مقاله اختصاصی ایراس

دومین نشست مشورتی رهبران آسیای مرکزی در تاشکند و دورنمای تشکیل یک سازمان منطقه ای مستقل

ولی کوزه گر کالجی پژوهشگر ارشد مرکز بررسی های استراتژیک ریاست جمهوری و عضو شورای علمی موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس)
تاریخ انتشار : سه شنبه ۱۲ آذر ۱۳۹۸ ساعت ۱۶:۳۵
Share/Save/Bookmark
 
ایده برگزاری «نشست مشورتی رهبران آسیای مرکزی» از سوی شوکت میرضیایف، رئیس جمهور ازبکستان در سال 2017 مطرح شد و متعاقب آن، نخستین نشست مشورتی سران در آستانه قزاقستان در ١٨ مارس ٢٠١٨ (اسفند 1396) و دومین «نشست مشورتی رهبران آسیای مرکزی» نیز در تاشکند ازبکستان در 29 نوامبر 2019 (8 آذر 1398) برگزار شد و قرار است نشست سوم در سال 2020 در قرقیزستان برگزار شود. این تحولات به موازات ارائه طرح هایی مانند تشکیل «مجمع سرمایه‌گذاری آسیای مرکزی»، برگزاری «نشست سالانه روسای اتاق‌های بازرگانی و صنایع آسیای مرکزی»، تصویب «ضوابط برگزاری نشست‌های مشورتی رهبران آسیای مرکزی» در نشست تاشکند، دیدار روسای جمهور پنج کشور منطقه در حاشیه نشست مقامات کشورهای مؤسس بنیاد بین المللی نجات دریاچه آرال در ترکمنستان (2018)، دیدارهای مشترک و دوره ای وزیران امور خارجه پنج کشور آسیای مرکزی، مشارکت پنج کشور منطقه و افغانستان در برنامه «ایجاد مشارکت منطقه ای در افغانستان و آسیای مرکزی» که با حمایت سازمان ملل متحد شکل گرفت و نیز شکل گیری چهار مکانیسم جداگانه 1+5 بین پنج کشور آسیای مرکزی با ایالات متحده آمریکا، ژاپن، هند و اتحادیه اروپا به روشنی گویای تمایل و اراده سیاسی کشورهای منطقه برای ایجاد یک رویکرد مستقل و یکپارچه در سطح آسیای مرکزی است که متعاقب درگذشت ناگهانی اسلام کریم اف در سپتامبر 2016 و به قدرت رسیدن شوکت میرضیایف و کاهش شکاف های درون منطقه ای شکل گرفته است. هرچند به نظر می رسد کشورهای منطقه در مقطع کنونی به دلیل عدم ایجاد حساسیت در قدرت های پیرامونی به ویژه چین و روسیه تا کنون از طرح رسمی و آشکار تشکیل یک سازمان منطقه ای جدید در آسیای مرکزی خودداری می کنند، اما شواهد و قرائن گویای این واقعیت است که با استمرار نشست¬های سران پنج کشور منطقه می توان در آینده ای نزدیک انتظار شکل گیری یک سازمان منطقه ای مستقل و بومی با مشارکت پنج کشور آسیای مرکزی و بدون مشارکت و عضویت چین و روسیه را داشت که در صورت تحقق این ایده، تحولی مهم در فرایند منطقه گرایی در فضای اوراسیای مرکزی ایجاد خواهد شد. در یادداشت تحلیلی پیش رو کوشش خواهد شد با مطالعه و بررسی موارد یاد شده، درک بهتری از این تحول مهم در عرصه همکاری منطقه ای در یکی از مناطق مهم پیرامونی ایران حاصل شود.
 
به موازات تشکیل جامعه کشورهای مستقل مشترک المنافع (1991) و پیمان امنیت دسته جمعی (1992)، رویای تشکیل یک سازمان منطقه ای مستقل در آسیای مرکزی با مشارکت تمامی پنج کشور آسیای مرکزی از همان ابتدای فروپاشی مطرح شد. در این راستا، با پیشگامی نورسلطان نظربایف، رئیس جمهور سابق قزاقستان و مساعی کشورهای منطقه، سازمانی اقتصادی با عنوان «اتحادیه اقتصادی آسیای مرکزی»[1] در سال 1994 تاسیس شد. در سال 1998 این سازمان به «همکاری اقتصادی آسیای مرکزی»[2] تغییر نام داد و به فاصله اندکی در سال 2002 یک بار دیگر عنوان سازمان دستخوش تغییر شد و «سازمان همکاری اقتصادی آسیای مرکزی»[3] نام گرفت. تغییر نام پیاپی این سازمان به روشنی گویای آشفتگی و ضعف کشورهای منطقه آسیای مرکزی در ایجاد یک سازمان منطقه­ ای مستقل بود. علاوه بر جنگ داخلی تاجیکستان، رقابت های پیدا و پنهان اسلام کریم اف و نورسلطان نظربایف برای ایفای نقش رهبری ازبکستان و قزاقستان در منطقه، اختلافات مرزی و ارضی و اختلافات و تنش ها در بهره برداری از منابع آبی بین کشورهای بالادست (تاجیکستان و قرقیزستان) و پایین دست (ازبکستان و ترکمنستان) که موجب ناکامی کشورهای آسیای مرکزی در ایجاد یک مکانیسم بومی، منطقه ای و مستقل شد، شکاف و اختلاف عمیق بین ازبکستان و تاجیکستان در دوره رهبری اسلام کریم اف (1991 تا 2016) نقش بسیار تاثیرگذاری در تداوم این روند ایفا نمود. این شرایط قابل مقایسه با اختلاف ارمنستان و جمهوری آذربایجان در منطقه قفقاز جنوبی است که در آنجا هم این شکاف مانع از تشکیل یک سازمان منطقه­ ای مستقل با عضویت ارمنستان، آذربایجان و گرجستان شده است. در این بین، ورود روس ها و چینی ها به روند مکانیسم های منطقه ای آسیای مرکزی، تشدید و تقویت این شرایط و عدم شکل گیری یک سازمان منطقه ای مستقل  را به دنبال داشت.
  به موازات شکل­ گیری گروه شانگهای پنج (1996) و سپس سازمان همکاری شانگهای (2001)، فدراسیون روسیه در 28 می 2004 به عنوان عضو ناظر به «سازمان همکاری اقتصادی آسیای مرکزی» ملحق شد و عملاً رویا و اهداف رهبران منطقه برای تشکیل یک سازمان مستقل بدون حضور روسیه به حاشیه رانده شد. پس از این ناکامی، کوشش دیگری با پیشگامی و محوریت نور سلطان نظربایف، رئیس جمهور سابق قزاقستان صورت گرفت که منجر به تشکیل «اتحادیه آسیای مرکزی» در سال 2007 شد. نظربایف، در نظر داشت «اتحادیه آسیای مرکزی» همانند «اتحادیه اروپا» عمل کند. اما تشکیل «اتحادیه آسیای مرکزی» در سال 2007 که به منزله تشکیل یک مکانیسم منطقه­ ای دیگر در آسیای مرکزی بدون حضور روسیه بود، موجب نگرانی و تحریک مسکو شد و این کشور در گام نخست، تقاضای عضو ناظر را در این سازمان نمود، سپس در گام دوم به عضویت کامل آن درآمد و در گام سوم نیز با گسترش و توسعه «جامعه اقتصادی اوراسیایی»،  عملاً «اتحادیه آسیای مرکزی» را به حاشیه برد. این مکانیسم منطقه ای در نهایت به تشکیل «اتحادیه اقتصادی اوراسیا» با عضویت پنج کشور روسیه، بلاروس، قزاقستان، قرقیزستان و ارمنستان منتهی شد که فعالیت رسمی خود را از اول ژانویه 2015 آغاز نمود.
   اما طی چند سال اخیر و به طور مشخص پس از درگذشت ناگهانی اسلام کریم اف در سپتامبر 2016 و به قدرت رسیدن شوکت میرضیایف که به تنش زدایی و بهبود شایان توجه روابط ازبکستان با همسایگان به ویژه سه کشور تاجیکستان، قرقیزستان و قزاقستان منجر شده است، منطقه گرایی در آسیای مرکزی تحرک تازه ای پیدا کرده است؛ به گونه ای که برخی از تحلیل­گران از این رویکرد به عنوان نوعی «الگوی ازبکی از آ. سه. آن»[4] برای آسیای مرکزی از سوی رهبری جدید ازبکستان یاد می کنند. در واقع، ازبکستانِِ دوره شوکت میرضیایف را به دلیل تغییرات اساسی که در کنش کلامی، گفتمان و رویکرد سیاست خارجی در قبال کشورهای همسایه به ویژه تاجیکستان در حوزه­ های مختلف قومی و هویتی، مرز و سرزمین، آب، محیط زیست، انرژی و کریدورهای ارتباطی صورت داده است، باید محور اصلی غیرامنیتی­ سازی در منطقه آسیای مرکزی دانست؛ چنانچه شوکت میرضیایف بود که ایده برگزاری اجلاس ­های دوره ای و منظم سران پنج کشور آسیای مرکزی را در سال 2017 مطرح کرد و حداقل دو بار ضمن سخنرانی در مجمع عمومی سازمان ملل و کنفرانس امنیتی «سمرقند» بر ضرورت برگزاری نشست های مشاوره ای دائمی سران آسیای مرکزی تاکید کرد که تفاوت بنیادینی را با رویکردهای محافظه­ کارانه، امنیتی و انزواگرایانه اسلام کریم­ اف نشان می­دهد. 

  به دنبال پیشنهاد میرضیایف بود که نخستین «نشست مشورتی رهبران آسیای مرکزی»[5] با حضور چهار رئیس جمهور شامل نورسلطان نظربایف (قزاقستان)، شوکت میرضیایف (ازبکستان)، سارانبای ژئنبیک­اف (قرقیزستان) و امام­علی رحمان (تاجیکستان) و آقجا نوربردیوا (رئیس مجلس ترکمنستان)[6] در ١٨ مارس ٢٠١٨ (اسفند 1396) در شهر آستانه قزاقستان برگزار شد که کاترین پوتز[7] در مقاله ­ای با عنوان «اکنون همه در کنار یکدیگر: رهبران آسیای مرکزی در نشست آستانه ملاقات می­ کنند» و کالیف از کارشناسان منطقه آسیای مرکزی نیز با یادداشتی تحلیلی تحت عنوان «نشست آستانه یک دوران جدید برای آسیای مرکزی بدون روسیه را برجسته ساخت»،[8] به این تحول مهم در روند همگرایی منطقه ­ای اشاره می­ کنند. در ادامه این روند، وزیران خارجه پنج کشور آسیای مرکزی در 22 جولای (31 تیر 1397) در شهر چولپون- آتا[9] قرقیزستان با یکدیگر دیدار کردند و متعاقب آن دیدار روسای جمهور پنج کشور در حاشیه نشست مقامات کشورهای مؤسس بنیاد بین المللی نجات دریاچه آرال در منطقه گردشگری «آوازه» در شهر «ترکمن باشی» در 24 اوت 2018 میلادی (2 شهریور 1397) برگزار شد.
    در جدیدترین تحول، دومین «نشست مشورتی رهبران آسیای مرکزی» با حضور شوکت میرضیایف، رئیس‌جمهوری ازبکستان، سورنبای ژینبکوف، رئیس جمهوری قرقیزستان، امام­علی رحمان، رئیس‌جمهوری تاجیکستان، قربان‌قلی بردی‌محمداف، رئیس‌جمهوری ترکمنستان و نورسلطان نظربایف رئیس شورای امنیت و اولین رئیس جمهور قزاقستان و رئیس حزب حاکم این کشور در تاشکند ازبکستان در 29 نوامبر 2019 (8 آذر 1398) برگزار شد. سران کشورهای آسیای مرکزی دراین نشست توافق کردند که تماس‌ها و تبادلات فعال در سطح منطقه‌ای را حفظ کنند و به طور منظم طرح ‌ها و ابتکارات مشترکی در زمینه علوم، آموزش، گردشگری، فرهنگ و ورزش اجرا کنند. شوکت میرضیایف در این نشست با تاکید بر تعمیق روابط تجاری و اقتصادی و سرمایه‌گذاری بین کشورهای منطقه، پیشنهاد راه‌اندازی «مجمع سرمایه‌گذاری آسیای مرکزی» و  «برپایی نشست سالانه روسای اتاق‌های بازرگانی و صنایع آسیای مرکزی» این کشورها در شهر تاشکند را مطرح کرد. تقویت پیوندهای حمل‌ونقلی و فعال کردن ظرفیت بالقوه ترانزیت در منطقه، و همچنین توسعه همکاری‌ها در بخش انرژی از دیگر موضوعات مطرح شده در دومین نشست مشورتی تاشکند بود. به دلیل تنش زدایی در آسیای مرکزی، غیرامنیتی سازی مرزها به ویژه مین روبی نقاط مرزی ازبکستان با قرقیزستان و تاجیکستان و گشایش گذرگاه های مرزی و تسهیل قوانین تجاری، مبادلات تجاری بین ازبکستان و کشورهای دیگر آسیای مرکزی در سال های اخیر بیش از دو برابر شده و تعداد پروژه‌های مشترک نیز چهار برابر شده است. در همین ارتباط، ازبکستان در سال ۲۰۱۸ میزبان اولین مجمع اقتصادی آسیای مرکزی و همچنین اولین نشست «کارگروه همکاری‌های منطقه‌ای» در سطح نخست‌وزیران کشورهای منطقه بود. برگزاری سالانه همایش فرهنگی آسیای مرکزی در آستانه جشن نوروز، انتخاب نورسلطان نظربایف به عنوان رئیس افتخاری «نشست مشورتی سران آسیای مرکزی»، تصویب «ضوابط برگزاری نشست‌های مشورتی رهبران آسیای مرکزی» و انتخاب قرقیزستان به عنوان میزبان نشست بعدی سران آسیای مرکزی در سال ۲۰۲۰ از دیگر نکات شایان توجه دومین «نشست مشورتی رهبران آسیای مرکزی» در تاشکند ازبکستان بود.
    برگزاری دو نشست مشورتی رهبران آسیای مرکزی در آستانه قزاقستان (2018) و تاشکند ازبکستان (2019) و تصمیم برای برگزاری نشست سوم در قرقیزستان (2020) به موازات دیدار روسای جمهور پنج کشور در حاشیه نشست مقامات کشورهای مؤسس بنیاد بین المللی نجات دریاچه آرال در ترکمنستان (2018)، دیدارهای مشترک و دوره ای وزیران امور خارجه پنج کشور آسیای مرکزی، مشارکت پنج کشور منطقه و افغانستان در برنامه «ایجاد مشارکت منطقه ای در افغانستان و آسیای مرکزی»  که با حمایت سازمان ملل متحد شکل گرفت و نیز  شکل­ گیری چهار مکانیسم جداگانه 1+5 بین پنج کشور آسیای مرکزی با ایالات متحده آمریکا، ژاپن، هند و اتحادیه اروپا به روشنی گویای تمایل و اراده سیاسی کشورهای منطقه برای ایجاد یک رویکرد مستقل و یکپارچه در سطح آسیای مرکزی است. هرچند به نظر می ­رسد کشورهای منطقه در حال حاضر به دلیل عدم ایجاد حساسیت در قدرت­ های پیرامونی به ویژه چین و روسیه تا کنون از طرح رسمی و آشکار تشکیل یک سازمان منطقه­ ای جدید در آسیای مرکزی خودداری می کنند، اما شواهد و قرائن گویای این واقعیت است که با استمرار نشست­ های سران پنج کشور منطقه می­توان در آینده ­ای نزدیک انتظار شکل­ گیری یک سازمان منطقه­ ای مستقل و بومی با مشارکت پنج کشور آسیای مرکزی و بدون مشارکت و عضویت چین و روسیه را داشت که در صورت تحقق این ایده، تحولی مهم در فرایند منطقه­ گرایی در فضای اوراسیای مرکزی ایجاد خواهد شد.  
   مهم­ترین پیامد غیرامنیتی ­سازی و تقویت منطقه­ گرایی مستقل و بومی در آسیای مرکزی را باید استقلال عمل هر چه بیشتر منطقه از قدرت­های بیرونی به ویژه فدراسیون روسیه دانست. در واقع هرچه منطقه آسیای مرکزی غیرامنیتی­تر می­شود، انبساط فضایی و ژئوپولیتیکی آن به سمت شرق (چین)، جنوب (افغانستان، پاکستان و هند) و غرب (ایران- خزر- قفقاز) بیشتر می­ شود که برآیند آن تغییر وضعیت منطقه آسیای مرکزی از فضای بسته Zone به فضای انبساطی Region است. این شرایط جایگاه آسیای مرکزی را در طرح ­های اقتصادی و ژئوپولیتیکی چین (ابتکار یک کمبرند- یک راه) و ایالات متحده آمریکا (آسیای مرکزی بزرگ و راه ابریشم جدید) بیش از گذشته تقویت کرده است؛ به گونه ­ای که در حال حاضر چین شریک اول تجاری و اقتصادی کشورهای آسیای مرکزی به استثنای قزاقستان است که این امر کاملاً هم سو با منافع و اهداف کشورهای آسیای مرکزی در «کاهش سلطه سنتی و محوری روسیه» و «تنوع بخشی» و «توازن بخشی» به سیاست خارجی، شرکای اقتصادی و تجاری، کریدورهای ارتباطی و خطوط انتقال انرژی است.  هرچند منطقه گرایی جدید و شکل گیری یک سازمان منطقه ای مستقل در آسیای مرکزی الزاماً به معنی تضاد و تقابل با فدراسیون روسیه نیست و رهبران کشورهای آسیای مرکزی نیز به دنبال چنین هدفی نیستند، با این وجود روسیه همچنان از طریق کلیه اهرم­ های دوجانبه و سازمان­های منطقه­ ای روس ­محور مانند جامعه کشورهای مستقل مشترک­ المنافع، پیمان امنیت دسته جمعی و اتحادیه اقتصادی اوراسیا می­کوشد نفوذ و جایگاه سنتی خود را در منطقه آسیای مرکزی حفظ کند. لذا کوشش­ هایی که در جهت عضویت ازبکستان و تاجیکستان در اتحادیه اقتصادی اوراسیا (به موازات عضویت قرقیزستان و قزاقستان) و نیز بازگشت مجدد ازبکستان به پیمان امنیت دسته جمعی از سوی روسیه صورت می ­گیرد را می­توان در راستای نگرانی روس­ ها از استقلال عمل هر چه بیشتر آسیای مرکزی از روسیه و شکل­ گیری یک سازمان منطقه­ ای مستقل و بومی با مشارکت پنج کشور این منطقه دانست.
 
  
 
[1] . Central Asian Economic Union
[2] . Central Asian Economic Cooperation (CAEC)
[3] . Central Asian Cooperation Organization, (CACO)
[4] . ASEAN, Uzbek-Style
[5] . Consultative Meeting of Central Asian Leaders
[6] . قربانقلی بردی محمداف، رئیس جمهور ترکمنستان به دلیل سفر از قبل برنامه­ریزی شده به کویت و امارات متحده عربی در نشست سران کشورهای آسیای مرکزی در آستانه قزاقستان حضور نیافت.   
[7] . Catherine Putz, “All Together Now: Central Asia's Leaders Set to Meet in Astana”, The Diplomat, March 13, 2018.
[8] . Arman Kaliyev, “Astana meeting marks dawn of new era for Central Asia -- without Russia”, Caravanseri, March 19, 2018.
[9] . Cholpon-Ata
کد مطلب: 3872