دکتر داود کیانی، قائم مقام موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس):

همکاری به معنای اتحاد نیست!

تاریخ انتشار : يکشنبه ۸ فروردين ۱۳۹۵ ساعت ۰۱:۰۱
Share/Save/Bookmark
 
 
ایراس: مصاحبه پیش رو، گفت و گویی است از دکتر داود کیانی، قائم مقام موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس) پیرامون تحولات اخیر و چشم انداز روابط ایران و روسیه که توسط بنیاد دیپلماسی عمومی «گورچاکوف» انجام و در سایت آن بنیاد منتشر شده است.

پس از لغو تحریم ها تعداد کشورهایی که خواهان عقد قراردادهای میلیاردی با ایران هستند در حال افزایش است. به اعتقاد شما، شانس روسیه برای به دست آوردن جایگاهی با ثبات در بازار ایران چقدر است، به نحوی که در مقابل رقبای خود و قدرت های بزرگ اقتصادی از جمله چین و آلمان متحمل شکست نشود؟

دکتر کیانی: به نظر من، توافق هسته ای و لغو «رژیم تحریم ها»، زمینه را برای گسترش همکاری های اقتصادی ایران و روسیه فراهم نموده است. روسیه می تواند در حوزه هایی چون توسعه حمل و نقل ریلی و جاده ای ایران سرمایه گذاری  کند. در این زمینه، روس ها دارای مزیت نسبی هستند. همچنین روسیه می تواند در اجرای زیرساختی مشترک در جنوب ایران سرمایه گذاری بعمل آورد. بنادر خلیج فارس یکی از بهترین نقاط برای صادرات کالاهای غیرنفتی روسیه به کشورهای آسیایی، آفریقایی، خاورمیانه و خاور نزدیک است. توسعه صنعت انرژی هسته ای و نفت و گاز و همچنین ساخت نیروگاه، از دیگر زمینه هایی است که می تواند نقش مؤثری در تقویت همکاری­های  اقتصادی ایران و روسیه داشته باشد. گسترش تحریم های بین المللی طی چند سال اخیر به توسعه نیافتگی صنایع بالادستی نفت و گاز و پتروشیمی دامن زده است و این صنایع به شدت نیازمند سرمایه گذاری خارجی هستند.
 
همکاری های ایران و روسیه بیشتر در چه حوزه هایی است و به نظر شما کدام یک چشم انداز بهتری دارد؟

دکتر کیانی: بیشترین سطح همکاری ایران و روسیه در حوزه های سیاسی و نظامی و امنیتی است و کمترین آن در حوزه اقتصاد و فرهنگ است. روسیه و ایران تقریبا چشم اندازهای سیاسی نزدیکی به هم در نگاه به نظام بین الملل، لزوم چندقطبی شدن آن و جلوگیری از گسترش نفوذ غرب در محیط­های پیرامونی خود دارند. علاوه بر این، افراط گرایی مذهبی امنیت مرزی هر دو کشور را به خطر انداخته است و این مساله به دلیل ایجاد واهمه مشترک، سبب توسعه همکاری های فی­مابین گردیده است. هر دو کشور ایران و روسیه ثبات در منطقه آسیای مرکزی و قفقاز را بر هرگونه تحولی در این منطقه ترجیح می دهند. تا آن جا که قابل استنباط است، هم روسیه و هم ایران، حامی حفظ یکپارچگی نهاد دولت در خاورمیانه و جلوگیری از سقوط آن می باشند. در واقع، این یکی از مسائلی است که به تازگی همکاری های دو کشور را در خاورمیانه شدت بخشیده است.

در حوزه همکاری های نظامی نیز باید گفت که روسیه نقش بسیار تعیین کننده ای در توسعه صنعت نظامی ایران داشته است و این از چشم نخبگان ایرانی دور نیست. در حقیقت، پس از جنگ سرد این روس ها بودند که جای غربی ها را در توسعه زیر ساخت نظامی کشور به دست گرفتند.
 
به اعتقاد شما ضعف همکاری های ایران و روسیه در چه حوزه ای است؟

دکتر کیانی: بیشترین ضعف در حوزه همکاری های اقتصادی و فرهنگی است. در بخش اقتصادی، باید گفت حجم مناسبات تجاری دو کشور در سال 2015 از رقم یک میلیارد و 600 میلیون دلار تجاوز نمی کند. واردات روسیه و ایران از یکدیگر کمتر از 1 درصد کل واردات شان در یک سال می باشد. یکی از موانع دیگر در این زمینه، ضعف شبکه ارتباطی است. وجود  خطوط پروازی محدود مابین ایران و روسیه، عدم اتصال به شبکه ریلی برای انجام مبادلات بازرگانی، در کنار محدودیت های ارتباطات جاده ای و دریایی سبب شده است تا فعالان اقتصادی ایران و روسیه دچار محدودیت شدید دسترسی به اقتصادهای دو کشور شوند. همچنین، در ایران متاسفانه بخش خصوصی بسیار ضعیف است. این بخش نیز بازار روسیه را به درستی نمی شناسد. مشکلات بانکی و بیمه ای و متفاوت بودن استانداردها بین دو کشور و به تازگی نوسانات روبل در روسیه، به گسترش نیافتن مناسبات اقتصادی دامن زده است. تا آنجا که میدانم بخش خصوصی در روسیه نیز با مشکلات کم و بیش مشابهی دست و پنجه نرم می کند.

به نظرم در برهه کنونی، نخبگان سیاسی و دولت در هر دو طرف ایران و روسیه نقش ویژه ای در بسترسازی جهت توسعه همکاری های اقتصادی دارند. رفع مشکلات بانکی جهت تسهیل مبادلات ارزی، چاره اندیشی مشترک در مورد تقویت زیر ساخت های حمل و نقل، کمک به برگزاری نمایشگاه های تخصصی ایران در روسیه و روسیه در ایران، راه اندازی سایت های اطلاع­رسانی به هر دو زبان فارسی و روسی با هدف کمک به شناخت بازارهای متقابل و تلاش برای فعال سازی کریدور ترانزیت شمال-جنوب با آماده سازی بنادر روسیه جهت همکاری و هماهنگی با کشتیرانی ایران در دریای خزر، از جمله تدابیری هستند که دولت ها می توانند با انجام آنها زمینه توسعه روابط اقتصادی را بسیار مهیا سازند.
 
امروز کارشناسان با تکیه بر موضع مشترک ایران و روسیه در موضوع سوریه، راجع به چشم­انداز ائتلاف ژئوپولتیک ایران و روسیه صحبت می کنند. به نظر شما تا چه اندازه تشکیل این ائتلاف ممکن به نظر می رسد؟ آیا موضوع سوریه به خاطر تلاقی منافع مشترک در یک کشور خاور میانه است، یا موضوع فراتر از آن است؟

دکتر کیانی: همکاری امنیتی ایران و روسیه در سوریه مهمترین همکاری بین دو کشور از زمان خاتمه جنگ سرد می باشد. از نظرمن، ایستادگی محکم ایران در سوریه در دفاع از دولت اسد، روسیه را قانع کرد که ریسک حمله نظامی به گروه تروریستی در سوریه را بپذیرد. گرچه ایران تمام تلاش خود را معطوف کرد تا اسد از قدرت کنار گذاشته نشود اما اگر حملات هوایی روسیه به مواضع دشمنان اسد نبود ممکن بود تحولات در سوریه تا کنون به گونه دیگری که مطلوب ایران و روسیه نبود، رقم بخورد. کاملا مشخص است که این همکاری، بازتاب بسیار مثبتی در سطح افکارعمومی و نخبگان دو کشور داشته است، بازتابی که می تواند سنگ بنایی برای گسترش روابط باشد.

با این همه صحبت از ائتلاف ژئوپلتیک ایران و روسیه قدری دشوار است، روسیه قدرتی بزرگ با منافع فرامنطقه ای است که بعضا با منافع و سیاست منطقه ای ایران همخوانی ندارد. مثلا، ایران نگرانی قابل اعتنایی از نقش اسرائیل در ملاحظات روسیه در خاورمیانه دارد. در مورد جهان عرب نیز با اینکه روسیه نیک می داند تا چه حد وهابیت عربستان در گسترش افراط گرایی مذهبی در منطقه خارج نزدیک روسیه خطرناک است، اما باز ترجیح می دهد با عربستان مدارای فراوان نماید. به یاد دارم وقتی چند نفر نیروی افراطی به سفارت عربستان در تهران حمله کردند، واکنش روسیه به این اقدام بسیار تندتر از آمریکا بود که این ادبیات از روسیه به عنوان همکار منطقه ای ایران، کمی بعید به نظر می رسید. با اینکه اقدام علیه سفارت عربستان، اقدامی ناپسند و برخلاف هنجارها و قوانین بین المللی بود، روسیه می توانست لحن ملایم­تری در این خصوص اتخاذ نماید.

در بحث سازمان همکاری شانگهای، روسیه سال هاست از پذیرش عضویت ایران در این پیمان طفره رفته است. حال آنکه ایران به لحاظ جغرافیایی و تداوم سرزمینی و سابقه تاریخی و فرهنگی پیوند بیشتری از هند و پاکستان به آسیای مرکزی دارد.

در خصوص مساله بسیار گفته شده­ی «اس-300» نیز در ایران، انتقادات جدی متوجه روسیه است. به ویژه آنکه هیچ منع حقوقی نیز در ارائه این سامانه به ایران وجود ندارد. اظهارات متفاوت روس ها در ارائه این سامانه به ایران باعث شده است تا منتقدان گسترش روابط با روسیه، صدای بلندتری جهت اعمال فشار بر دولت در خصوص روابطش با روسیه داشته باشند. با این حال من معتقدم، اینکه روسیه مناسبات خاورمیانه ای خود را به گونه ای تنظیم کند که کمترین اصطکاک را با رویکرد منطقه ای ایران داشته باشد، خواسته زیادی است. دقیقا به همین دلیل فکر میکنم در شرایط فعلی، روابط امنیتی ایران و روسیه از همراهی استراتژیک به یک ائتلاف سوق پیدا نخواهد کرد.
 
در ایران صحبت از اطلاعات ناکافی مردم روسیه و ایران طرح می شود و می گویند که در چنین شرایطی مشارکت استراتژیک به سختی ممکن است. به نظر شما دلیل تمایل پایین مردم دو کشور به شناخت هم چیست، البته اگر جامعه کارشناسان را کنار بگذاریم؛ شما چه راهکارهایی برای حل این مشکل ارایه می کنید؟

دکتر کیانی: به نظر نه فقط مردم ایران از روسیه بلکه مردم روسیه نیز از ایران شناخت کمی دارند و این مساله خود عاملی برای عدم گسترش همه جانبه روابط است. فکر میکنم که دولت روسیه لازم است دیپلماسی فرهنگی و عمومی فعال­تری در ایران داشته باشد. تعداد دانشجویان ایرانی در روسیه بسیار اندک است و دولت روسیه می تواند باحمایت از ایجاد مراکز آموزش زبان روسی در تهران و در دیگر شهرهای بزرگ، دانشجویان و حتی فعالان اقتصادی را برای شناخت بیشتر و عزیمت به آن کشور ترغیب نماید. از موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس) مکرر تقاضا می شود که کلاس آموزش روسی برگزار کند که با توجه به اهداف، امکانات و ماهمیت فعالیت پژوهشی موسسه، این امکان وجود ندارد. این خود شاخص خوبی است که در کشور، مراکز آموزش زبان روسی بسیار اندک است. همچنین لازم است وزرای علوم دو کشور با یکدیگر ملاقات و زمینه توسعه همکاری های علمی متقابل در زمینه جذب دانشجو و تبادل استاد و ایجاد فرصت های آموزشی و پژوهشی را فراهم نمایند. به تازگی، معاونت بین الملل وزارت علوم و تحقیقات و فناوری ایران، دیپلماسی آموزشی فعالی در پیش گرفته است. مناسب است این همکاری ها افزایش یابد.

نکته دیگر بحث روادید است. به نظرم، اگرچه توافقنامه اخیر تسهیل أخذ روادید گام مهمی است، اما، خیلی بهتر می بود که این روادید اساسا برداشته می شد. درست آنگونه که دولت روسیه در برابر ترکیه (البته تا قبل از بحران امنیتی با آن کشور) و یا مصر، رژیم لغو روادید را در پیش گرفت.

در ایران نیز، بعضا، انتقاداتی نسبت به کم کاری برخی نهادها در زمینه توسعه روابط فرهنگی با روسیه مطرح می شود. با این حال، انتظار این است که روسیه به عنوان یک قدرت بزرگ، می­بایست گام­های بزرگ­تری به نسبت ایران در این زمینه بردارد.

در سفری که اخیرا به روسیه داشتم متوجه یک نکته مشترک شدم و آن اینکه، پشتیبانی روسیه و ایران از یکدیگر در ماجرای بحران سوریه، در بهبود ادراک متقابل روس ها و ایرانی ها نقش فراوانی داشته است. از این فرصت می توان استفاده کرد و در توسعه روابط فرهنگی اهتمام ورزید.
 

پایان گفت و گو/

منبع: http://gorchakovfund.ru/news/18589

-

 
کد مطلب: 988
مولف :