همكاري‌هاي نظامي روسيه‌-‌اسرائيل و موانع فرارو

تاریخ انتشار : دوشنبه ۲۶ فروردين ۱۳۹۲ ساعت ۱۴:۳۷
Share/Save/Bookmark
 
روسيه و اسرائيل هر چند صاحب دو سيستم تسليحاتي كاملا جداگانه و متفاوت با يكديگر هستند، اما كوشيده‌اند در چندين مورد از توانايي‌ها و تكنولوژي نظامي يكديگر بهره جويند. مسكو و تل‌آويو از اين همكاري نظامي هريك تحقق مجموعه اهدافي را مي‌جويند كه به كلي با هدف طرف ديگر ناهمخوان است. در اين يادداشت مروري كوتاه بر همكاري‌هاي نظامي روسيه و اسرائيل خواهيم داشت و موانعي را كه فراروي گسترش اين همكاري‌ها وجود داشته است و مانع گرم‌تر شدن بيشتر اين روابط گرديده است را شرح خواهيم داد.
همكاري‌هاي نظامي روسيه‌-‌اسرائيل و موانع فرارو
 
ایراس: با اختلافي نسبتا قابل توجه روسيه و اسرائيل هر دو در زمره بزرگترين صادركنندگان تسليحات در جهان هستند. روسيه و اسرائيل هر چند صاحب دو سيستم تسليحاتي كاملا جداگانه و متفاوت با يكديگر هستند (اولي با استانداردهاي خاص خود و صنايع نظامي كاملا بومي‌اش و دومي با استانداردهاي آمريكايي و صنايع نظامي كه مشابه و مكمل تكنولوژي‌هاي نظامي غربي است) اما كوشيده‌اند در چندين مورد از توانايي‌ها و تكنولوژي نظامي يكديگر بهره جويند. مسكو و تل‌آويو از اين همكاري نظامي هريك تحقق مجموعه اهدافي را مي‌جويند كه به كلي با هدف طرف ديگر ناهمخوان است. در اين يادداشت مروري كوتاه بر همكاري‌هاي نظامي روسيه و اسرائيل خواهيم داشت و موانعي را كه فراروي گسترش اين همكاري‌ها وجود داشته است و مانع گرم‌تر شدن بيشتر اين روابط گرديده است را شرح خواهيم داد.
 
زمينه تاريخي: از هداياي عمو ژوزف تا برنامه هايي براي تجارت مشترك
زمينه تاريخي همكاري‌هاي نظامي اسرائيل و روسيه به دوران اتحاد شوروي باز مي‌گردد. زماني كه استالين با اغواي بعضي از اعضاي چپ‌گراي آژانس يهود و نيز سوسياليست‌ها و كمونيست‌هاي عضو هاگانا مضحك‌ترين خطاي خود در عرصه سياست‌خارجي شوروي پس از جنگ جهاني‌دوم را مرتكب شد. اتحاد شوروي به واسطه چك و اسلواكي سلاح‌هاي فراواني را در اختيار هاگانا نهاد تا به خيال استالين استعمارگران بريتانيا را از فلسطين بيرون كنند. هواپيماهاي جنگي، سلاح انفرادي، خمپاره، بمب، مهمات و خدمات آموزش نظامي به رايگان در اختيار هاگان و سپس اسرائيل نهاده شد. شوروي نخستين دولتي بود كه اسرائيل را به عنوان يك كشور مورد شناسايي رسمي و دوژور(شناسايي دائمي) قرار داد و تامين نفت مورد نياز اسرائيل را برعهده گرفت و مهاجرت يهوديان پرشمار شوروي و مناطق اشغالي روس‌ها در اروپاي شرقي را به اسرائيل تسهيل كرد. اما اين روابط شيرين چندان به درازا نكشيد. استالين در اواخر عمر به شدت به يهوديان و اسرائيل مظنون شد. با مرگ او يهوديان از يك پيگرد عمومي ايمن ماندند اما در دوران زعامت خروشچف و به دنبال تجاوز اسرائيل به مصر، شوروي نيز رويكرد ضداسرائيل پي‌گرفت. ممانعت از فعاليت آژانس يهود در شوروي و مهاجرات يهوديان از كشورهاي بلوك شرق به اسرائيل، جلوگيري از فروش نفت به اسرائيل و نيز اعمال مجازات‌هاي تجاري عليه اين كشور در كنار ارسال كمك‌هاي گسترده تسليحاتي به دشمنان عربي اسرائيل (مصر، سوريه و عراق) بخشي از اين رويكرد خصمانه شوروي ضداسرائيل بود. شوروي در سال ۱۹۶۷ روابط خود با اسرائيل را در اعتراض به تجاوز و اشغالگري اسرائيل در جنگ شش روزه قطع كرد و در صحنه بين‌المللي‌(به تعبير گلدا ماير، نخست‌وزير اسرائيل در دهه ۱۹۷۰) به اصلي‌ترين دشمن اسرائيل بدل شد.
 
روي كارآمدن ميخائيل گورباچف و سياست‌خارجي جديدش با بازسازي روابط با اسرائيل همراه بود. روابط ديپلماتيك رسمي هرچند تا دو ماه مانده به فروپاشي شوروي برقرار نشد اما آژانس يهودي دوباره اجازه فعاليت مهاجرتي در شوروي يافته بود. با فروپاشي شوروي عصر جديد همكاري‌ها آغاز شد. هرچند سازمان نظامي اسرائيل و روسيه هيچ هم خواني با هم نداشت اما دو طرف به انجام همكاري در عرصه نظامي علاقه‌مند بودند. در حقيقت مجموعه اوليه از منافع مشتركي كه براي همكاري در اين جهت وجود داشت از هر دو طرف اقتصادي بود. روسيه پس از فروپاشي شوروي يك اقتصاد ورشكسته را به ارث برده بود و در شرايطي كه قيمت‌هاي نفت و گاز در دهه ۱۹۹۰ سقوط كرده بود، صنايع نظامي به عنوان يكي از معدود راه‌هاي نجات اقتصاد رو به اضمحلال كشور در نظر گرفته مي‌شد. براي روسيه بعد از سقوط شوروي ملاك‌هاي سياسي و ايدئولوژيك هيچ اهميتي نداشت و تنها ملاحظات اقتصادي بود كه ملاك صدور محصولات نظامي به شمار مي‌رفت. 

صدور اسلحه به چين اصلي‌ترين نمونه از تحول بنيادي در سياست صدور اسلحه روسيه بود. براي اسرائيل هم در اين زمان درآمد ناشي از صدور اسلحه به شدت مورد توجه قرار گرفته بود. اسرائيل مي‌توانست در برخي حوزه‌ها به ويژه فن‌آوري‌هاي رادار، جنگ الكترونيك، مهمات هوشمند و ارتقاي سيستم‌هاي الكترونيكي تجهيزات نظامي به ويژه هواپيماها و هلي‌كوپترها خدمات بسيار ذي‌قيمتي ارائه كند. گرچه قن‌آوري راداري عرضه شده از سوي اسرائيل به پاي كارآيي نمونه‌هاي آمريكايي، فرانسوي و بريتانيايي نمي‌رسيد اما نه تنها از فن‌آوري راداري روسيه در آن زمان پيشرفته‌تر بود بلكه از بسياري از نمونه‌هاي مشابه ايتاليايي(شركت سلكس گاليله) يا سوئدي (شركت اريكسون) هم يك سر و گردن بالاتر بود. اسرائيل و روسيه به سرعت فن‌آوري‌هاي نظامي يكديگر را مكمل هم يافتند؛ روسيه در بعد سخت افزاري (توليد هواپيما و هلي‌كوپتر) و اسرائيل در بعد نرم‌افزاري (رادار و آوونيك، تجهيزات الكترونيك، سنسورها و كامپيوترهاي كنترل) مي‌توانستند محصولات مشتركي توليد كنند. اين محصولات از سويي به سبب ارزان بودن محصول روسي و از سوي ديگر به سبب كيفيت قابل توجه محصول اسرائيلي مي‌توانستند بازار بسيار گسترده‌اي در سراسر جهان بيابند.
 
نخستين پروژه مشتركي كه دو كشور در آن وارد همكاري شدند پروژه ساخت هواپيماي آواكس يا هشدار زود بود. دو فروند از هواپيماهاي ايليوشين ۷۶ ساخت روسيه كه به هند فروخته شده بود به اسرائيل فرستاده شد تا با مجهز شدن به رادار اكتشاف هوايي EL/W-۲۰۹۰ با نام A-۵۰ به‌عنوان هواپيماي آواكس در خدمت نيروي‌هوايي هند وارد شود. با اين وجود هنگامي كه اين محصول مشتري پرسودتري يعني چين را يافت دچار مشكل شد. جمهوري خلق چين پس از خريد هواپيماهاي سوخو-۲۷ از روسيه به دنبال يك مدل هواپيماي آواكس به تعداد زياد بود و نمونه A-۵۰ به خوبي نياز چين را برآورده مي‌ساخت. يك هواپيماي ايليوشين ۷۶ روسي كه چين خريده بود به اسرائيل فرستاده شد تا رادارها و تجهيزات جانبي در آن نصب شود. اما ايالات‌متحده به شدت با اين قرارداد مخالفت نمود و اسرائيل را از تحويل نمونه تكميل شده به چين بر حذر داشت. اسرائيل با پذيرش ضرري هنگفت هواپيما را با باز كردن رادار به چين بازگرداند. چين تصميم گرفت تا پروژه‌اش با نام kj-۲۰۰۰ را خود به تنهايي دنبال كند و نه هواپيماي روسي بخرد و نه رادار اسرائيلي.
 
نمونه ديگري از تلاش مشترك ناموفق دو كشور در پروه پيشنهاد هلي‌كوپتر جنگي به تركيه بود. روسيه و اسرائيل براي تركيه كه قصد داشت بيش از ۱۵۰ فروند هلي‌كوپتر تهاجمي براي جايگزيني هلي‌كوپترهاي فرسوده كبراي خود و توسعه توانمندي‌هاي ضد شورشش تهيه كند طرح كاموف-۵۲ خود را ارائه كردند. تركيه تجربه استفاده از هلي كوپترهاي روسي ميل-۱۷ را كه انصافا بهترين هلي‌كوپتر ترابري نيمه سنگين جهان و در اين حوزه بي‌رقيب است را داشت. قيمت بسيار ارزان، سادگي نگه‌داري و آموزش و كيفيت بسيار بالا سبب جذابيت كاموف-۵۲ مي‌شد. اسرائيل نيز سيستم‌هاي كابين خلبان (ككپيت تمام شيشه‌اي، سيستم‌ها و سنسورهاي هدف گيري، سيستم‌هاي الكترونيك هدايت پرواز و تجهيزات الكترونيكي ديگر) را تهيه مي‌كرد. با اين حال طرح روسيه و اسرائيل مغلوب طرح پيشنهادي ايتاليا شد زيرا توليد مشترك را كه مدنظر تركيه بود بيشتر مورد توجه قرارداده بود. مواردي نيز بود كه روسيه و اسرائيل بدون خواست خود از وجود هم در تجارت پرسود سلاح بهره مي‌جستند و همكاري ناخودآگاهي داشتند: نيروي هوايي هند در سفارش سوخو-۳۰ هاي خود به روسيه از اسرائيل خواست تا اين هواپيماها را به برخي سنسورهايي كه اسرائيل بر روي اف-۱۵هاي خود براي عمليات هوا به زمين نصب نموده مجهز كند. 

روابط نظامي مستقيم: هواپيماهاي بدون سرنشين
فن‌آوري پيشرفته اسرائيل براي خود روس‌ها هم جالب توجه بوده است. دستكم در يك مورد روسيه مستقيما از اسرائيل تجهيزات نظامي خريده است. در سال ۲۰۱۲ و به دنبال سفر ايهود باراك، وزير دفاع اسرائيل به روسيه، مسكو تقاضاي خريد انواع هواپيماهاي بدون سرنشين اسرائيلي را به ارزش ۴۰۰ ميليون دلار ارائه نمود. اين قرارداد پرسود و قابل‌توجه اگر براي اسرائيل مانند يك هديه باشد براي روسيه برآمده از ناتواني تكنولوژيك در حوزه هواگردهاي بدون سرنشين است. اسرائيل در كنار آمريكا از پيشگامان توليد هواپيماهاي بدون سرنشين است و در اين زمينه يك بازار بزرگ جهاني را در دست دارد در حالي كه روسيه در اين زمينه بسيار خام و بي‌تجربه است. اين قرار داد با مخالفت ايالات‌متحده مواجه نشد. زيرا در حقيقت هيچ قسمتي از هواپيماهاي بدون سرنشين داراي تكنولوژي آمريكايي نيست.
 
به نظر مي‌آيد توجه روس‌ها به هواپيماهاي بدون سرنشين اسرائيلي از جاي ديگري نيز نشئت گرفته باشد: در جنگ سال ۲۰۰۸ روسيه با گرجستان، اين هواپيماهاي بدون سرنشين اسرائيلي به صورت گسترده‌اي توسط نيروي هوايي گرجستان به كار رفتند و تحركات نظامي روس‌ها را زير نظر داشتند هر چند كه چند فروند از آنها با آتش پدافند‌هوايي ساقط شد. روسيه براي انجام عمليات شناسايي در اين جنگ به هواپيماهاي شناسايي سرنشين‌دار (نسخه‌هاي شناسايي هواپيماهاي سوخو-۲۴ و توپولوف-۲۲ ام) متكي بود. انجام عمليات شناسايي با اين هواپيماها كه در ارتفاع و سرعت پايين پرواز مي‌كردند براي روس‌ها گران تمام شد: ساقط شدن يك توپولوف-۲۲ ام شناسايي و يك سوخو-۲۴ شناسايي و كشته شدن خلبانانشان براي روس‌ها هم نشان از ضعف‌هاي جدي داشت و هم سرشكستگي و تحقير را به همراه داشت.
 
موانع پيش‌رو؛ تاثيرات سياست بر تجارت
همكاري نظامي ميان اسرائيل و روسيه علي‌رغم سودآور بودن آن از سويي و نيازمندي‌هاي تكنولوژيكي روسيه از سوي ديگر براي گرم‌تر شدن با موانع‌سياسي مهمي رويارو بوده است. در حقيقت اهداف سياسي متفاوت هر دو كشور و متحدان متفاوتي كه دارند و براي طرف ديگر دشمنان بالفعل يا بالقوه محسوب مي‌شوند اصلي‌ترين مانع براي توسعه روابط نظامي اسرائيل و روسيه بوده است.
 
مثلا هنگامي كه در جنگ ۲۰۰۶ با حزب‌الله تعداد قابل توجهي از تانك‌هاي اسرائيلي هدف موشك‌هاي ضدتانك روسي مانند آر.پي.جي ۲۹ (RPG-۲۹)، كورنت (AT-۱۵ CORNET) و متيس (AT-۱۴ METIS) قرار گرفت اسرائيل بلافاصله هياتي را روانه مسكو نمود تا اعتراض خود را به مسكو در خصوص فروش اين تجهيزات به سوريه و ايران كه آن را در اختيار حزب‌الله مي‌نهند اعلام كند. مورد ديگر زماني بود كه مسكو اعلام كرد قصد دارد پيشنهاد سوريه براي خريد موشك‌هاي ضدكشتي كروز ياخونت را بپذيرد. اين موشك‌هاي دقيق، بسيار سريع و با برد ۳۰۰ كيلومتري خود به راحتي مي‌توانند در نبردي احتمالي ميان سوريه و اسرائيل كشتي‌راني در سراسر ساحل مديترانه‌اي اسرائيل را فلج كنند. اسرائيل به شدت به تامين نفت، تجهيزات و كمك‌هاي خارجي از جانب دريا محتاج است و حمل و نقل دريايي براي اسرائيل حكم عمق استراتژيكي (Strategic depth) است كه در خشكي ندارد. ترس‌هاي مشابهي نيز در مورد فروش تسليحات روسي به ايران وجود داشت. مقامات سياسي و نظامي اسرائيل مسافرت‌هاي متعددي به مسكو داشتند تا روسيه را از فروش موشك‌هاي ضدهوايي اس-۳۰۰ به جمهوري‌اسلامي‌ايران منصرف كنند. فروشي كه به زعم اسرائيل مي‌توانست به برنامه هسته‌اي ايران در برابرحملات هوايي احتمالي خرابكارانه مصونيت اعطا كند. 

مورد ديگر نگراني اسرائيل به فروش موشك‌هاي نسل جديد و پيشرفته ضدهوايي انفرادي يا دوش پرتاب روسي به كشورهايي چون ايران، سودان، عراق و سوريه مربوط است. از ديدگاه اسرائيل كشورهاي فوق ممكن است اين موشك‌هاي جديد (به ويژه سام-۱۶ و از آن پيشرفته‌تر دو مدل سام-۱۸ و سام-۲۴) را در اختيار گروه‌هاي جهادي لبناني و فلسطيني نهند و آنها بتوانند با استفاده از اين تسليحات اقتدار هوايي اسرائيل را خدشه‌دار كنند. اين موشك‌هاي جديد بسيار دقيق‌تر بوده و از سرعت و برد پروازي بيشتر (تا ۴۵۰۰متر) برخوردارند و نه تنها براي هلي‌كوپترها خطري بسيار مهم محسوب مي‌شوند، بلكه در كارنامه خود ساقط كردن هواپيماهاي جت جنگنده بسيار پيشرفته را نيز در كارنامه دارند.(۱) 

روسيه نيز داراي نگراني‌هاي مشابه با اسرائيل است. تكنولوژي نظامي اسرائيل در اختيار دشمنان روسيه قرار گرفته و ضربات مهمي را به روسيه زده است. اسرائيل به گرجستان سيستم‌هاي الكترونيك پيشرفته و هواپيماهاي بدون سرنشين فروخت كه با كارآمدي ضدنيروهاي روسيه در جنگ ۲۰۰۸ اوستيا به كار رفتند. گرجستان با بهره‌بردن از سامانه‌هاي دفاع هوايي باك (BUKE) كه اسرائيل آن را به تجهيزات الكترونيك پيشرفته مجهز ساخته بود توانست توپولوف-۲۲ ام شناسايي روس‌ها را سرنگون سازد. اين نگراني در خصوص فروش‌ تسليحات به آذربايجان كه ممكن است منجر به تهييج رژيم باكو به آغاز جنگي عليه ارمنستان، متحد روسيه گردد، است. 

به هر حال گرچه اين موانع سياسي وجود دارند اما مي‌توان انتظار آن را داشت كه قرارداد سال ۲۰۱۲ براي فروش هواپيماهاي بدون سرنشين اسرائيل به روسيه فتح بابي براي تعميق همكاري‌هاي نظامي آتي باشد؛ چه به شكل فروش محصولات نظامي به يكديگر، چه به شكل توليد مشترك محصولات براي مشتريان طرف ثالث و چه به شكل همكاري براي تست و آزمايش محصولات نظامي يكديگر.

 
پي‌نوشت
۱- در ۱۹۹۱ نيروهاي عراقي يك تورنادوي بريتانيايي و يك اف-۱۶ آمريكاي را با شليك سام-۱۶ ساقط كردند. در ۱۹۹۵ چريك هاي صرب يك فروند ميراژ-۲۰۰۰ نيروي هوايي فرانسه را بر فراز بوسني با شليك موشك سام-۱۴ ساقط كردند. بديهي است نسل هاي جديد تر و پيشرفته تري همچون سام-۲۴ كارايي بيشتري خواهند داشت. 

منابع:
رضا كياني موحد؛ پروژه كا جي ۲۰۰۰؛ جنگ افزار؛ ش ۷۱؛ ۱۳۹۰
Haaretz (۲۰۱۲) IAI signs $۴۰۰ million Russian deal, http://www.haaretz.com/print-edition/business/israel-signs-۴۰۰-million-deal-to-sell-spy-drones-to-russia-۱.۳۱۸۹۷۲
Ka-۵۰-۲ Erdogan. globalsecurity.org, ۹ November ۲۰۰۸. http://www.globalsecurity.org/military/world/russia/ka-۵۰-۲.htm
Khouri, Fred (۱۹۸۵) The Arab-Israeli Dilemma (۳rd edition) (New York: Syracuse University Press)
Philip Marshall Brown, The Recognition of Israel ,The American Journal of International Law ,Vol. ۴۲, No. ۳ (Jul., ۱۹۴۸), pp. ۶۲۰-۶۲۷


نويسنده: امين پرتو، دانشجوي دكتري علوم سياسي دانشگاه‌تهران 


پایان نوشتار/
کد مطلب: 184