گزارش رویداد ایراس

پویش های داخلی و تاثیر آن بر سیاست خارجی روسیه

نشست تخصصی ایراس
تاریخ انتشار : جمعه ۷ ارديبهشت ۱۳۹۷ ساعت ۱۳:۱۴
Share/Save/Bookmark
 
نشست تخصصی با موضوع تحولات داخلی روسیه و سیاست خارجی روسیه در دوره پس از شوروی با حضور هیئتی از مرکز مطالعات شرقی لهستان (OSW) روز دوشنبه 27 فروردین 1397 در ایراس برگزار شد.
 

نشست تخصصی با موضوع تحولات داخلی روسیه و سیاست خارجی روسیه در دوره پس از شوروی با حضور هیئتی از مرکز مطالعات شرقی  لهستان (OSW) روز دوشنبه 27 فروردین 1397 در ایراس برگزار شد. در ابتدای جلسه دکتر داوود کیانی ضمن خوشامدگویی به هیئت لهستانی و رییس مرکز مطالعات شرقی دکتر آدام اورهارت از وی خواست که سخنان خود را آغاز کند. وی با معرفی مرکز مطالعات شرق به عنوان بزرگترین مرکز از این دست در لهستان، حوزه تمرکز این مرکز را رصد مسایل داخلی و سیاست خارجی کشورهای شوروی سابق، ترکیه، آسیای مرکزی و قفقاز و خاورمیانه دانست.
 
خلاصه ­ای از سخنان دکتر اورهارت در ادامه می­ آید: روسیه هرگز نه آنقدر قوی بوده است که تظاهر می­کند و نه آنقدر ضعیف که برخی می­گویند. با این حال روسیه با بحران اقتصادی مواجه است که سه علت دارد: روند اول: کاهش قیمت نفت، دوم بحران در روابط با غرب و تحریم ­ها علیه روسیه و سوم ضعف ساختاری و فقدان دموکراسی و نوسازی. در واقع نظام روسیه نتوانست نوسازی مورد نظر مردم را محقق کند. انتظارات طبقه متوسط که رای پوتین وابسته به آن­هاست و خواستار ثبات هستند در دولت پوتین محقق نشده است. ولادیمیر پوتین در سال­ های ابتدایی ریاست جمهوری­ اش بیشتر به دنبال ثبات بود. اما اکنون اینطور نیست و شاهد فساد اقتصادی و اداری در کرملین هستیم. با این حال نباید حمایت از وی را محدود به طبقه متوسط کنیم. وی در بخش­ های مختلف روسیه مورد حمایت است. اما مساله بحران اقتصادی بر حقوق و دستمزد افراد تاثیر گذاشته است و دولت روسیه که نتوانست مسائل اقتصادی را حل کند این مسائل را وارد سیاست خارجی کرد و از سیاست خارجی به عنوان ابزاری برای فرار از مشکلات روزمره مردم استفاده کرد. بحران اوکراین و کریمه و همچنین لفاظی­ هایی که روسیه اخیرا در قبال غرب اتخاذ کرده است یک نمونه از این رفتار بود. به هر حال این رویکرد روسیه جواب داد و در انتخابات اخیر با اینکه هیچ گزینه دیگری وجود نداشت امام مردم حضور گسترده داشتند.
 
بحث روابط روسیه و آمریکا نیز تبدیل به بزرگترین چالش جهان شده است و مسائل مربوط به انتخابات 2016 آمریکا و روی کار آمدن ترامپ نوع روابط آمریکا و روسیه را تحت تاثیر قرار داده است. چیزی که ما در روابط آمریکا و روسیه می­ بینیم این است که این روابط به صورت برابر شکل نگرفته است. روسیه ضعیف ­تر از آن است که به عنوان یک طرف برابر با آمریکا باشد در عین حال این کشور آنقدر قدرتمند و جاه­ طلب است که به عنوان طرف پایین­ تر در روابط با آمریکا قرار نگیرد. خواسته روسیه از غرب این است که در منطقه شرق اروپا بتواند آزادانه و بدون مداخله غرب تصمیم­ گیری کند. با این حال به نظر می ­رسد که روسیه هیچ گزینه ­ای برای ارائه به غرب ندارد. در نتیجه شاهد اعمال تحریم­ های اخیر علیه روسیه هستیم. اولویت اول روسیه منطقه پساشوروی است و جنگ افروزی که که در مورد اوکراین شاهد بودیم به این خاطر بود که اوکراین به سمت غرب رفت و پیشنهادهای روسیه در مورد اتحادیه گمرکی و ... را نپذیرفت. در سطح داخلی جدا شدن کریمه به نفع روسیه بود اما هر چه بیشتر پیش رفت معلوم شد نزاع در منطقه شرق اوکراین به ضرر روسیه است و روسیه عملا در دستیابی به اهدافش در اوکراین ناکام ماند و بعید است در آینده نزدیک شاهد بازگشت اوکراین به حوزه نفوذ روسیه باشیم. در واقع با توجه به نگاه جوانان اوکراین به روسیه عملا روسیه بقیه اوکراین را از دست داد. به هر حال مساله روسیه و اوکراین غیرقابل پیش بینی است نه فقط برای اوکراین بلکه برای کل اروپا. اکنون روسیه در حال لفاظی­ های جنگ سردی است. البته من این را یک جنگ سرد نمی­دانم زیرا جهان تغییر کرده است و روسیه هم شوروی نیست. به علاوه جنگ سرد باعث وحدت و انسجام بین اروپا و تضعیف اقتصاد روسیه خواهد شد. به نظر من پوتین دنبال چیزی متفاوت از جنگ سرد است. وی آرزو دارد که اروپا وحدت خود را از دست بدهد و دچار واگرایی شود و از مقابله با روسیه به هر قیمتی اجتناب کند. مسلما بین کشورهای اتحادیه اروپا تفاوت رویکرد و نگرش در مورد برخورد با روسیه وجود دارد. با این حال اعضای اتحادیه همواره دنبال رویکردهای مشترک در مقابل روسیه بودند از جمله در خصوص تحریم روسیه و حمایت از حاکمیت اوکراین.

در ادامه دکتر کیانی با اشاره به مشکلات اقتصادی و اجتماعی و سیاسی روسیه اظهار داشت که با تمام این مشکلات روسیه حضور قدرتمندی در سوریه داشته است و کشورهای اروپای غربی نیز قادر به مقابله با این کشور نبوده ­اند. به گفته وی در اوکراین نیز روسیه در نهایت توانست کریمه را جدا کند و اقتصاد این کشور نیز رو به بهبود است و در واقع برخلاف آنچه که گفته می شود شاهد جایگاه قوی بین­ المللی روسیه هستیم.
 
دکتر شوری نیز با اشاره به تفاوت دیدگاه و مواضع در ایران و لهستان در خصوص روسیه خصوصا بعد از فروپاشی شوروی اظهار داشت: ما به مساله روسیه از زاویه مواضع ضد غربی نگاه می­ کنیم و این الزاما یک نگاه طرفدار روسیه نیست. از نظر ما غرب نیز نقش زیادی در نوع رفتار و مواضع روسیه در این سال­ها داشت و به نظر نمی­رسد بتوانیم سیاست خارجی روسیه را تنها نتیجه سیاست داخلی آن بدانیم. حداقل یک دهه در دوره یلتسین روس­ها تلاش کردند با غرب رابطه خوبی داشته باشند و پوتین نیز در مقطعی برای بهبود این رابطه کوشید اما غرب هرگز تحولات جهان را از دید روسیه نگاه نکرد. مثلا تظاهرات در اوکراین در اعتراض به قراردادهای این کشور با روسیه بود. اگر بخواهیم از موضع روسیه نگاه کنیم روسیه مواضع خود را در افزایش عمق استراتژیک خود در اوکراین می­داند. البته این مساله ما نیست و آنچه مساله ماست این است که غرب حاضر نیست قدرت­ های مستقل را به رسمیت بشناسد. البته ایران و روسیه نیز تجربه تاریخی خوبی ندارند اما بعد از فروپاشی شوروی به خاطر نوع رفتار غرب روابط بهتری داریم. ما حتی از نظر اقتصادی نیز گزینه­ های زیادی برای ارائه به یکدیگر نداریم. حجم روابط اقتصادی دو طرف به زحمت به دو میلیارد دلار می­رسد. اما به هر حال ما از زمان فروپاشی شوروی احساس تهدید مستقیم از جانب روسیه در مرزهای خود نداشتیم و روسیه نیز نیازهای ما را که غرب حاضر نبود تامین کند فراهم می کرد.
 
در ادامه خانم زهرا عطری سوالی مطرح کرد درباره اینکه آیا سیاست خارجی لهستان و سایر کشورهای اروپای شرقی درباره اجازه دادن به آمریکا و ناتو برای استفاده از خاک آن­ها بر علیه روسیه واقع بینانه است و آیا نباید این کشورها به عنوان همسایگان روسیه موضعی هوشمندانه ­تر مانند موضعی که کره جنوبی اخیرا درباره مذاکره با پیونگ یانگ اتخاذ کرد دنبال کنند؟
 
آقای اورهارت اظهار داشت که لهستان نیز همانند ایران، از جانب روسیه احساس تهدید مستقیم نمی کند و این یک پیشرفت خوب و نقطه مثبتی در روابط لهستان و روسیه است. لهستان کشوری قدرتمند است که عضو اتحادیه اروپا و ناتو است. لهستان ممکن است مخالف برخی سیاست­های روسیه باشد اما همواره به دنبال تنش ­زدایی در روابط با روسیه است و همه نظرسنجی­ ها در باره روابط دو کشور نشان می ­دهد که جامعه خواهان بهبود روابط است و مشکل این است که سیاست خارجی روسیه اروپای مرکزی را نادیده گرفته است و همواره کشورهای بزرگ غربی مانند انگلیس و آلمان و آمریکا را مورد توجه قرار داده است. اما به هر حال خط قرمزهایی هم در بهبود روابط وجود دارد. اولین خط قرمز حقی است که دولت ­ها باید درباره حاکمیت خودشان داشته باشند و مورد تعدی قرار نگیرد. به گفته وی ممکن است برخی این را عاقلانه بدانند یا ندانند اما اکثریت جامعه لهستان موافق همگرایی و همکاری با ناتو است. خط قرمز دوم هنجارهای بین ­المللی است که لهستان متعهد به آن­هاست. لهستان همسایه اوکراین و روسیه است و خواهان بهبود روابط این دو کشور است و چالش امنیتی ن ها چالشی برای لهستان است. به علاوه نیروهای اوکراینی در خاک روسیه نیستند بلکه نیروهای روسیه در خاک اوکراین قرار دارند و این نقض آشکار حقوق بین ­الملل است.
 
در ادامه آقای بهشتی­ پور با اشاره به اینکه به نظر می­رسد برخلاف آنچه در مباحث طرف لهستانی مطرح شد روسیه به دنبال ایجاد کردن اختلاف بین اروپا نیست بلکه بر عکس خواهان نزدیک شدن به اروپا در برابر آمریکاست، نظر طرف لهستانی را در این خصوص جویا شد. وی همچنین سیاست غرب در باره روسیه را نیز یکپارچه ندانست و برای مثال موضع انگلیس در قبال روسیه را به کلی متفاوت از موضع آلمان دانست.
 
آقای اورهارت نیز با تایید تفاوت دیدگاه کشورهای غربی درباره روسیه اظهار داشت که در گذشته یعنی حدود پنج سال قبل این تفاوت بیشتر بود. برای مثال اختلاف در اتحادیه اروپا بر سر این بود که آیا روسیه یک کشور تجدیدنظرطلب است و به دنبال زیر سوال بردن نظم اروپایی است و یا برعکس روسیه خواهان ادغام در اتحادیه اروپاست. اما امروزه این اختلاف بین کشورهای مختلف کمرنگ شده و دیدگاه­ها به هم نزدیک شده است و به روسیه بیشتر به شکل یک قدرت که خواهان تغییر در نظم اروپایی است نگریسته می­ شود. زیرا روسیه این رویکرد را با مساله اوکراین و یا دخالت در انتخابات کشورهای مختلف غربی نشان داده است و اکنون مساله این است که با این چالش چگونه روبرو شویم. در این خصوص مواضع خصمانه ­تر و ملایم ­تر وجود دارد و تحریم­ ها بعد از بحران اوکراین نشان دهنده این است که به رغم اختلافات، همه از این رویکرد حمایت کردند.
 
در ادامه دکتر شوری با اشاره به تلاش بیست ساله غرب برای گسترش ناتو به شرق و نزدیک شدن  به مرزهای روسیه خواستار ارائه مصادیقی از رویکرد خصمانه روسیه در قبال اروپا به جز مساله اوکراین شد. وی تاکید کرد که خواستار مشروعیت بخشی به مساله اوکراین و گرجستان نیست اما آیا می­ توان قدرتی مثل روسیه را محدود کرد که حتی بر کشورهای اطراف خود نیز نفوذ نداشته باشد؟
 
دکتر اورهارت پاسخ داد که موارد متعددی از اقدامات خصمانه روسیه شامل دکترین­ های نظامی و مانورهای نظامی خصوصا بین روسیه و بلاروس وجود دارد و به هر حال کشورها حق دارند انتخاب کنند در کدام بلوک باشند. به گفته وی مداخله در امور داخلی برخی کشورهای اروپایی تلاش برای تضعیف اروپا بوده است و نه تلاش برای شکل دادن به همگرایی. پذیرش اینکه روسیه برای حفظ عمق استراتژیک خود در اوکراین مداخله نظامی کرده دشوار است و به هر حال کشورها باید پایبند به حقوق بین ­الملل باشند.
 
در ادامه دکتر حمیدرضا عزیزی با اشاره به وقوع انقلاب رنگی در اوکراین که روسیه آن را نقشه غرب برای حضور در نزدیکی روسیه می دانست، اظهار داشت که روسیه بعد از این انقلاب کوشید با روش های نرم مانند حمایت از یانوکویچ نفوذ خود را در این کشور دوباره به دست بیاورد. اما بعد از بحران اوکراین و ناموفق بودن این تلاش­ها، مسکو مستقیم وارد عمل شد و نتیجه این اقدام دسترسی روسیه به دریای سیاه بود و دستاورد روسیه این بود که نقش خود را در این منطقه نشان داد و ثابت کرد هیچ مساله­ای بدون به رسمیت شناختن نقش روسیه در این منطقه حل نخواهد شد.
 
آقای اورهارت ضمن تشکر از این دیدگاه اظهار داشت که نظری بر عکس این دیدگاه دارد. وی چنین ادامه داد: اتقلاب­های رنگی در اوکراین نشان داد که این کشور وضعیت شکننده ­ای از نظر اقتصادی و اجتماعی دارد. اوکراین در سال 2014 نیز چشم ­انداز روشنی در خصوص پیوستن به اتحادیه اروپا در برابر خود نداشت و اصلاحاتی که اروپا از اوکراین خواسته بود اصلاحات پرهزینه­ ای بود. اگر روسیه دخالت نظامی نمی­کرد این کشور احتمالا دوباره به سمت مسکو چرخش می­کرد اما جنگ مانع این رویکرد شد. چند ماه قبل از این اتفاقات فشار زیادی بر یانوکویچ برای عضویت در اتحادیه گمرکی وارد شد و وام­ های زیادی به وی پرداخت شد که موجب پیروزی وی در انتخابات شد. البته در آن شرایط شاید این کشور گزینه دیگری نداشت اما اکنون دیگر حرفی از اتحادیه گمرکی و .. نیست. در نتیجه نمی ­توان گفت که اوکراین این جنگ را برده است بلکه روسیه این جنگ را باخته است و احساسات ضد روسی مردم اوکراین بر علیه روسیه را نمی­ توان به راحتی خنثی کرد.
 
سوال دیگری توسط آقای پرویز قاسمی مطرح شد در خصوص تجربه تاریخی لهستان نسبت به روسیه و اینکه این تجربه در نگاه امروزی نخبگان لهستان به روسیه تا چه میزان نقش دارد؟ دکتر اورهارت پاسخ داد که به هر حال هر جامعه ­ای در تصمیمات سیاست خارجی، گذشته را نیز نادیده نمی ­گیرد اما در عین حال نباید در گذشته متوقف شد و نگاه اغراق­ آمیز داشت. تاریخ ما دربرگیرنده جنبه ­های مثبت نیز هست. فرهنگ روسیه و نویسندگان، ادبیات، و فیلم­ های روسیه همواره در لهستان محبوب بوده ­اند. همچنان که فیلم­ های ایرانی نیز دارای محبوبیت در جامعه لهستان هستند. به هر حال هدف ما اکنون باید مقابله با چالش ­ها در روابط دوجانبه و حفظ هنجارهای بین­ المللی باشد. روسیه باید تمامیت ارضی کشورهای همسایه را محترم بشمارد و اگر چنین باشد روسیه تبدیل به یکی از دوستان لهستان می­ شود.
 
آقای قاسمی سوال خود را چنین ادامه داد که این دیدگاه وجود دارد که لهستان عامل غرب در توسعه ناتو به شرق و انقلاب­ های رنگی بوده است. دکتر اورهارت در پاسخ اظهار داشت که بعد از پنجاه سال تسلط شوروی جامعه لهستان تصمیم گرفت برای پاسخگویی به نگرانی­ های امنیتی و شکاف در توسعه اقتصادی به اتحادیه اروپا و ناتو بپیوندد. همسایگان لهستان انتخاب­ های دیگری داشتند و این کشور انتخاب­ های آن­ها را پذیرفت. اوکراین در جریان دو انقلاب نشان داد که خواهان تغییر است. قطعا انقلاب ­های رنگی در راستای منافع غرب بوده­ اند اما شکی نیست که جامعه اوکراین گرایش به سمت غرب داشته است. در حالیکه نقطه مقابل این کشور جامعه بلاروس است که تمایل زیادی به سمت روسیه دارد.    
 
سوال آخر جلسه نیز درباره واکنش روسیه و اتحادیه اروپا به خروج احتمالی آمریکا از توافق هسته­ای با ایران بود. دکتر اورهارت با اشاره به حمایت لهستان از توافق هسته ای در جهت تنش­ زدایی بین ایران و اروپا اظهار داشت که نگران پیش­ بینی ناپذیری سیاست­های ترامپ است. به گفته وی باید به دنبال راهی برای حذف کامل تحریم ­های ایران و حل تمام چالش ­های موجود در روابط غرب با ایران بود اما امکانات لهستان در این مورد محدود است. به گفته وی روابط دو کشور بیش از شش صد سال قدمت دارد و اگرچه اختلافاتی وجود دارد اما توان بحث و گفتگو نیز وجود دارد. وی در خاتمه از بحث­ های صریحی که مطرح شد سپاسگزاری کرد.
 
 
تهیه و تنظیم گزارش: زهرا عطری سنگری، همکار پژوهشی در موسسه مطالعات ایراس
 
 
 
 
 
کد مطلب: 3631