می‌شود که اتحادیه اقتصادی اوراسیا ادامه‌دهنده‌ی فعالیت سازمان پیمان ورشو است و بنابراین روسیه درصدد بازگرداندن نفوذ نظامی خود در اروپای شرقی است.
 
حقایق: اشاره به نظامی‌گری در اتحادیه اقتصادی اوراسیا را تنها می‌توان در همکاری‌های تجاری و در قالب مجتمع‌های صنعتی نظامی مشاهده کرد.  نگرانی غرب ممکن است ناشی از این واقعیت باشد که همه پنج عضو اتحادیه اوراسیا در ترکیب سازمان پیمان امنیت جمعی قرار دارند که درفضای پساشوروی و در سال 1992 بنیان نهاده شد. با این حال عضویت در سازمان پیمان امنیت جمعی نمی‌تواند به عنوان یک دلیل قانع‌کننده به نفع گزینه نظامی‌گری اتحادیه اقتصادی اوراسیا درنظرگرفت. اتهامات بی‌اساس مبنی بر احیای شوروی، میلیتاریسم (نظامی‌گری) و امپریالیسم از جانب افراد عادی و کوته‌نظرصورت می‌گیرد. ایجاد تصویر منفی از همگرایی اوراسیا نیز با مبارزه برای یک نظم جهانی نوین در ارتباط است، چرا که اتحادیه اقتصادی اوراسیا به عنوان یکی از مدعیان نظم جهانی چندقطبی بررسی می‌شود، که البته این امر، باب طبع حامیان جهان تک‌قطبی نیست.
 
در عین حال، اهداف همگرایی منطقه‌ای به «دوستی در برابر کسی یا چیزی» محدود نمی‌شود. اهداف این سازماندهی به طور مشخص ثبت شده است؛ که از ان جمله می‌توان به توسعه اقتصادی کشورهای عضو، نوسازی و تقویت رقابت‌پذیری این دولت‌ها در بازار جهانی اشاره نمود. ایدئولوژی اوراسیاگرایی (یورازیستوا) بر تمایل به بالابردن کیفیت زندگی جمعیت دولت‌های اتحادیه اقتصادی اوراسیا بنیان نهاده شده است. به طور خاص، گسترش بازار داخلی باید به افزایش حجم تولید که مستلزم رشد درآمدها، ایجاد مشاغل جدید، افزایش میزان درآمدهای مالیاتی است کمک نماید. در واقع، در این مباحث حتی کلمه‌ای هم پیرامون برنامه‌های نظامی سخن به میان نیامده است.    
 
اشتباه ششم: اتحادیه اقتصادی اوراسیا تنها ماهیت اقتصادی دارد.
در پیمان اتحادیه اقتصادی اوراسیا چنین امده است: «اتحادیه اقتصادی اوراسیا یک سازمان بین‌المللی منطقه‌ای و همگرایی اقتصادی است که در چارچوب آن جابه‌جایی آزادانه کالا، خدمات، سرمایه و نیروی کار، و همچنین اجرای یک سیاست هماهنگ، توافق‌شده یا یکپارچه در بخش‌های اقتصاد فراهم می‌آید». روسای دولت‌های متحد نیز منحصرا اهداف اقتصادی را اعلام می‌کنند و نمایندگان کشورها نیز، به هر طریقی از سیاسی‌کردن روند همگرایی سرپیچی می‌نمایند.  
 
حقایق: الحاق دو کشور دیگر به سه بنیانگذار اتحادیه اقتصادی اوراسیا یعنی روسیه، بلاروس و قزاقستان واکنش‌های مبهمی را برانگیخته است. برخی از کارشناسان و سیاستمداران فضای پساشوروی ضمن اشاره به اقتصاد کمتر توسعه‌یافته‌ی قرقیزستان و ارمنستان، از انگیزه‌های سیاسی تصمیم برای واردکردن این کشورها در فرآیند همگرایی سخن گفته‌اند. گذشته از این، طبق برآوردهای سال 2016، قرقیزستان از نظر رشد تولید ناخالص داخلی در میان کشورهای عضو این اتحادیه در صدر قرار گرفته است؛ طبق بیانات تاتیانا والُوایا وزیر کمیسیون اقتصادی اوراسیا در اوایل ماه مارس، این شاخص به میزان 2.8 افزایش داشته است. میزان صادرات ارمنستان به بازارهای داخلی اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز طی یک سال، 53 درصد شده است، که بیانگر بهترین نتیجه از نظر رشد عرضه محصولات است. در هر صورت، آنگونه که عملکرد جهانی ثابت کرده است، در بنیان هر همگرایی و ادغامی نه تنها مکانیزم‌های اقتصادی که بلکه سازوکارهای سیاسی هم قرار دارد، که از جمله آنها می‌توان به مسائل مربوط به مقررات دولتی و مشارکت دولتی اشاره کرد.
 
در راهبرد توسعه اقتصادی اتحادیه اقتصادی اوراسیا ضمن ارجاع به پیمان ایجاد سازمان، از الزامات مربوط به هماهنگی و توافق جهات کلیدی برای پروژه همگرایی توسعه دولتی کشورهای عضو صحبت شده است. افزون بر این، مسائل مربوط به همکاری‌های دوجانبه، در چارچوب اتحادیه اقتصادی اغلب سیاسی شده‌اند و در اختلافات دوجانبه‌یبین دولتی مورد استفاده قرار می‌گیرند. به عنوان مثال، بیانیه‌ای مبنی بر اینکه یک کمیسیون ویژه در مینسک در حال بررسی عواقب احتمالی تصویب قوانین گمرکی اتحادیه اقتصادی اوراسیاست، به دلیل ادعاهای طرف بلاروس نسبت به موانع موجود برای تولیدکنندگان بلاروسی در بازار روسیه و ارزش گاز روسیه سروصدا به پا کرده است.
 
اشتباه هفتم: روبل به سرعت به ارز واحد اتحادیه اقتصادی اوراسیا تبدیل خواهد شد.
این موضوع با ساماندهی بسیارخوبی در فضای خبری و اطلاعاتی مطرح گردید. البته همیشه از روبل صحبت به میان نمی‌آمد، به عنوان مثال پیشنهادهایی هم برای نامیدن ارز اوراسیا با عناوین «آلتین» یا «یِوراز» هم ارائه شده بود.
 
حقایق: در مارس 2015 دولت روسیه و بانک مرکزی این کشور برای تعامل با بانک‌های اصلی کشورهای شریک در اتحادیه اقتصادی اوراسیا و به منظور حل وفصل موضوعات همگرایی بیشتر در حوزه ارزی مأموریت یافتند. یک سال بعد، رئیس جمهور روسیه اظهار داشت ممکن است ارز واحدی در اتحادیه اقتصادی اوراسیا معرفی شود، اما این امر صرفاً پس از همتراز شدن سطح توسعه کشورهای عضو روی خواهد داد. در این میان، ولادیمیر پوتین تآکید داشت نباید اشتباهات اتحادیه اروپا را که در آن سطح اختلاف مابین کشورها بسیار قابل توجه است تکرار شود. در عین حال، مقامات قزاقستان به کرات یادآور شده‌اند که در پیمان ایجاد اتحادیه اقتصادی اوراسیا هیچ اشاره‌ای درباره معرفی یک ارز واحد نشده است. 
 
تمامی این تصورات نادرست، درواقع به توطئه‌هایی از این دست خلاصه می‌شوند – گویا روسیه و شرکای آن در پروژه اتحادیه اقتصادی اوراسیا امر بی‌سابقه‌ای را ایجاد کرده‌اند که دربردارنده‌ی معنا و مفهوم محرمانه‌ای است. با این حال، حقیقت این است که هیچ یکی از کشورهای جهان نمی‌توانند بدون تعامل با سایر دولت‌ها به توسعه دست یابند. در این سیاره، بیش از 50 سازمان یا اتحادیه همگرایی اقتصادی چندجانبه وجود دارد. همگرایی یک روند جهانی است. و اما همگرایی منطقه‌ای بین کشورهایی که روابط اقتصادی و تجاری اتحادآمیزی دارند و دارای تاریخ مشترک و سنت‌های فرهنگی نزدیک هستند یک ضرورت به شمار می‌آید.
 

نویسنده: یولیار مامیربایوا - کارشناس مرکز مطالعات دورنمای همگرایی

مترجم: رقیه کرامتی نیا - کارشناس ارشد مطالعات روسیه، دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران
 
 
 
کد مطلب: 3138