۱
 

اعتراضات مدنی در روسیه؛ آینده و چالش‌های پیش رو

تاریخ انتشار : چهارشنبه ۱۶ فروردين ۱۳۹۶ ساعت ۱۴:۴۹
Share/Save/Bookmark
 
فاطمه عطری سنگری: یکشنبه 26 مارس شهرهای روسیه شاهد یک رشته تظاهرات اعتراض‌آمیز بود که در اعتراض به فساد برگزار شد. این اعتراضات به دعوت آلکسی ناوالنی، وبلاگ‌نویس منتقد کرملین انجام شد و حدود صد شهر روسیه را در بر گرفت. در جریان این اعتراضات، به گفته مقامات پلیس 500 نفر و به گفته منابع مرتبط با مخالفان حدود 1000 نفر بازداشت شدند. با توجه به نزدیک بودن انتخابات ریاست جمهوری روسیه، از هم اکنون این بحث در محافل سیاسی روسیه مطرح شده است که آیا این اعتراضات ادامه خواهد یافت؟ علل واقعی این اعتراضات چه بوده و تا چه حد می‌تواند در جامعه روسیه پایدار و موثر باشد؟ متن پیش رو، با هدف پاسخگویی به بخشی از این پرسش ها، نگاهی داشته است به کم و کیف این اعتراضات و روندهای منجر به آن و نیز به بررسی آینده این اعتراضات و موانع آن پیش روی آن پرداخته است ...
 
ایراس: یکشنبه 26 مارس شهرهای روسیه شاهد یک رشته تظاهرات اعتراض‌آمیز بود که در اعتراض به فساد برگزار شد. این اعتراضات به دعوت آلکسی ناوالنی، وبلاگ‌نویس منتقد کرملین انجام شد و حدود صد شهر روسیه را در بر گرفت. در جریان این اعتراضات، به گفته مقامات پلیس 500 نفر و به گفته منابع مرتبط با مخالفان حدود 1000 نفر بازداشت شدند. با توجه به نزدیک بودن انتخابات ریاست جمهوری روسیه، از هم اکنون این بحث در محافل سیاسی روسیه مطرح شده است که آیا این اعتراضات ادامه خواهد یافت؟ علل واقعی این اعتراضات چه بوده و تا چه حد می‌تواند در جامعه روسیه پایدار و موثر باشد؟ متن پیش رو، با هدف پاسخگویی به بخشی از این پرسش ها، نگاهی داشته است به کم و کیف این اعتراضات و روندهای منجر به آن و نیز به بررسی آینده این اعتراضات و موانع آن پیش روی آن پرداخته است.
 
چگونگی و علل رویدادهای 26 مارس
تظاهرات در مسکو در خیابان «تورسکایا» که یکی از خیابان های اصلی مسکو است و از دیوارهای کرملین شروع می‌شود آغاز شد. راهپیمایی در مسکو به شکل قدم زدن همگانی در طول یک خیابان مهم بود تا بر ممنوعیت راهپیمایی غلبه کنند. حدود 100 تظاهرات مشابه از ولادی‌وستوک در شرق تا کالینینگراد در غرب برگزار شد و البته همه این راهپیمایی‌ها - به جز در 17 شهر - غیر قانونی اعلام شد. بزرگترین تجمعات در شهرهای نووسیبیرسک، تومسک، سنت پطرزبورگ، ایرکوتسک، کراسنودار، چلیابینسک و یکاترینبورگ برگزار شد و در برخی از این شهرها نیز افرادی بازداشت شدند. البته در مورد تعداد افراد شرکت‌کننده و تعداد افراد بازداشتی اختلاف نظر وجود دارد. برای مثال وزارت کشور روسیه تعداد حاضران را بین 7 تا 8 هزار تخمین زد. اما بنیاد ضد فساد ناوالنی تعداد افراد تظاهرکننده در مسکو را 25 تا 30 هزار نفر و در کل کشور حداقل 150 هزار نفر تخمین زد. از طرفی مقامات روسیه تعداد بازداشتی ها را 500 نفر اعلام کردند؛ در حالی که منابع غیر دولتی اعلام کردند بین 700 تا 1000 نفر فقط در مسکو بازداشت شدند. با این حال جمعیت شرکت‌کننده بزرگترین میزان جمعیت معترض بعد از مجموعه اعتراضات سالهای 2011 و 2012 بود. شعارهای تظاهرکنندگان نیز مجموعی از تقاضاهای متفاوت بود و اگرچه اعتراضات اولیه درصدد استعفای مدودف بود؛ اما بازداشت‌ها با شعارهای بر ضد پوتین مواجه شد. اما این بار برخلاف راهپیمایی‌های قبلی افراد به جای تکان دادن پرچم‌ها و بنرهای بزرگ ضدحکومتی محتاطانه‌تر عمل کردند؛ مثلا عده‌ای پرچم روسیه را تکان دادند و مخالفت با پوتین را در لفافه نشان دادند و برخی نیز علائمی از اردک‌ها را حمل می‌کردند که به راحتی قابل مخفی‌کردن بود.
 
علت اصلی اعتراضات مساله فساد در روسیه بود. بر اساس گزارش سال 2016 سازمان شفافیت بین‌المللی درباره شاخص فساد در کشورهای مختلف، روسیه با 29 امتیاز، از میان 174 کشور در جایگاه 131 قرار گرفته است. براساس این امتیازبندی که از صفر تا صد است کشوری که امتیاز صفر دارد بیشترین میزان فساد و کشوری که امتیاز صد دارد کمترین فساد را دارد. در واقع بعد از اینکه پارلمان، که حزب روسیه متحد – حزب وفادار به ولادیمیر پوتین؛ رییس جمهور روسیه - در آن اکثریت را دارد، درخواست تحقیق درباره اتهام فساد مقامات ارشد دولتی را نادیده گرفت، ناوالنی خواستار راهپیمایی شد. همچنین در گزارشی که 2 مارس از سوی ناوالنی و بنیاد ضد فساد وی منتشر شد، ناوالنی گفت که مدودف دارایی‌هایی شامل قطعات بزرگ زمین در مناطقی که در آینده پر تقاضا خواهند بود، کشتی‌های تفریحی لوکس، مجتمع‌های کشاورزی، آپارتمان‌ها، کارخانه‌های مشروب‌سازی در روسیه و سایر کشورها (از جمله باغ‌های انگور در توسکانی ایتالیا) در اختیار دارد. وی ادعا کرد که مدودف اینها را از پولی که بابت رشوه از الیگارش‌ها گرفته است و وام از بانک‌های دولتی خریداری کرده است. این ویدئو تقریبا 13 میلیون بازدید در یوتیوب داشته است. در خلال اعتراضات 26 مارس تعدادی از مردم اردک‌های لاستیکی در هوا تکان می‌دادند که اشاره‌ای بود به لانه اردک سفارشی مدودف در یکی از املاکش. سایرین نیز کفش‌های ورزشی قدیمی را به درختان آویزان می‌کردند که اشاره به تحقیقات ناوالنی درباره فساد و نیز تصاویر نخست‌وزیر داشت که بارها با کفش‌های ورزشی گران‌قیمت در رویدادهای عمومی منتشر شده است. شاید بتوان گفت در واقع محرک اصلی؛ نادیده گرفتن مردم عادی از سوی مدودیف بود.
 
اعتراضات 26 مارس؛ ویژگی‌ها و آموزه‌ها
برای تحلیل این رخداد باید قبل از هر چیز اشاره کرد که این اعتراضات در همه ابعاد آن بسیار غیر منتظره بود و بار دیگر ناتوانی پیش بینی‌های سیاسی را در روسیه نشان داد. در 5 سال اخیر این بزرگترین - و از نظر جغرافیایی فراگیرترین- تجمع اعتراضی در روسیه و با بیشترین تعداد بازداشت بوده است. این چالشی بود برای دولت روسیه که همواره مخالفان خود را روشنفکران غربگرای ساکن پایتخت می‌داند. این در حالی بود که در مناطق مختلف روسیه در مواردی حتی اعتراضات و سخنرانی‌ها شدیدتر از پایتخت بود. علت آن است که در روسیه مناطق از همه مشکلات موجود در کشور رنج می‌برند و علاوه بر آن مشکلات خاص خود را نیز دارند. بسیاری از استان‌های روسیه که دارای ثروت و منابع طبیعی بسیار غنی هستند، بخش عمده‌ای از بودجه فدرال را تامین می‌کنند و در عین حال خود تا حد زیادی از عمران و آبادانی مسکو و مناطق نزدیک به پایتخت بی‌بهره‌اند.
 
نکته دوم حضور گسترده جوانان و حتی نوجوانان در این اعتراضات بود و این کاملا با سال 2012 متفاوت بود. این وضع حاکی از آن بود که نسل پوتین یا جوانان به دنیا آمده در دوره پوتین اعتراض دارند. ارزیابی کارشناسان از این پدیده بسته به اینکه چقدر به منابع قدرت نزدیک باشند متفاوت است. برای مثال برخی معتقدند این افراد «نسل جدید انقلابی» هستند و برخی نیز معتقدند برای این جوانان فرقی نمی‌کرد که چنین حرکتی یک گردهمایی اعتراضی باشد یا مثلا گردهمایی برای نوشیدن مشروبات الکلی! اما شاید واقع‌بینانه آن باشد که بپذیریم هر دو قشر در این تجمعات حضور داشتند. در این جمع نوجوانانی بودند که برای اولین بار در زندگی مفاهیم اعلام جرم و فساد را یاد می‌گرفتند. این افراد اگرچه با یکدیگر ناآشنا هستند؛ اما با هم مرتبطند. برای آنها لفاظی در مورد پدربزرگ‌ها و جنگ میهنی جواب نمی‌دهد و بسیار دور از دسترس است. بنابراین پلیس نمی‌دانست با این جوانانی که نمی‌ترسند باید چه کار کند؟ در واقع مهم این است که بدانیم نسل جدید در روسیه به سیاست کاری ندارند. آنها در حال گذران زندگی روزمره خود هستند. اما ناگهان جهان پیرامون آنها می‌شکند و می‌فهمند مالیات آنها یا والدین آنها صرف موارد غیر معقول می‌شود و این آنها را به خیابان می‌کشاند. با این حال اگر این انرژی با توده‌های مردم متحد نشود اعتراضات به حاشیه می‌رود. به هر حال چنین شکلی از حضور نسل جدید روسیه خوشایند کرملین نیست. اگرچه این نسل به شدت در شبکه‌های اجتماعی زندگی می‌کند، ولی ترس دولت روسیه از این است که این جوانان آماده تصمیم‌گیری هستند و این اعتراضات سندی است که کرملین باید برای انتخابات سال آینده جمعیت زیادی از جوانان و طبقات شهری را جلب کند.
 
نکته بعدی در مورد نقش تلویزیون و سایر وسایل ارتباطی در شکل‌گیری و پوشش اخبار است. در روسیه اگرچه تلویزیون همچنان پرنفوذترین وسیله ارتباط جمعی است؛ اما محدود بودن مخاطبان تلویزیون به افراد بالای 45 سال منجر به ایجاد لایه‌هایی از جمعیت و شکل‌گیری تصویری از جهان شده است که تلویزیون تقریبا در آن مشارکتی ندارد. در تظاهرات اخیر ناوالنی از طریق رسانه‌های اینترنتی از همه درخواست کرد و این موجب حضور جوانان شد. قبل از وی افرادی چون باریس نمتسوف و ولادیمیر میلوف معمولا از روش‌های قدیمی مثل پخش تراکت در خیابان استفاده می‌کردند و از این رو بیشتر افراد مسن‌تر در تجمعات حضور می‌یافتند. اما در مورد این تاثیر نباید اغراق کرد؛ زیرا به هر حال ترکیب جمعیت مثل همیشه ثابت بود و اگرچه شامل بسیاری از اقشار می‌شد؛ اما بسیاری را نیز در بر نمی‌گرفت.
 
در مورد پوشش خبری باید گفت این اعتراضات تقریبا به طور کامل از سوی کانال های تلویزیونی نادیده گرفته شد. سخنگوی کرملین دیمیتری پسکوف وقتی درباره عدم پوشش خبری از سوی تلویزیون مورد سوال قرار گرفت ایجاد محدودیت برای پوشش خبری را انکار کرد. وی اعلام کرد: «ما سیاست‌های شبکه‌های تلویزیونی را تعیین نمی‌کنیم. آنها چیزی را نشان می‌دهند که فکر می‌کنند مهم است. راه‌های زیادی برای کسب اطلاعات وجود دارد. پس درست نیست بگوییم اطلاعات محدود شده است». در برنامه‌های عصر یکشنبه که معمولا بیشترین بیننده را دارند، فقط ولادیمیر سالاویف در واقع در یک کانال فدرال و در برنامه خود با عنوان «عصر یکشنبه» به این مساله پرداخت و توضیح داد که آیا ارزش دارد در مورد این اعتراضات خیابانی به طور افراطی بحث شود یا باید منتظر بود و اظهار داشت به نظر او تامل کردن در این باره بهتر است؛ زیرا این بحث اگرچه داغ است؛ ولی ضروری نیست و بعدا باید به آن پرداخت. وی به هیچ عنوان نامی از آلکسی ناوالنی نبرد؛ اما گفت که کسانی که در سال 2011 از اعتراضات پشتیبانی می‌کردند در سال 2017 به خیابانها نیامدند یا حداقل تعداد آنها زیاد نبود. اما تعداد زیادی از افراد جوان بودند و این نشان می‌دهد که ما در حال از دست دادن ایدئولوژی هستیم. اما برعکس این خبر در همه روزنامه‌ها پوشش یافت. در برخی روزنامه‌های مسکو این خبر در روز دوشنبه در صفحات اول روزنامه‌ها ظاهر شد. برای مثال در راس بیزنس کانسالتینگ، ودوموستی، کامرسانت، نزاویسیمایا گازتا و ماسکوفسکی کامسامولتس در صفحه اول به آن پرداخته شد. در کامسامولسکایا پراودا در صفحه 4 به آن پرداخته شد و در راسیسکایا گازتا و ایزوستیا به آن توجهی نشد. در سایت یاندکس نیز خبری در صدر عناوین مشاهده نشد و این سایت رسما پاسخ داد که اخبار مهمتری در طول روز وجود داشته و اعلام اخبار کاملا بر اساس الگوریتم است و نه بر اساس کنترل اخبار.
 
اعتراضات در روسیه؛ موانع و دورنما
مهم‌ترین نکته در مورد آینده اعتراضات این است که بدانیم این اعتراضات به خاطر شخص ناوالنی نبود؛ بلکه برضد فساد بود. وی نیز با در نظر گرفتن این نکته در یک توییت بعد از دستگیریش از تظاهرکنندگان خواست به اعتراضشان ادامه دهند و گفت که «موضوع امروز ما مبارزه بر ضد فساد است و نه آزادی من». در واقع دلایل اعتراضات 2011 همچنان وجود دارند و شامل نارضایتی از وضع موجود و سیستم سیاسی اقتصادی هستند. با این حال چنانکه در سطور بالا گفته شد این جمعیت جوان تمایلات متغیری دارند. از فردای اعتراضات آنها غرق در شبکه‌های اجتماعی و سرگرمی‌های خاص خود شدند تا وقتی ناوالنی یا حتی شخص دیگری فرصت جدیدی ایجاد کند و دوباره بیایند. با این حال آنها تصادفا با اردک و کتانی به خیابان‌ها نیامدند؛ بلکه ناوالنی توجه آنها را به این دو سوژه و اعتراض متمرکز کرد. البته عامل محدودکننده برای این جوانان آن است که اگر آنها حکم تعلیقی بگیرند برای سالها از کار محروم می‌شوند.
 
در مورد ناوالنی باید گفت وی از زمان تظاهرات ضد دولتی در سال 2011 بیشتر شناخته شد. ناوالنی قصد خود را برای شرکت در انتخابات 2018 اعلام کرده است. اما مطابق با قانون روسیه کسی که محکومیت جنایی داشته باشد نمی‌تواند در انتخابات برای برعهده گرفتن مسئولیت‌های عمومی کاندیدا شود. این در حالیست که در ماه فوریه وی به جرم اختلاس محکوم شد که البته محاکمه مجدد به خاطر پرونده‌ای از سال 2013 بود. حکم وی معلق شده بود؛ اما ممکن است به دلیل محکومیت روز دوشنبه وی، حکم تعلیق شده نیز اجرا و وی زندانی شود. البته در سال 2013 وقتی ناوالنی در بازداشت بود و فرض بر این بود که وی حکم طولانی‌مدتی بگیرد، صبح روز بعد از بازداشت همان دادستان روز قبل گفت که دادخواست را بر علیه وی تغییر داده و وی در زندان نمی‌ماند؛ بلکه حکم مشروط می‌گیرد که این نشان می‌دهد در داخل دولت روسیه نیز دیدگاه‌ها راجع به نحوه برخورد با وی متفاوت است. به هر حال سیاست ناوالنی این بوده است که به جای حمله مستقیم به پوتین که در شهرهای دیگر روسیه - غیر از مسکو- محبوب است، تمرکز خود را بر نشان دادن فساد گذاشته است؛ امری که حتی برای طرفداران پوتین نیز هشداردهنده است. جملات کلیدی وی همواره این بوده که در این کشور پول وجود دارد و شخصی در راس قرار دارد که به مردم می‌گوید پولی در کار نیست؛ ولی خودش از این منابع مالی استفاده می‌کند. هیچ کس قبلا به تنهایی برای کرملین چالش جدی ایجاد نکرده بود و در واقع این کیفیت جدید از سیاست در حال وقوع است که کرملین را نگران می‌کند. وی قوانین تنظیم‌شده توسط پوتین را نادیده می‌گیرد و در این مورد خاص به هیچ وجه شبیه یاولینسکی و یا زیوگانف نیست. پوتین احتمالا درصدد یک دوره ریاست جمهوری دیگر است و در زمان نخست‌وزیری و ریاست جمهوری‌اش به جز ناوالنی و بنیاد ضد فساد وی مخالف سازماندهی‌شده قابل اعتنایی نداشته است. البته باید در نظر داشت که حتی اگر ناوالنی وارد رقابت‌های انتخاباتی شود شانس بسیار کمی برای پیروزی دارد؛ اما حضور وی پایانی بر رقابت‌های طرح‌ریزی شده انتخاباتی است که از سال 2000 در جریان بوده است.
 
به هر حال سیاست مهم روسیه محدود کردن اعتراضات و تجمعات بوده و این سیاست از سال 2012 آغاز شده و از سال 2014 و با اعمال تحریم‌های غرب علیه روسیه تشدید شده است. البته در مورد این محدودیت‌ها نکته مهم این است که اگرچه در جامعه روسیه نیز مانند بسیاری از کشورها افراد کنترل می‌شوند، ولی این کنترل همراه با وحشت نیست. در روز تجمع نیز حضور پلیس گسترده بود؛ در حالی که تظاهرات مسالمت‌جویانه باقی ماند. مساله اصلی این است که از نظر کرملین افراد باید وفادار باشند و از خود ابتکار عمل نداشته باشند. این به آن معنا نیست که آنها باید همیشه به وفاداری خود شهادت بدهند؛ بلکه هر وقت لازم است باید وفادار باشند و در سایر اوقات نیز نباید برای حکومت مشکلی ایجاد کنند و ابتکار عمل‌های ناخوشایند نشان بدهند. با چنین درکی می‌توان فهمید که تظاهرات اخیر برای دولت روسیه ناخوشایند بوده است و از هم اکنون تلاش می‌کند برگزارکنندگان را به براندازی متهم کند. سخنگوی کاخ کرملین نیز در واکنش به تظاهرات اعلام کرده بود که بسیاری از جوانان به دلیل مشوق‌های مالی که به آنها پیشنهاد شده بود در راهپیمایی حضور داشتند. اما مقامات روسیه هم با این شرایط از قبل آشنا هستند و می‌دانند چگونه با آن مقابله کنند. سرکوب با هدف امنیت محتمل‌ترین راه در شرایط اخیر است که بعد از اعتراضات 2011 و 2012 هم کارآمد بود. مشخص است که مدودیف به سرعت کنار گذاشته نمی‌شود. اما اگر وی اشتباه دیگری کند ممکن است برکنار شود. ولی این برکناری بدون وجود سایر شرایط و تنها به خاطر اعتراضات ممکن نیست. نکته آخر اینکه با وجود پیش‌بینی ناپذیری سیاست در روسیه، در بررسی این اعتراضات نباید دچار توهم شد. روسیه نظام سیاسی بسیار قوی و منابع قوی و متنوعی از اطلاعات دارد و بخش عمده‌ای از جمعیت کشور از دولت حمایت می‌کنند. کما اینکه اعتراضات اخیر تنها با تمرکز بر «فساد» توانست تا حدی گسترده شود و دلایل سیاسی فعلا نمی‌تواند مخاطبی در میان مردم روسیه داشته باشد.
 
 
نویسنده: فاطمه عطری سنگری - دانشجوی دکترای مطالعات منطقه ای در دانشگاه دوستی ملل مسکو
 
 
کد مطلب: 3122
 


 
حجت
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۶-۰۱-۱۶ ۱۵:۳۹:۴۳
اطللاعات مفیدی بود (170)