گزارش اختصاصی

یادداشت های کنفرانس «گفتگوی قفقاز 2019» در جمهوری کاباردینو- بالکاریا در قفقاز شمالی فدراسیون روسیه

ولی کوزه گر کالجی- پژوهشگر ارشد مرکز بررسی های استراتژیک ریاست جمهوری و عضو شورای علمی موسسه ایراس

8 مهر 1398 ساعت 9:00

جمهوری کاباردینو- بالکاریا یکی از جمهوری های خودمختار و مسلمان نشین قفقاز شمالی به مرکزیت شهر نالچیک است که در کنار جمهوری داغستان، چچن، اینگوش، قراچای‌چرکیس و اوستیای شمالی، منطقه فدرال قفقاز شمالی روسیه را به مرکزیت شهر پتی گورسک تشکیل می دهد. با مشارکت بنیاد الکساندر گورچاکف در مسکو و دانشگاه دولتی کاباردینو- بالکاریا، کنفرانس بین المللی «گفتگوی قفقاز 2019» از 23 تا 26 سپتامبر 2019 (1 تا 3 مهر 1398) در شهر نالچیک، مرکز جمهوری کاباردینو- بالکاریا در قفقاز شمالی فدراسیون روسیه برگزار شد. در این کنفرانس که کارشناسانی از روسیه، آذربایجان، ارمنستان، گرجستان، مناطق آبخازیا و اوستیای جنوبی، ترکیه، ایران، اتریش و ایالات متحده آمریکا حضور داشتند، مسائل و روندهای جاری در منطقه قفقاز مورد بررسی قرار گرفت. تاکید بر کاهش تنش بین روسیه و ناتو با تاکید بر محوریت مقابله مشترک با تروریسم و افراط گرایی، مدیریت مناقشات قره باغ، آبخازیا و اوستیای جنوبی و جلوگیری از وقوع جنگ فراگیر، تحلیل و ارزیابی سیاست خارجی نیکول پاشینیان در ارمنستان و برخی مواضع ضد و نقیض او در همکاری و تعامل با فدراسیون روسیه، توجه به نقش چین در قفقاز، سیاست خارجی غیر ایدئولوژیک ایران در قفقاز جنوبی در مواجهه با ارمنستان و آذربایجان (بر خلاف استدلال جنگ تمدنی هانتینگتنون در رابطه با مناقشه قره باغ در کتاب برخورد تمدن ها) و نیز سیاست اصولی ایران در عدم شناسایی استقلال مناطق قره باغ، اوستیای جنوبی و آبخازیا از جمله موضوعات شایان توجه در این کنفرانس بود. برخی از نکات و ملاحظات مهم این کنفرانس و نیز مشاهدات میدانی و محیطی از جمهوری کاباردینو- بالکاریا در این نوشتار مورد توجه قرار گرفته است؛ منطقه ای که با وجود پیوندهای کهن و تاریخی، در داخل کشور برای اکثر ایرانیان ناشناخته باقی مانده است.


جمهوری کاباردینو- بالکاریا[1] یکی از جمهوری های خودمختار و مسلمان نشین قفقاز شمالی به مرکزیت شهر نالچیک[2]  است که در کنار جمهوری داغستان، چچن، اینگوش، قراچای‌چرکیس، استاوروپول و اوستیای شمالی، منطقه فدرال قفقاز شمالی روسیه را به مرکزیت شهر پتی گورسک (به معنی پنج کوه) تشکیل می دهد. یک اتوبان سراسری این جمهوری ها را به هم وصل    می کند که از شرق به غرب از شهر پتی گورسک تا کالباریا دو ساعت و از کالباریا تا چچن حدود 5 ساعت فاصله است. کالباریا از طبیعت بسیار زیبا، سرسبز و کشاورزی بسیار غنی به ویژه گندم و مرکبات برخوردار است. مزارع وسیع گندم، هزاران هکتار باغ های یکپارچه با شیوه های مدرن آبیاری و نگهداری و به ویژه وجود کارخانه های بزرگ کنسروسازی، بسته بندی و توزیع در مجاورت مزارع و باغ ها، از جمله نکات شایان توجهی است که در طول مسیر از پتی گورسک به کالباریا مشاهده می شود و گویای آن است که دولت روسیه توجه خاصی به این منطقه به عنوان یکی از قطب های کشاورزی دارد. در میانه راه پتی گورسک به بالکاریا، رشته کوه البروس قرار دارد که دارای ریشه و نام مشترک با رشته کوه البرز در ایران است. ارتفاع کوه البروس، 5 هزار و 642 متر است و روس ها بر این باور هستند که مرتفع ترین قله اروپا است، هرچند اروپایی ها اعتقادی به این موضوع ندارند. در پای کوه های البروس، میخائیل لِرمانتف[3] از نویسندگان و شعرای نامی تاریخ معاصر روسیه  در دوئل با دوئل با افسری به نام «مارتینف» در سال ۱۸۴۱ میلادی جان خود را از دست داد و بنای یادبوش در شهر پتی گورسک واقع شده است. بخش بزرگی از کوه البروس به صورت «پارک ملی و محافظت شده البروس» در آمده است که سالانه میزبان هزاران نفر از روسیه و خارج از روسیه است. در میانه کوه البروس، رودخانه خروشان باکسان[4] به طول 173 کیلومتر جریان دارد که پس از متصل شدن به سایر روخانه های قفقاز شمالی در نهایتاً به دریای خزر می رسد.
    بخش عمده جمعیت بالکاریا، مسلمانان سنی مذهب حنفی هستند و بخش دیگر را مسیحیان تشکیل می دهند. از نظر قومی، بالکارها یا بَلقارها از گروه های قومی ترک‌تبار در شمال غربی قفقاز، در کنار روس ها یکی از دو قومیت اصلی جمهوری خودمختار کاباردینو-بالکاریا محسوب می شوند. زبان بالکاری اساساً با زبان قاراچایی-بالکاری که در جمهوری چرکس-قره‌چای بدان تکلم می‌شود یکسان است. بدین ترتیب بالکارها از نظر زبانی باقی‌مانده گروه‌های ترکی هستند که در امتداد استپ اوراسیا دست به مهاجرت زدند. بالکارها تا ۱۹۲۴ به خط عربی می‌نوشتند اما به‌دنبال تغییر کلی سیستم الفبایی در اتحاد جماهیر شوروی، نخست الفبای لاتین از ۱۹۲۴ تا ۱۹۳۷ و سپس از ۱۹۳۷ تا به امروز الفبای تغییریافته سیریلیک جایگزین رسم‌الخط عربی شد. در حال حاضر زبان روسی به عنوان زبان اول و رسمی جمهوری کاباردینو- بالکاریا شناخته می شود.
  از نظر سیاسی، جمهوری کاباردینو- بالکاریا پس از کنگره هشتم حزب کمونیست شوروی در سال 1936 و تصویب قانون اساسی جدید شکل گرفت و پس از فروپاشی شوروی نیز این ساختار با تغییراتی ادامه یافت. در حال حاضر،  ساختار سیاست و حکومت در این جمهوری خود مختار بدین ترتیب است که از بین چند کاندیدای معرفی شده از سوی مسکو، پارلمان کاباردینو- بالکاریا که اعضای آن توسط مردم انتخاب می شوند به یکی از کاندیداها به عنوان «رئیس جمهوری کاباردینو- بالکاریا»[5] رای می دهند. کازبِک کوکوف[6] به عنوان چهارمین رئیس جمهور این منطقه از 26 سپتامبر 2018 تا کنون این مسیئولیت را برعهده دارد.
    با مشارکت بنیاد الکساندر گورچاکف در مسکو و دانشگاه دولتی کاباردینو- بالکاریا، کنفرانس بین المللی «گفتگوی قفقاز 2019» از 23 تا 26 سپتامبر 2019 (1 تا 3 مهر 1398) در شهر نالچیک، مرکز جمهوری کاباردینو- بالکاریا در قفقاز شمالی فدراسیون روسیه برگزار شد. در این کنفرانس که کارشناسانی از روسیه، آذربایجان، ارمنستان، گرجستان، مناطق آبخازیا و اوستیای جنوبی، ترکیه، ایران، اتریش و ایالات متحده آمریکا حضور داشتند، مسائل و روندهای جاری در منطقه قفقاز مورد بررسی قرار گرفت. از جمله نکات و ملاحظات مهم این کنفرانس و نیز منطقه کالباریا می توان به موارد زیر اشاره نمود:
 
1- مدیریت تمامی جلسات بر عهده دکتر سرگئی مارکدونف[7] از برجسته ترین کارشناسان مسائل قفقاز و عضو موسسه اقتصاد جهانی و روابط بین الملل (امی. مو) در مسکو بود. مباحث کنفرانس در پانل های مختلف به بحث گذاشته شد. روندهای کلان در تحولات منطقه قفقاز، وضعیت جمهوری کاباردینو- بالکاریا، منافع بازیگران خارجی در قفقاز (آمریکا، ترکیه، روسیه، اروپا و ایران)، قفقاز برای روسیه و روسیه برای قفقاز، اولویت های داخلی و سیاست خارجی کشورهای منطقه قفقاز، مشکلات اقتصادی و چشم انداز قفقاز و فضای اطلاعاتی[8] در منطقه قفقاز عناوین اصلی پانل ها را تشکیل می دادند. تاکید بر کاهش تنش بین روسیه و ناتو با تاکید بر محوریت مقابله مشترک با تروریسم و افراط گرایی، مدیریت مناقشات قره باغ، آبخازیا و اوستیای جنوبی و جلوگیری از وقوع جنگ فراگیر، تحلیل و ارزیابی سیاست خارجی نیکول پاشینیان در ارمنستان و برخی مواضع ضد و نقیض او در همکاری و تعامل با فدراسیون روسیه، توجه به نقش چین در قفقاز، سیاست خارجی غیر ایدئولوژیک ایران در قفقاز جنوبی در مواجهه با ارمنستان و آذربایجان و نیز سیاست اصولی ایران در عدم شناسایی استقلال مناطق آبخازیا، اوستیای جنوبی و آبخازیا از جمله موضوعات شایان توجه در این کنفرانس بود.
2- در سخنرانی نگارنده که تحت عنوان «سیاست خارجی ایران در قفقاز: اولویت­ها و منافع» ارائه شد بر چهار موضوع تاکید شد. نخست، غیرواقعی بودن ادعای گسترش الگوی حکومت اسلامی از سوی دولت ایران در قفقاز، غیرایدئولوژیک بودن سیاست خارجی ایران در آسیای مرکزی به واسطه میانجی گری بین دولت سکولار حاکم و حزب نهضت اسلامی تاجیکستان و در قفقاز به واسطه حفظ هم زمان رابطه با ارمنستانِ مسیحی و آذربایجانِ مسلمان شیعی و میانجی­گری در مناقشه قره­باغ (بر خلاف استدلال ساموئل هانتینگتون در رابطه با رویارویی جهان مسیحیت و اسلام در مناقشه قره­باغ در کتاب برخورد تمدن­ها)، دوم؛ ساختار چند قومی و متکثر جامعه ایران و سیاست اصولی و منطقی ایران در عدم شناسایی هرگونه اقدام قومی تجزیه­طلبانه در مناطق آبخازیا، اوستیای جنوبی، قره­باغ، چچن و داغستان و اخیراً در اقلیم کردستان عراق؛ سوم، رویکرد تدافعی و نه تهاجمی ایران در منطقه قفقاز با هدف حفظ ثبات و امنیت پایدار در منطقه، میانجی­گری در مناقشات و کاهش سطح نفوذ مداخلات خارجی و به همین دلیل ایران هیچ گاه در جایگاه حامی یکی از طرفین مناقشات قفقاز قرار نگرفته است و از بین سه همسایه قفقاز یعنی ایران، ترکیه و روسیه، این تنها ایران است که دارای روابط دیپلماتیک با هر سه کشور ارمنستان، آذربایجان و گرجستان است که ظرفیت خاصی به سیاست خارجی ایران بخشیده است. در حالی که روابط ترکیه و ارمنستان از سال 1993 و روابط روسیه و گرجستان از سال 2008 قطع است. چهارم؛ منافع و اولویت­های اقتصادی ایران در منطقه قفقاز است که در چهارچوب مکانیسم­های سه جانبه ایران، آذربایجان، روسیه و ایران، آذربایجان و ترکیه، اتصال شبکه ریلی ایران، آذربایجان و روسیه در راستای کریدور شمال- جنوب، طرح احداث راه آهن ایران و ارمنستان، صادرات برق و گاز به ارمنستان، لغو متقابل ویزا بین ایران با ارمنستان و گرجستان و امضای موافقتنامه تجارت آزاد بین ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا در دست اقدام و پیگیری است.
3- به موازات برگزاری این کنفرانس در جمهوری کاباردینو- بالکاریا، کنفرانس راه ابریشم نیز در شهر پتی گورسک       (با فاصله دو ساعته از بالکاریا) برگزار شد که حضور کارشناسان و مقامات چینی در این کنفرانس بسیار شایان توجه بود. به نظر می رسد روس ها درصدد برقراری ارتباط و تعامل بین اتحادیه اقتصادی اوراسیا و طرح راه ابریشم چین (ابتکار یک کمبرند- یک راه) هستند. علاوه بر منطقه آسیای مرکزی، به ظرفیت ها و امکانات طرح چینی ها در قفقاز نیز چشم اندوخته اند. چینی ها نیز پس از تثبیت جایگاه اقتصادی خود در آسیای مرکزی، تحرکات اقتصادی خود را در منطقه قفقاز در سال های اخیر افزایش داده اند و لذا حضور گسترده کارشناسان چینی در کنفرانس راه ابریشم در پتی گورسک در قفقاز شمالی در این راستا قابل توجه و ارزیابی است.
4- سطح بالای تساهل و تسامح دینی در جمهوری بالکاریا و همزیستی مسالمت آمیز مسلمانان و مسیحیان از جمله نکات بسیار شایان توجه بود و برخلاف تصور غالب از افراط گرایی دینی و تروریسم در قفقاز شمالی، فضای این جمهوری کاملاً متفاوت بود. اکثریت خانم های مسلمان بدون حجاب در سطح شهر و مراکز دولتی و دانشگاهی حضور پیدا        می کردند و در عین حال، مصرف مشروبات الکلی در مراکز عمومی به شدت محدود بود. مردم و نخبگان شهر این جمهوری به شدت بر این نکته تاکید داشتند که در عین پیوستگی جغرافیایی جمهوری های قفقاز شمالی، شرایط هر جمهوری با جمهوری دیگر تفاوت دارد و با وجود فاصله چند ساعته بین کالباریا با چچن و داغستان، شرایط متفاوتی در این جمهوری حاکم است. لذا باید از صدور حکم و قضاوت کلی در مورد افراط گرایی و تروریسم در قفقاز شمالی خودداری کرد و شرایط خاص فرهنگی و اجتماعی هر جمهوری در نظر گرفته شود.
5- از نظر زیر ساخت های اقتصادی، توجه خاصی به منطقه قفقاز شمالی از سوی دولت فدرال روسیه در سال های اخیر شده است که نقش مهمی در کاهش و مدیریت افراط گرایی دینی و تروریسم در این مناطق داشته است. تمرکز اصلی بر بخش هایی مانند کشاورزی، دامپروری، توریسم و دانشگاه ها و مراکز آموزشی بوده است. از جمله نکات شایان توجه، وجود یک مرکز آموزشی بسیار بزرگ به نام «شهر آفتاب» در شهر نالچیک است که روز دوم کنفرانس در این مرکز برگزار شد. در این مرکز به کودکان مناطق مختلف جمهوری کالباریا آموزش ها و مهارت های مختلفی آموزش داده می شود که وجود چنین مرکزی با وسعت چند هزارمتری به روشنی گویای این واقعیت است که روس ها موضوع آموزش کودکان این منطقه را جدی گرفته اند و از ریشه و پایه درصدد مقابله با گرایش کودکان و نوجوانان منطقه به تفکرات افراطی و جهادی هستند.
6- از نظر زیر ساخت های اقتصادی، توجه خاصی به منطقه قفقاز شمالی از سوی دولت فدرال روسیه در سال های اخیر شده است که نقش مهمی در کاهش و مدیریت افراط گرایی دینی و تروریسم در این مناطق داشته است. در کنار ساختمان ها و مراکز دولتی قدیمی متعلق به دوران شوروی، ساختمان ها و مراکز مدرن و فروشگاه های زنجیره ای نیز احداث شده است که ترکیبی از سنت و مدرنیته را به فضای شهری منطقه کالباریا بخشیده است. با این وجود، مشکل مهاجرت جوانان به شهرهای بزرگ به ویژه مسکو و سن پترزبورگ همچنان از چالش های مهم جمهوری کالباریا و دیگر جمهوری های قفقاز شمالی به شمار می رود. در بخش اقتصادی، تمرکز اصلی بر بخش هایی مانند کشاورزی، دامپروری، توریسم و دانشگاه ها و مراکز آموزشی بوده است. کالباریا از طبیعت بسیار زیبا، سرسبز، آب فراوان، خاک حاصلخیز و کشاورزی بسیار غنی به ویژه گندم و مرکبات برخوردار است. مزارع وسیع گندم، هزاران هکتار باغ های یکپارچه با شیوه های مدرن آبیاری و نگهداری و به ویژه وجود کارخانه های بزرگ کنسروسازی، بسته بندی و توزیع در مجاورت مزارع و باغ ها، از جمله نکات شایان توجهی است که در طول مسیر از پتی گورسک به کالباریا مشاهده می شود و گویای آن است که دولت روسیه توجه خاصی به این منطقه به عنوان یکی از قطب­های کشاورزی دارد. لذا این شرایط مناسب و ظرفیت بالای بخش کشاورزی در قفقاز شمالی می­تواند تبدیل به یکی از زمینه­های همکاری ایران و روسیه در بخش کشاورزی، انتقال تجربیات و کشت فراسرزمینی شود.
7- از جمله نکات شایان توجه، وجود یک مرکز آموزشی بسیار بزرگ به نام «شهر آفتاب» در شهر نالچیک است که روز دوم کنفرانس در این مرکز برگزار شد. در این مرکز به کودکان مناطق مختلف جمهوری کالباریا آموزش ها و مهارت های مختلفی آموزش داده می شود که وجود چنین مرکزی با وسعت چند هزارمتری به روشنی گویای این واقعیت است که روس ها موضوع آموزش کودکان این منطقه را جدی گرفته اند و از ریشه و پایه درصدد مقابله با گرایش کودکان و نوجوانان منطقه به تفکرات افراطی و جهادی هستند.
8- از دیگر نکات شایان توجه در کنفرانس «گفتگوی قفقاز 2019» در بالکاریا که تقریباً در تمامی کنفرانس های این منطقه به چشم می خورد، حضور، مشارکت و تعامل توام با احترام کارشناسان آذری، ارمنی و گرجی با وجود اختلافات ارمنستان و آذربایجان در مورد قره باغ، روسیه و گرجستان در مورد آبخازیا و اوستیای جنوبی است که نشان از سطح بالای فرهنگی و تمدنی منطقه قفقاز دارد. به واسطه نزدیکی مسافت، دانشجویان و کارشناسانی نیز از مناطق آبخازیا و اوستیای جنوبی در این کنفرانس حضور داشتند که همین فضای احترام و تعامل با کارشناسان گرجی قابل مشاهده بود. در جریان کنفرانس سازمان همکاری شانگهای که در آوریل 2018 در شهر سوچی روسیه (در مجاورت منطقه قفقاز شمالی در ساحل دریای سیاه) برگزار شد، نگارنده شاهد الفاظ تند و اتهامات مختلف از سوی کارشناسان هندی، پاکستانی و افغانستانی علیه یکدیگر بود که در مقام مقایسه، سطح بالای فرهنگی و تمدنی قفقاز را نشان می دهد که یکی از دروازه های ورود مدرنیته به ایران در یکصد و پنجاه و سال گذشته نیز محسوب می شود.
9- حضور کارشناسان و دانشجویان مناطق آبخازیا و اوستیای جنوبی در کنفرانس «گفتگوی قفقاز 2019» بسیار محسوس بود. بر استقلال از گرجستان همچنان تاکید و اصرار داشتند که نام مراکز این دو منطقه به جای «سوخومی» و «تسخینوالی» با حذف «ی» نسبت گرجی، «سوخوم» و «تسخینوال» خوانده شود و ظاهراً این موضوع در تمام مکاتبات رسمی این دو منطقه لحاظ می شود. هر چند از نظر رویکرد سیاسی تفاوت هایی بین دو منطقه مشاهده می شود. آبخازیا به واسطه عدم وجود قوم مشابه در قفقاز شمالی و نیز دسترسی به دریای سیاه و وجود شبکه راه آهن به سوچی که از دوران شوروی شکل گرفته است، خواهان حفظ استقلال سیاسی از روسیه و گرجستان است. اما اوستیای جنوبی به واسطه وجود اوستیای شمالی در قفقاز شمالی و نیز عدم دسترسی به راه های ارتباطی دیگر، تمایل جدی تری برای الحاق به روسیه و منطقه قفقاز شمالی دارد. با این وجود، شهروندان هر دو منطقه دارای تابعیت مضاعف روسی نیز هستند و دولت روسیه در قالب بودجه ویژه سالیانه به آن ها کمک می کند.
10- حضور کارشناسان گرجی در کنفرانس های روسیه از جمله کنفرانس گفتگوی قفقاز 2019 نیز با توجه به قطع روابط دیپلماتیک روسیه و گرجستان بسیار شایان توجه است. این کارشناسان عمدتاً متعلق به بخشی از جریان های فکری و سیاسی گرجستان هستند که خواستار بازسازی و بهبود روابط تفلیس و مسکو هستند. با توجه به فضای شدیداً ضد روسی حاکم بر گرجستان، معمولاً این کارشناسان در بازگشت به گرجستان از سوی نهادهای دولتی و امنیتی تحت فشارهای مختلف قرار می گیرند.
11- یکی از کارشناسان اهل داغستان در یکی از پانل های کنفرانس که به موضوع اسلام در قفقاز شمالی اختصاص داشت به اکران فلیم محمد رسوالله (ص) از مجید مجیدی اشاره نمود. در توضیحی تکمیلی به صحبت های ایشان، اشاره شد که نگارنده در آبان 1395 در سفری به منطقه پتی گورسک (مرکز قفقاز شمالی روسیه) به صورت اتفاقی همسفر آقای مجیدی، کارگردان فیلم محمد رسوالله (ص) بوده است. مجیدی پس از اکران موفق و استقبال شایان توجه فیلم محمد رسوالله (ص) در مسکو عازم داغستان در قفقاز شمالی بود. اکران این فیلم در داغستان نیز مورد استقبال قرار گرفت، اما در چچن که فاصله چندانی با داغستان ندارد و همانند سایر جمهوری­های کوچک قفقاز شمالی اهل تسنن حنفی است، با انتقاد علمای دینی چچن مواجه شد. در نتیجه این پرسش پیش آمد که علت واکنش متفاوت علمای دو منطقه داغستان و چچن که هر دو سنی مذهب حنفی هستند و فاصله چندانی از نظر بعد مسافت هم با ندارند در قبال این فیلم سینمایی چیست؟ در بررسی که صورت گرفت مشخص شد که علمای دینی داغستان عمدتاً فارغ التحصیل الازهر مصر هستند که به طور سنتی موضع ملایم­تری نسبت به تشیع داشته­اند و در مقابل علمای دینی چچن عمدتاً فارغ التحصیل حوزه­های دینی مکه و مدینه در عربستان سعودی هستند که متاثر از آموزه­های وهابی مواضع تندی در قبال مذهب تشیع دارند. با توجه به چنین تجربه ای، پیشنهاد شد که برای تقویت همزیستی دینی در قفقاز شمالی و نیز کاهش افراط گرایی دینی، ضرورت دارد جناح فکری و دینی الازهر در قفقاز شمالی تقویت شود که به صورت طبیعی بر نزدیکی هر چه بیشتر روابط این منطقه و روسیه با ایران نیز تاثیرات مثبتی را به همراه خواهد داشت.
 

[1] . The Kabardino-Balkar Republic
[2] . Nalchik
[3] . Mikhail Lermontov
[4] . Baksan River
[5] . Head of the Kabardino-Balkar Republic
[6] . Kazbek Kokov       
[7] . Sergei Markedonov
[8] . Information Space


کد مطلب: 3867

آدرس مطلب: http://www.iras.ir/fa/doc/gallery/3867/1/یادداشت-های-کنفرانس-گفتگوی-قفقاز-2019-جمهوری-کاباردینو-بالکاریا-شمالی-فدراسیون-روسیه

ایراس
  http://www.iras.ir