ساز و کار مشورتی کاراسین- آپاشیدزده و عمل‌گرایی ‌ روسی- گرجی

تاریخ انتشار : شنبه ۲۷ ارديبهشت ۱۳۹۹ ساعت ۱۴:۴۹
Share/Save/Bookmark
 
 
ولی کوزه­ گر کالجی*
 
اگرچه بیش از یک دهه از قطع روابط دیپلماتیک گرجستان و روسیه به دلیل حمله نظامی روسیه به مناطق آبخازیا و اوستیای جنوبی در اوت 2008 و شناسایی استقلال این دو منطقه از سوی مسکو می‌گذرد، اما این امر به معنی قطع کامل تماس‌های دیپلماتیک و روابط اقتصادی و تجاری بین مسکو و تفلیس نیست. پس از نخست وزیری بیدزینا ایوانیشویلی در سال 2012، بن بست ایجاد شده در روابط روسیه و گرجستانِ دوره ساکاشویلی به تدریج تغییر کرد و دو کشور پس از تجربه ناموفق مذاکرات چند جانبه صلح ژنو برای حل و فصل مسائل مناطق آبخازیا و اوستیای جنوبی و به موازات تقویت کانال‌های غیر رسمی از جمله از جمله سفر ایلیای دوم، پاتریارک گرجستان به مسکو و دیدار با رهبر کلیسای ارتدوکس روسیه، در رویکردی عمل گرایانه، ساز و کار جدیدی تحت عنوان «ساز و کار مشورتی کاراسین- آپاشیدزده»‌ (گریگوری کاراسین، معاون وزیر خارجه روسیه و زوراب آپاشیدزه، نماینده ویژه نخست وزیر گرجستان در امور روسیه) شکل گرفت که در چهارچوب آن مذاکرات منظم و دوره ای بین دو کشور در پراگ جمهوری چک برگزار می‌شود. این روند در دوره ریاست جمهوری گئورگی مارگولاشویلی (2013 تا 2018) و سالومه زورابیشویلی (2018 تاکنون) نیز ادامه یافته است. نکته شایان توجه این که مسکو و تفلیس با خارج ساختن دو موضوع آبخازیا و اوستیای جنوبی که خط قرمز هر دو طرف در مذاکرات محسوب می‌شد و همین امر نیز باعث شکست مذاکرات صلح ژنو شده بود، تمرکز خود را بر موارد دیگری مانند همکاری‌های اقتصادی و بازرگانی، صادرات و واردات، همکاری‌های مرزی و حضور دانشجویان و کارگران گرجی در روسیه، همکاری در بخش توریسم، وضعیت پناهندگان و آورگان گذاشتند و همین نیز باعث موفقیت و تداوم مکانیسم مشورتی کاراسین- آپاشیدزده شده است. در حال حاضر، سفارت سوئیس در تفلیس و مسکو حافظ منافع دو کشور است، شهروندان روسیه بدون ویزا می‌توانند به گرجستان سفر كنند، سفر شهروندان گرجستان به روسیه نیز با دریافت ویزا امکان پذیر است. در عرصه تجاری نیز روسیه پس از اتحادیه اروپا و ترکیه سومین شریک گرجستان به شمار می‌رود و حجم گردش تجاری بین روسیه و گرجستان به بیش از یک میلیارد دلار در سال می‌رسد که با وجود قطع روابط دیپلماتیک بین دو کشور، موضوع بسیار شایان توجهی است. تجربه نسبتاً موفق مکانیسم مشورتی کاراسین- آپاشیدزده در چند سال اخیر به روشنی گویای این واقعیت است که کشورها چگونه در شرایط قطع روابط دیپلماتیک نیز می‌توانند همچنان دریچه دیپلماسی را باز نگه دارند و در رویکردی عمل گرایانه، روابط را در حوزه‌های مختلف مدیریت نمایند و دست کم از تشدید تنش و بحران و غیر قابل کنترل شدن شرایط جلوگیری کنند. در این یادداشت تحلیلی کوشش می‌شود ضمن مروری بر نوع رویکردهای متفاوت دولت‌های مختلف گرجستان در قبال روسیه، شناخت بهتری نیز از ماهیت و اهداف مکانیسم مشورتی کاراسین- آپاشیدزده حاصل شود. 

فدراسیون روسیه و جمهوری گرجستان، روابط بسیار پر فراز و نشیبی را طی سه دهه پس از فروپاشی شوروی تجربه کرده اند. در دوره کوتاه ریاست جمهوری زویاد گامساخوردیا (24 آوریل 1991- 6 ژانویه 1992)، روابط مسکو و تفلیس بسیار سرد و پرتنش بود. رویکردهای ملی گرایانهِ رادیکال گامساخوردیا در رابطه با هویت و ملیت گرجی که با شعار «گرجستان برای گرجی‌ها» شناخته می‌شد، وضعیت اقوام و اقلیت‌های مختلف جامعه چند قومی گرجستان از جمله در مناطق آبخازیا، اوستیای جنوبی و آجارایا را با وضع دشواری مواجه ساخت که نقطه اوج آن حمله نظامی ارتش گرجستان به مناطق آبخازیا و اوستیای جنوبی بود که همین امر تنش و سردی در روابط تفلیس و مسکو را نیز به همراه داشت و گرجستان در این مقطع از الحاق به ساختارهای منطقه‌ای روس محور از جمله جامعه کشورهای مستقل مشترک المنافع و پیمان امنیت دسته جمعی خودداری کرد. اما به دنبال وخامت اوضاع داخلی گرجستان و در پی کودتا علیه دولت گامساخوردیا در ژانویه 1992، اداره امور کشور عملاً در اختیار ادوارد شواردنادزه قرار گرفت که در آن مقطع مسئولیت ریاست مجلس و همچنین ریاست شورای ریاست گرجستان را به عهده داشت. شواردنادزه در سال ۱۹۹۵، رسماً از طریق صندوق رای به عنوان دومین رئیس‌جمهور گرجستان انتخاب شد و در انتخابات سال ۲۰۰۰ نیز برای دومین بار به این مقام رسید. هرچند به دلیل وقوع انقلاب گل رز در سال 2003 به رهبری میخائیل ساکاشویلی نتوانست دوره ریاست جمهوری خود را به پایان ببرد و از قدرت کنارگذاشته شد. در دوره نسبتاً طولانی حضور شواردنادزه در راس قدرت سیاسی گرجستان (ژانویه 1992- 23 نوامبر 2003)، روابط تفلیس و مسکو شرایط تقریباً باثباتی را تجربه کرد. شواردنادزه به واسطه تجربه طولانی خدمت در دور دوره شوروی به ویژه در مسئولیت وزارت امور خارجه در دهه 1980 کوشش نمود به موازات حفظ مناطق آبخازیا و اوستیای جنوبی تحت حاکمیت گرجستان از هرگونه اقدام نظامی و تحریک کننده روس‌ها پرهیز کند. علاوه بر این، گرجستان در دوره شواردنادزه و در نیمه نخست دهه 1990 به عضویت جامعه کشورهای مستقل مشترک المنافع و پیمان امنیت دسته جمعی نیز درآمد. هرچند گرجستان در اواخر دهه 1990 همراه با جمهوری آذربایجان از پیمان امنیت دسته جمعی خارج شد و به همراه ترکیه و اوکراین به عضویت سازمان منطقه‌ای همسو با جهان غرب یعنی پیمان امنیتی گوام درآمد. با این وجود، هر دو کشور گرجستان و جمهوری آذربایجان در جامعه کشورهای مستقل مشترک‌المنافع باقی ماندند تا آخرین پیوندهای همکاری منطقه‌ای با مسکو گسسته نشود.
‌‌ با وقوع انقلاب گل رز در سال ٢٠٠٣ و به قدرت رسیدن میخائیل ساکاشویلی، گرجستان به تدریج از روسیه فاصله گرفت، اما پیوندها و همکاری‌های اقتصادی دو کشور همچنان برقرار بود. بحران اوت ٢٠٠٨ و رویارویی نظامی گرجستان و روسیه در مناطق آبخازیا و اوستیای جنوبی و متعاقب آن شناسایی استقلال این دو منطقه از سوی مسکو، منجر به قطع روابط دیپلماتیک گرجستان و روسیه شد. گرجستان در این سال رسماً از جامعه کشورهای مستقل مشترک المنافع خارج شد و رسماً به حضور و مشارکت تفلیس در ساختارهای منطقه‌ای روس محور پایان داده شد. با این وجود، همچنان رگه‌هایی از تعامل و تماس بین دو کشور باقی ماند. به عنوان مثال، با وجود آن که در حوزه انرژی، حجم واردات گاز طبیعی گرجستان از روسیه از ٩٠ درصد به زیر ١٠ درصد رسید و عملاً جمهوری آذربایجان جایگزین روسیه در تامین گاز مورد نیاز گرجستان شد. اما مسیر انتقال گاز روسیه- گرجستان- ارمنستان بنا به درخواست و نیاز شدید ارمنستان به گاز وارداتی روسیه به فعالیت خود ادامه داد. با وجود تعطیلی سفارتخانه‌های دو کشور در تفلیس و مسکو، سوئیس به عنوان حافظ منافع گرجستان و روسیه، مسئولیت امر نمایندگی‌های روسیه و گرجستان را برعهده گرفت. در حوزه مسائل سیاسی نیز پس از فروکش کردن بحران اوت 2008 و در راستای اجرایی نمودن طرح صلح شش ماده‌ای سارکوزی، به ابتکار سازمان امنیت و همکاری اروپا، طرفین درگیر یعنی گرجستان و روسیه به همراه مقامات سازمان ملل متحد، اتحادیه اروپا و ایالات متحده آمریکا در ژنو مذاکرات صلح برگزار شد. شکل ترتیبات امنیتی و برقراری ثبات در منطقه، سرنوشت افراد بی‌خانمان و آوارگان، وضعیت حاکم بر دره کوردی علیا‌ و منطقه آخالگوری، بازگشت نیروهای روسی به مواضع قبل از جنگ و چگونگی روند بازسازی مناطق جنگی از جمله مهم‌ترین محورهای مذاکرات صلح ژنو به شمار می‌رفت. هرچند دور اول مذاکرات در 15 اکتبر 2008 به دلیل اختلاف نظر روسیه و گرجستان بر سر حضور رهبران جدایی‌طلب آبخازیا و اوسیتای جنوبی با ناکامی همراه بود اما دردور دوم مذاکرات‌ برای برون‌رفت از بن‌ بست پیش‌آمده ، مذاکرات به شکل دو کار گروه‌ پیرامون امنیت منطقه و مشکل مهاجرین با حضور رهبران جدایی‌ طلب برگزار شد. علی‌ رغم برگزاری دور سوم مذاکرات در 17 و 18 دسامبر 2008 و دور چهارم در 17 و 18 فوریه 2009 در نهایت طرفین در سطح کلیات اتخاذ یک مکانیزم مشترک برای پیشگیری و حل منازعه به توافق رسیدند. اما به دلیل وجود ذهنیت بسیار منفی رهبران روسیه نسبت به شخص ساکشویلی، روند مذاکرات صلح ژنو چندان امیدوارکننده نبود. به عنوان مثال مدودیف، رئیس‌جمهور وقت روسیه که در سپتامبر 2008 ساکشویلی را یک «جنازه سیاسی»‌ خوانده بود. بعد از چند دور مذاکرات صلح ژنو، در سخنرانی خود در مدرسه اقتصاد و سیاست لندن در آوریل 2009 بار دیگر اعلام نمود که حاضر نیست دیداری با ساکشویلی داشته باشد و بر این باور است که هر زمان رهبری سیاسی در گرجستان تغییر نمود، مسکو آماده مذاکرات جدی در هر زمینه‌ای است. این دیدگاه منفی در کنار مواردی عینی مانند باقی ماندن بیش از 7600 نفر از نیروهای روسی در منطقه آلخاگوری در اوسیتای جنوبی و درة کودوری در آبخازیا و گزارشاتی مبنی بر تلاش روسیه برای استقرار دو پایگاه هوایی و دریایی در آبخازیا و یک پایگاه نظامی در اوسیتای جنوبی بر وخامت اوضاع افزود. در مقابل ذهنیت بسیار منفی شخص ساکشویلی نسبت به روس‌ها و استقرار صدها نفر از نیروهای عملیات ویژه گرجستان در روستاهای واریانی، کونات کوتسا، ساگولاشنی و خلتوبانی و تقویت ارتش گرجستان در مناطق نزدیک به اوسیتای جنوبی و آبخازیا مانع از بروز هرگونه تحول جدی در روند مذاکرات صلح ژنو شده بود. در چنین شرایطی گرجستان دوره ساکاشویلی کوشش نمود به دلیل مکانیسم رای گیری مبتنی بر اجماع در سازمان تجارت جهانی، مانع از تغییر عضویت روسیه از وضعیت ناظر به اصلی در این سازمان شود. در نهایت با فشار ایالات متحده آمریکا که در دولت اول باراک اوباما در چهارچوب سیاست «ازسرگیری» روابط نزدیکی با روسیه دوره مدودیف داشت، گرجستان بدون دریافت هیچ امتیاز مشخص و ارزشمندی به ویژه در رابطه با وضعیت مناطق آبخازیا و اوستیای جنوبی به پذیرش عضویت کامل روسیه در سازمان تجارت جهانی تن در داد.‌
‌‌ اما بن بست ایجاد شده در روابط روسیه و گرجستان به تدریج از سال 2012 تغییر کرد و وارد مرحله جدیدی شد. در جریان انتخابات پارلمانی گرجستان در سال 2012 ، با ادغام شش حزب کوچک حزب سیاسی جدیدی تحت عنوان رویای گرجی[1] توسط میلیاردر و سیاستمدار گرجی، بیدزینا (بوریس) ایوانیشویلی[2] تأسیس شد که موفق شد در آن انتخابات حزب جنبش اتحاد ملی (گرجستان)[3] به رهبری میخائیل ساکاشویلی را شکست دهد که پس از انقلاب گل رز در سال 2003، تمامی ارکان قدرت سیاسی در این کشور را برعهده داشت. با نخست وزیری بیدزینا ایوانیشویلی، رویکرد سیاست خارجی گرجستان در قبال روسیه دچار تغییراتی شد. هرچند قطع روابط دو کشور همچنان ادامه یافت، اما در عین حال رگه‌های جدیدی از عمل‌گرایی ‌و تعامل نیز بین دو طرف شکل گرفت و شرایط از بن بست کامل دوران ساکاشویلی تا حدودی خارج شد. ایوانیشویلی به‌خوبی درک می‌کرد و تأکید داشت که بازگشت تولیدات و نیروی کار گرجستان به بازار روسیه در احیای اقتصادی گرجستان بسیار حائز اهمیت است. اگر گرجستان می‌توانست اقتصاد خود را بدون روسیه توسعه دهد، ممکن بود از ابتدا بر توسعۀ اقتصادی متمرکز شود و گفت‌وگو با روسیه به زمان مناسب دیگری موکول شود؛ بنابراین برقراری سریع روابط گرجستان با همسایۀ شمالی خود به‌طور مشخص برای اقتصاد گرجستان لازم و ضروری بود. ازسرگیری تماس‌های تجاری می‌‌بایست به طبقۀ متوسط از قبیل کشاورزان، شراب‌سازان و مرکبات ‌داران و همچنین بخش گردشگردی اجازۀ نفس‌کشیدن می‌داد. در نهایت شرایطی فراهم می‌‌شد که روسیه به‌تدریج محدودیت‌‌های تجاری با گرجستان را رفع می‌کرد و اقتصاد کشور تا حدودی رونق می‌گرفت.[4] از سویی دیگر، به دلیل ناکامی مذاکرات صلح ژنو، ایوانیشویلی در صدد ایجاد مکانیسم جدیدی از مذاکرات دوجانبه و مستقیم با روس‌ها برآمد. در واقع، ایوانیشویلی و همفکرانش در حزب رویای گرجی معتقد بودند بستن کامل دریچه دیپلماسی و عدم گفتگوی مستقیم با روسیه نمی‌تواند کمکی به حل و فصل اختلاف‌های دو کشور کند.
‌ در نقطه مقابل، پیروزی بلوک ایوانیشویلی در روسیه با سردی توأم با احتیاط مواجه شد و نسبت به پیروزی ایوانیشویلی واکنش محتاطانه‌ای صورت گرفت، اما در مجموع ارزیابی‌های صورت‌گرفته در مسکو عمدتاً مثبت بود. در سطح نخست‌وزیر، دیمتری مدودیف و همچنین نمایندگان بانفوذ دومای دولتی دربارۀ آیندۀ مناسبات روسیه و گرجستان خوشبینی محتاطانه‌ای ابراز شد. ایوانیشویلی نیز پس از رسیدن به قدرت به وعده‌‌های انتخاباتی خود جامۀ عمل پوشاند، وعده‌هایی مبنی بر این که گرجستان به هنجارهای اخلاقی دیپلماتیک برمی‌گردد و از لفاظی‌های نامسئولانه و زشت نسبت به روسیه و رهبران آن دست برمی‌دارد. ایوانیشویلی، پست جدیدی را با عنوان «نمایندۀ ویژۀ نخست‌وزیر گرجستان در موضوع روابط با روسیه»[5] ایجاد کرد و بدین‌ترتیب، کانال مستقیمی را برای تماس با رهبری روسیه ایجاد کرد. در چنین شرایطی به موازات تقویت کانال‌های غیر رسمی از جمله سفر ایلیای دوم، پاتریارک گرجستان به مسکو و دیدار با رهبر کلیسای ارتدوکس روسیه، مکانیسم جدیدی تحت عنوان «مکانیسم مشورتی کاراسین- آپاشیدزده» (گریگوری کاراسین،[6]‌ معاون وزیر خارجه روسیه و زوراب آپاشیدزه،[7] نماینده ویژه نخست وزیر گرجستان در امور روسیه) در دوره نخست وزیری بیدزینا ایوانیشویلی شکل گرفت که در چهارچوب آن دو کشور مذاکرات منظم و دوره ای را در پراگ جمهوری چک آغاز کردند و به همین دلیل این مکانیسم به «مذاکرات پراگ» نیز مشهور شده است. نکته شایان توجه این که روسیه و گرجستان با توجه به تجربیات و ناکامی مذاکرات صلح ژنو، رویکردی واقع بینانه و عمل گرایانه را در مکانیسم مشورتی کاراسین- آپاشیدزده در پیش گرفتند و با خارج ساختن دو موضوع آبخازیا و اوستیای جنوبی که خط قرمز هر دو طرف در مذاکرات محسوب می‌شد و همین امر نیز باعث شکست مذاکرات صلح ژنو شده بود، تمرکز خود را بر موارد دیگری مانند همکاری‌های اقتصادی و بازرگانی، صادرات و واردات به ویژه صادرات شراب گرجستان به روسیه، همکاری‌های مرزی و حضور دانشجویان و کارگران گرجی در روسیه، همکاری در بخش توریسم، وضعیت پناهندگان و آورگان گذاشتند.
‌‌ طبیعی بود که این رویکرد عمل‌گرایانه بیدزینا ایوانیشویلی (نخست وزیر وقت) مورد تایید و حمایت میاخائیل ساکاشویلی نبود. اما «مکانیسم مشورتی کاراسین- آپاشیدزده» در سال 2012 و زمانی شکل گرفت که یک سال بیشتر به پایان دوره ریاست جمهوری ساکاشویلی باقی نمانده بود. علاوه بر این، به موجب اصلاحات قانون اساسی گرجستان در سال 2010، ساختار سیاسی این کشور از ریاست جمهوری به پارلمانی تغییر کرده بود. هرچند اجرای این تغییر ساختار از سال 2013 صورت گرفت اما در عمل فضای سیاسی گرجستان به سمت قدرتمندتر شدن جایگاه نخست وزیری رفت و همین امر قدرت بیشتری به‌ بیدزینا ایوانیشویلی در جایگاه نخست وزیری گرجستان در مقابل میخائیل ساکاوشیلی می‌بخشید. ضمن این که اکثریت پارلمان گرجستان نیز در اختیار اعضای حزب رویای گرجی بودند که از رویکرد عادی سازی مناسبات با روسیه و حل و فصل اختلافات با این کشور در چهارچوب «مکانیسم مشورتی کاراسین- آپاشیدزده» حمایت می‌کردند.
‌‌ با این وجود، نباید فراموش کرد که با وجود تحولات یاد شده، در عرصه کلان سیاست خارجی، تغییری در رویکرد کلان یورو- آتلانتیکی سیاست خارجی گرجستان در نزدیکی و الحاق به اتحادیۀ اروپا و ناتو ایجاد نشد و موضوع استقلال آبخازیا و اوستیای جنوبی، به عنوان مهم‌ترین مانع عادی ‌سازی مناسبات تفلیس - ‌مسکو باقی ماند. نمونه بارز این امر، تصویب سندی با عنوان «قطعنامۀ جهت‌گیری‌های اصلی سیاست خارجی گرجستان»[8] در پارلمان گرجستان در 7 مارس 2013 بود. در این قطعنامه که به‌ صورت مشترک از سوی هر دو حزب جنبش اتحاد ملی (جناح ساکشویلی) و رؤیای گرجی (جناح ایوانیشویلی) در پارلمان گرجستان مطرح گردید، بر جهت ‌گیری غرب‌گرایانۀ سیاست خارجی گرجستان تاکید شد.
‌‌ این رویکرد (تاکید بر رویکردهای همگرایانه با غرب به موازات حفظ کانال‌های مستقیم گفتگو با روسیه)‌ با کنار رفتن ساکاشویلی از قدرت و پیروزی گئورگی مارگولاشویلی، نامزد معرفی شده از سوی حزب رؤیای گرجی در ششمین دوره انتخابات ریاست جمهوری گرجستان که در ۲۷ اکتبر سال ۲۰۱۳‌ تقویت نیز شد. در این انتخابات مارگولاشویلی توانست دیوید باکارادزه،[9] کاندیدای جنبش اتحاد ملی و رئیس پارلمان و وزیر خارجه دوران ساکاشویلی را شکست دهد و عملاً به یک دهه حضور جنبش اتحاد ملی و تیم سیاسی و اجرایی نزدیک به میخائیل ساکاشویلی در عرصه قدرت گرجستان پایان دهد. در این بین، هرچند نخست وزیری بیدزینا (بوریس) ایوانیشویلی (15 اکتبر 2012 تا 20 نوامبر 2013) به عنوان موثرترین چهره مخالف ساکاشویلی چندان طول نکشید، اما حزب رویای گرجی با حضور افرادی مانند ایراکلی غریباشویلی[10] (20 نوامبر 2013 تا 30 دسامبر 2015) و گئورگی کِویریکاشویلی[11] (30 دسامبر 2015 تا 13 ژوئن 2018) در مسند نخست وزیری و نیز پیروزی مجدد در انتخابات پارلمانی 2016 توانست، حضور و جایگاه خود را در عرصه قدرت تداوم ببخشد و تحکیم کند و به همان میزان، رویکرد کلان سیاست خارجی گرجستان در رابطه با روسیه (تاکید بر حق حاکمیت گرجستان بر مناطق آبخازیا و اوستیای جنوبی به موازات حفظ مکانیسم مشورتی کاراسین- آپاشیدزده) حفظ شد.
‌ این رویکرد پس از کنار رفتن مارگولاشویلی (عدم کاندیداتوری برای دومین بار در انتخابات ریاست جمهوری سال 2013) نیز ادامه یافت. در هفتمین دوره انتخابات ریاست جمهوری گرجستان که در دو دور در 28 اکتبر (6 آبان) و 28 نوامبر‌ 2018 (7 آذر) برگزار شد، دو وزیر خارجه سابق گرجستان در دولت میخائیل ساکاشویلی یعنی خانم سالومه زورابیشویلی (حزب حاکم رویای گرجی که از سال 2012 ارکان اصلی قدرت را در اختیار دارد) و گریگول واشادزه (جنبش اتحاد ملی مورد حمایت ساکاشویلی) به عنوان دو رقیب اصلی انتخابات ریاست جمهوری 2018 در مقابل یکدیگر قرار گرفتند که در نهایت خانم سالومه زورابیشویلی پس از گامسا خوردیا، ادوارد شواردنادزه، میخائیل ساکاشویلی و گئورگی مارگولاشویلی توانست به عنوان پنجمین رئیس جمهور گرجستان انتخابات شود.
در عرصه سیاست خارجی نیز به نظر می‌رسد سالومه زورابیشویلی در ادامه همان خط مشی تعادلی بیدزینا (بوریس) ایوانیشویلی (نخست وزیر سابق) و گئورگی مارگولاشویلی (رئیس جمهور سابق)، به موازات شتاب بخشیدن به فرایند الحاق گرجستان به اتحادیه اروپا (که شهروندان گرجی از ژانویه 2017 بدون دریافت ویزا امکان مسافرت به کشورهای اروپایی را دارند) و نیز پیمان ناتو، از تشدید تنش و تقابل مستقیم با روسیه در قبال مناطق آبخازیا و اوستیای جنوبی خودداری کنند و در سطح دو جانب و مکانیسم مشورتی کاراسین- آپاشیدزده بتوانند همچنان باب مذاکره با روس‌ها و مدیریت مسائل اقتصادی، علمی و دانشچویی و کاری را باز نگاه دارند و از ظرفیت‌های بین المللی مانند سازمان ملل متحد، سیاست‌های تهاجمی و ضد روسی دولت دونالد ترامپ که در در سند استراتژی امنیت ملی 2017 آمریکا به مناطق آبخازیا و اوستیای جنوبی در کنار منطقه کریمه اوکراین به عنوان مناطق اشغال شده روسیه نام برده است و نیز ظرفیت‌های ناتو و اتحادیه اروپا برای اعمال فشار حداکثری بر روسیه برای تخلیه نیروهای نظامی مستقر در این مناطق استفاده کند. حضور مایک پنس، معاون رئیس جمهور آمریکا به گرجستان در نهمین سالگرد جنگ اوت ٢٠٠٨ میلادی، سفر جان بولتون، مشاور امنیت ملی آمریکا به تفلیس و سفر آنگلا مرکل به سه کشور منطقه قفقاز از جمله گرجستان به روشنی گویای کوشش گرجستان در بهره برداری حداکثری از ظرفیت‌های سیاسی و بین المللی برای اعمال فشار به روسیه برای بازپس گیری شناسایی استقلال مناطق آبخازیا و اوستیای جنوبی، تخلیه نیروهای نظامی و عدم تکرار الگوی کریمه در این مناطق است. در واقع با توجه به تجربه تلخ و پرهزینه بحران اوت 2008 که جدایی بیش از 20 درصد از خاک گرجستان و حضور نیروهای نظامی و مرزبانی روسیه تا 35 کیلومتری تفلیس (نزدیک ترین نقطه مرزی اوستیای جنوبی با تفلیس) را به دنبال داشت، رهبران کنونی حاکم بر گرجستان درصدد رویارویی مستقیم نظامی با قدرت بزرگی مانند روسیه نیستند و از طریق مکانیسم مشورتی کاراسین- آپاشیدزده و نیز ظرفیت نهادهای منطقه‌ای غربی و بین المللی، شرایط مجود را مدیریت نموده تا مانع از بی ثباتی بیشتر در مناطق مورد مناقشه شوند.
‌‌ رهبران گرجستان به خوبی آگاهند که وقوع هرگونه جنگ و درگیری‌ با روسیه در مناطق آبخازیا و اوستیای جنوبی به اقتصاد در حال رشد و توسعه این کشور، حضور سرمایه گذاران خارجی و بخش خدمات و گردشگری لطمه جدی وارد خواهد ساخت و دورنمای عضویت این کشور در اتحادیه اروپا و پیمان ناتو را بیش از پیش سخت تر خواهد ساخت. در شرایط نسبتاً با ثبات سیاسی و اقتصادی که امضای توافقنامه تجارت آزاد میان گرجستان و اتحادیه اروپا و سفر شهروندان گرجی به اروپا بدون دریافت ویزا از ژانویه 2017 محقق شده است و بر فراز تمامی نقاط اصلی و ادارات شهر پرچم اتحادیه اروپا برافراشته است و میدانی به نام میدان اروپایی در تفلیس با ده‌ها پرچم پرافراشته اتحادیه اروپا نامگذاری شده است، بسیاری از نخبگان و مردم گرجستان امیدوارند که گرجستان با وجود مشکل آبخازیا و اوستیای جنوبی به عضویت اتحادیه اروپا دربیاید که در مقایسه با ناتو از حساسیت کمتری برای فدراسیون روسیه برخوردار است. در صورتی که سالومه زورابیشویلی66 ساله، رئیس جدید گرجستان که متولد پاریس است و چند سالی در استخدام وزارت خارجه فرانسه بود و حتی در مقطعی سفیر این کشور در گرجستان بود، بتواند با توجه به آشنایی و تجربه بسیار بالای بین المللی بتواند این امر را محقق سازد، بدون شک یکی از مهم ترین رویاهای حزب رویای گرجی را تحقق خواهد بخشید و فصل جدیدی را در حیات سیاسی جامعه گرجستان خواهد گشود.


‌‌ در این بین، شکل‌گیری و تداوم مکانیسم مشورتی کاراسین- آپاشیدزده که گویای رگه‌های قوی از عمل‌گرایی ‌در دو طرف روسی و گرجی است، این ظرفیت و امکان را برای دو کشور به وجود آورده است که بدون ایجاد هزینه و ورود به مباحث چالش برانگیزی مانند وضعیت مناطق آبخازیا و اوستیای جنوبی، شرایط مناسبات دو جانبه را مدیریت کنند و دست کم از تشدید تنش و از کنترل خارج شدن شرایط جلوگیری کنند. در نتیجه وجود چنین مکانیسم عمل‌گریانه‌ای است که با وجود قطع روابط دیپلماتیک، شهروندان روسیه در شرایط فعلی بدون ویزا می‌توانند به گرجستان سفر كنند و سفر شهروندان گرجستان نیز با دریافت ویزا از سفارت سوئیس در تفلیس (به عنوان حافظ منافع روسیه) از امکان سفر به روسیه برخوردار هستند. در عرصه تجاری نیز روسیه پس از اتحادیه اروپا و ترکیه سومین شریک گرجستان به شمار می‌رود و حجم گردش تجاری بین روسیه و گرجستان به بیش از یک میلیارد دلار در سال می‌رسد که با وجود قطع روابط دیپلماتیک بین دو کشور، موضوع بسیار شایان توجهی است. تجربه نسبتاً موفق مکانیسم مشورتی کاراسین- آپاشیدزده در چند سال اخیر به روشنی گویای این واقعیت است که کشورها در شرایط قطع روابط دیپلماتیک نیز چگونه می‌توانند همچنان دریچه دیپلماسی را باز نگه دارند و در رویکردی عمل‌گرایانه، روابط در‌‌‌ حوزه‌های مختلف مدیریت نمایند و دست کم از تشدید تنش و بحران و خارج شدن شرایط جلوگیری کنند.
 
* دکتری مطالعات منطقه ای، پژوهشگر ارشد مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری و عضو شورای علمی موسسه ایراس.
[1] . Georgian Dream
[2] . Bidzina Ivanishvili
[3] . United National Movement (Georgia)
[4] . گولبات رتسخیلادزه، «سیاست خارجی جمهوری گرجستان پس از میخائیل ساکاشویلی»، در: ایران و جمهوری های قفقاز جنوبی،             (به کوشش) ولی کوزه گر کالجی، تهران: موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس)، 1396، ص 65.
[5] . Special Representative of the Prime Minister of Georgia for relations with Russia
[6] . Grigory Karasin
[7] . Zurab Abashidze
[8] . Resolution on Basic Directions of Georgia’s Foreign Policy
[9] . Davit Bakradze
[10] . Irakli Garibashvil
[11] . Giorgi Kvirikashvili
کد مطلب: 3909