رویکرد دولت روسیه در قبال اسلام‌گرایی؛ تحولات و چالش‌ها

تاریخ انتشار : دوشنبه ۷ تير ۱۳۹۵ ساعت ۱۴:۵۷
Share/Save/Bookmark
 
فاطمه عطری سنگری: سیاست فعلی روسیه در مقابله با اسلام گرایی بر دو پایه استوار است: برخورد امنیتی با گروه های افراطی و تلاش برای حفظ روابط حسنه با رهبران قانونی مسلمانان. این روش در طول سال های اخیر نارسایی های خود را نشان داده است. حضور گسترده مهاجران و تاثیر گذاری آن ها بر افکار و عقاید طیف وسیعی از جوانان مسلمان موجب شده است که رهبران و روحانیون مسلمان روسیه لزوما نماینده همه مسلمانان محسوب نشوند. این مساله از تاثیر گذاری آن ها بر افکار جوانان می کاهد و در نتیجه نیاز به برخوردهای امنیتی و شیوه های خشونت آمیز برای مقابله با اسلام گرایی را افزایش می دهد. نشانه ها حکایت از این دارند که مقامات روس درصدد تغییر سیاست فعلی هستند ...
 
ایراس: گسترش اسلام در روسیه؛ خصوصا دیدگاه های اسلامی افراطی در مناطقی که در گذشته حوزه نفوذ اسلام به شمار نمی‌رفت، از جمله چالش‌های پیش روی دولت روسیه است. در مورد اسلام در روسیه دو نکته بسیار مهم است: نخست آنکه مقامات روسیه گرایش های اسلامی در این کشور را به دو دسته تقسیم می کنند: اسلام سنتی و اسلام غیر سنتی یا افراطی. دوم اینکه اسلام در این کشور تا حد زیادی با مساله قومیت درآمیخته است. بنابراین می‌توان دریافت زمانی که ولادیمیر پوتین درباره مسلمانان روسیه گفت «آنان مهاجر نیستند؛ بلکه شهروندان روسیه هستند و وطن دیگری ندارند»، منظور وی پیروان اسلام سنتی در روسیه بوده است. روسیه همچنین بعد از الحاق جزیره کریمه، زبان تاتارهای مسلمان این جزیره را در کنار زبان‌های روسی و اوکراینی زبان رسمی اعلام نمود و با این عمل توانست رضایت مسلمانان این جزیره را کسب نماید.
 
در واقع آنچه که کرملین به آن واکنش نشان می دهد افراط‌گرایی است؛ زیرا مناطقی مانند اورال اهمیت حیاتی در اقتصاد روسیه دارند و همین امر موجب نگرانی جدی مقامات این کشور از تشدید گرایشات جدایی‌طلبانه در این مناطق شده است. ضمن اینکه سیاست ‌های افزایش جمعیت روسیه تا دو دهۀ آتی، تأمین‌کنندۀ نیروی کار روسیه نخواهد بود و نیروی کار مهاجر از کشورهای جنوبی و مسلمان‌ نشین به روسیه وارد خواهند شد. بنابراین مسلمانان می‌ توانند تا سال 2016 بیشترین جمعیت ارتش روسیه و تا سال 2020 حدود یک ‌پنجم جمعیت این کشور را تشکیل  دهند؛ زیرا ارتش در سربازگیری از اسلاوها ناکام  مانده است؛ اما مشخص نیست این اکثریت مسلمان که باعث ایجاد یک ارتش غیرروسی می‌ شوند، در چه سطحی به دفاع از کشور راغب باشند.
 
نکته دیگر اینکه دولت روسیه نمی‌خواهد به مسلمانان قدرت بدهد. نگاه به آنان تبعیض‌آلود است و نه تنها پست های مهم و کلیدی، بلکه حتی مقام‌های غیر سیاسی نیز به مسلمانان داده نمی‌شود. این فشارها همراه با تحقیر مسلمانان منجر به در پیش گرفتن راه افراط می‌شود. از طرفی روسیه ده‌ها هزار نفر را در چچن کشته است و در چنین مناطقی که جمعیت روس یا دولت فشار بیشتری بر مردم وارد آورده بودند، رشد افراط‌گرایی بیشتر است. در سال‌های گذشته دولت روسیه از نبود یک استراتژی جامع در برخورد با این نوع اسلام گرایی رنج برده است. برخوردهای امنیتی با اعضای گروه های افراطی و فعال در حوادث تروریستی، سیاست اصلی دولت در مقابله با این گروه ها بوده است. اما با توجه به نقایص سیاست های گذشته و گسترش فعالیت های اسلام گرایان افراطی، اکنون به نظر می رسد دولت به دنبال شیوه های جدیدی برای واکنش به این فعالیت هاست.
 
سیاست فعلی روسیه در مقابله با اسلام گرایی بر دو پایه استوار است: برخورد امنیتی با گروه های افراطی و تلاش برای حفظ روابط حسنه با رهبران قانونی مسلمانان. این روش در طول سال های اخیر نارسایی های خود را نشان داده است. حضور گسترده مهاجران و تاثیر گذاری آن ها بر افکار و عقاید طیف وسیعی از جوانان مسلمان موجب شده است که رهبران و روحانیون مسلمان روسیه لزوما نماینده همه مسلمانان محسوب نشوند. این مساله از تاثیر گذاری آن ها بر افکار جوانان می کاهد و در نتیجه نیاز به برخوردهای امنیتی و شیوه های خشونت آمیز برای مقابله با اسلام گرایی را افزایش می دهد. نشانه ها حکایت از این دارند که مقامات روس درصدد تغییر سیاست فعلی هستند؛ زیراروسیه در صورت مواجهه با بحران اقتصادی، دچار مشکلات سیاسی و تنش های قومی خواهد شد.
 
از سوی دیگر در منطقه اورال که اسلام گرایی در آن در حال گسترش است منابع غنی هیدروکربن روسیه قرار دارد که بیش از یک سوم بودجه روسیه را تشکیل می دهد. ترکیب قومی این منطقه به خاطر مهاجرت از آسیای مرکزی و قفقاز در حال تغییر است و همین امر باعث بروز تنش هایی بین ساکنان محلی و مهاجران شده است. بنابراین اکنون دولت روسیه بیش از هر زمان دیگری احساس می‌کند باید در سیاست های خود برای برخورد با اسلام گرایی تغییر ایجاد کند. استراتژی همه‌جانبه­ دولت برای برخورد با روند اسلام گرایی، ریشه های رشد گرایشات اسلامی افراطی را هدف قرار می‌دهد و یکی از مهم ترین ارکان آن آموزش است. بسیاری از امامان مساجد و روحانیون سنتی تحصیلات مذهبی چندانی ندارند و قادر به مقابله با افکار سلفی‌ها و گروه‌های تندروی اسلامی نیستند. در چارچوب این برنامه ها روحانیون سنتی می آموزند که چگونه به شبهاتی که سلفی ها و اسلام گرایان افراطی مطرح می کنند پاسخ گویند.
 
بعد دیگر این آموزش ها تشویق روحانیون برای ایجاد ارتباط بیشتر با مهاجران و جذب آن ها است. در چارچوب این طرح‌ها، ولادیمیر پوتین از رهبران مسلمان خواست در روند اجتماعی کردن افرادی که برای کار و زندگی به روسیه می‌آیند، مشارکت داشته باشند. این به آن معناست که دولت قصد دارد با استفاده از روحانیون مسلمان حرکت‌های افراطی را خنثی کند. ادبیات مقامات روسیه در خصوص اسلام گرایی نیز نشان می دهد مقامات روسیه نیاز به تغییر رویکرد در برابر اسلام گرایی را درک کرده اند. برای مثال پوتین در دیدار با رهبران مسلمان اظهار داشت سیاسی شدن مذهب همیشه روند مثبتی نیست. روی دیگر این اظهار نظر این است که سیاسی شدن مذهب همیشه روندی منفی نیست و این نوعی به رسمیت شناختن اسلام سیاسی است. بنابراین مقامات روس درصدد هماهنگ کردن گرایشات سیاسی مسلمانان با منافع ملی روسیه هستند.
 
تمامی این اقدامات مستلزم دخالت نسبی دولت در امور مسلمانان است. زیرا اختلافات داخلی رهبران مسلمانان بر سر قدرت و رهبری مانع تمرکز آن ها بر روی مقابله فکری با دیدگاه های افراطی می شود. نهادهای اصلی مسلمانان روسیه به دولت وفادار هستند اما هر کدام دیگری را به حمایت از وهابیون و تندروها متهم می کنند. همچنین تعداد روحانیون مسلمانی که از ادغام نهادهای اسلامی حمایت می کنند رو به افزایش است. حتی برخی روحانیون از کنترل دولت بر زندگی مذهبی مانند زمان شوروی حمایت می کنند و خواهان تاسیس یک نهاد متمرکز اسلامی هستند که بر اساس منافع دولت عمل کند.
 
در گذشته این دیدگاه وجود داشت که دولت روسیه از این اختلافات رضایت دارد و حتی سعی می‌کند به طور غیر مستقیم به آنها دامن بزند تا بتواند مانع اتحاد مسلمانان روسیه شود. اما اکنون به نظر می رسد مقامات روسیه و حتی شخص ولادیمیر پوتین از این اختلافات داخلی ناراضی اند و این نارضایتی را ابراز می کنند. با این وجود در شرایط فعلی بعید است کرملین مستقیما در ادغام نهادهای اسلامی دخالت کند. اگرچه متمرکز کردن نهادهای اسلامی کنترل دولت برآنها را افزایش می دهد؛ اما فعالیت های خارج از چارچوب این نهادها را نیز بیشتر می کند و با توجه به شریط اجتماعی فعلی روسیه و نیز وضعیت سیاسی خاورمیانه این اقدام خطر بزرگی محسوب می‌شود. از سوی دیگرحکومت به دلیل ماهیت سکولار خود نمی تواند نهاد مذهبی یکپارچه ای مانند زمان شوروی ایجاد کند.
 
رکن دیگر این استراتژی افزایش حضور مسلمانان در رسانه هاست. پخش برنامه های بیشتر با محوریت مسلمانان و زندگی آن ها، اقدامات خیریه و رویدادهای فرهنگی مسلمانان، و بازگشایی مساجد در رادیو، تلویزیون و مطبوعات از جمله روش‌های افزایش حضور مسلمانان در رسانه ها با هدف تاکید بر برتری اسلام سنتی است. به این ترتیب به نظر می‌رسد سیاست اصلی کرملین در قبال اسلام گرایی در آینده، مبارزه با ریشه های اسلام گرایی افراطی است.
 
----------
نویسنده: فاطمه عطری سنگری – عضو پژوهشگران وابسته موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس)
 
 
 
کد مطلب: 1517