مقاله اختصاصی ایراس

حوزه های تحول در سیاست خارجی ازبکستان در دوره شوکت میرضیایف

ولی کوزه گر کالجی- پژوهشگر ارشد مرکز بررسی های استراتژیک ریاست جمهوری و عضو شورای علمی موسسه ایراس

23 شهريور 1398 ساعت 11:00

سه سال از مرگ ناگهانی اسلام کریم اف در سپتامبر 2016 (شهریور 1395) می گذرد و با به قدرت رسیدن شوکت میرضیایف، جامعه ازبکستان در عرصه های داخلی و خارجی، تحولات شایان توجهی را تجربه کرده است. در عرصه سیاست خارجی، ازبکستانِ دوره میرضیایف با اتخاذ سیاست درهای باز، تنش زدایی و باثبات از رویکردهای امنیتی محور، تنش زا و سیونسی و بی ثبات دورانِ اسلام کریم فاصله معناداری گرفته است. این امر در رابطه با سه کشور تاجیکستان، قزاقستان و قرقیزستان در آسیای مرکزی، افغانستان و ترکیه در سطح منطقه ای و آمریکا و فرانسه در عرصه بین المللی بیشتر از سایر بازیگران شایان توجه بوده است. دیدار تاریخی میرضیایف از تاجیکستان در 9 مارس 2018 و سفر امام علی رحمان به تاشکند در 17 اوت 2018 که نخستین دیدار رسمی رئیس جمهور تاجیکستان از ازبکستان پس از 17 سال به شمار می رفت، سفر میرضیایف به بیشکک در سپتامبر 2017 که نخستین سفر رئیس جمهور ازبکستان به قرقیزستان پس از 17 سال بود، اطلاق سال 2018 به عنوان «سال ازبکستان» از سوی نورسلطان نظربایف در دیدار با شوکت میرضیایف در شهر سمرقند، نقش و حضور فعال ازبکستان در مذاکرات با طالبان که این کشور را در کنار آمریکا، روسیه، چین و قطر به یکی از طرف های اصلی مذاکره با طالبان تبدیل کرده است، سفر رسمی شوکت میرضیایف به آمریکا در ١٥ می ٢٠١٨ و دیدار با دونالد ترامپ (پس از گذشت 16 سال از دیدار اسلام کریم اف و جرج بوش پسر) و سفر میرضیایف به فرانسه در 15 اکتبر 2018 که به انعقاد قرارادهای متعدد اقتصادی از جمله لغو ویزای سفر شهروندان فرانسوی به ازبکستان منجر شد و انتخاب یک آلمانی (کارستِن هِنیز) به سمت معاونت وزارت توسعه نوآورانه جمهوری ازبکستان که تصور آن هم در نظام بسته و امنیتی دوران کریم اف دشوار بود، به روشنی گویای تحولات جدیدی است که در سیاست خارجی ازبکستان پس از به قدرت رسیدن شوکت میرضیایف روی داده است و این تحولات تنها در لفظ و بر روی کاغذ باقی نمانده و در حوزه های مختلف جنبه عملی و عملیاتی به خود گرفته است. در چنین شرایطی، دیدار متقابل روسای جمهور ایران و ازبکستان در تهران و تاشکند که بیش از دو دهه از آن می گذرد، از جمله ضرورت هایی است که در شرایط کنونی باید به صورت جدی مورد توجه قرار گیرد. با توجه به تحرکات دیپلماتیک رقبای منطقه ای ایران از جمله ترکیه و نیز اروپا و آمریکا در توسعه مناسبات با دولت ازبکستان، تاخیر بیشتر در این زمینه به مصلحت سیاست خارجی و منافع ملی کشورمان نخواهد بود.


   با استقلال ازبکستان در 31 اوت سال 1991 میلادی، سیاست خارجی این کشور تازه استقلال‌یافته تحت تاثیر عوامل متعدد داخلی و خارجی قرار گرفت. شخصیت اقتدارگرای اسلام کریم­ اف که ریشه در سابقه طولانی سیاسی و اجرایی وی در دوران کمونیسم از جمله دبیر اولی حزب کمونیست ازبکستان[1]، مشکلات اقتصادی ناشی از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و دوران گذار در جامعه پرجمعیت ازبکستان که تقریبا نیمی از جمعیت منطقه آسیای مرکزی را در خود جای داده بود، اسلام سیاسی و تهدید ساختار سکولار و غیر‌دموکراتیک ازبکستان، تهدید افراط‌گرایی دینی و تروریسم به ویژه از ناحیه حزب­ التحریر ازبکستان، جنگ داخلی در تاجیکستان که عملا ازبکستان را به یکی از طرف­ های جنگ تبدیل کرد و مسائل تاریخی، قومی و زبانی سمرقند و بخارا را بین دو کشور زنده ساخت، مسائل و مشکلات آبی ازبکستان به عنوان کشوری پایین­ دست با دو کشور تاجیکستان و قرقیزستان به عنوان کشورهای بالادست، رقابت­ها و چالش­های شخصی اسلام کریم ­اف با نورسلطان نظربایف[2]، رئیس جمهور قزاقستان برای رهبری منطقه آسیای مرکزی، تحولات داخلی افغانستان و حمایت آشکار دولت ازبکستان از ژنرال عبدالرشید دوستمِ[3]  ازبک در مقابل حمایت دولت تاجیکستان از احمد شاه مسعودِ تاجیک[4]، کوشش دولت ازبکستان برای جلوگیری از نفوذ روسیه به موازات توسعه مناسبات با چین و در نهایت چالش­­ های مداوم ازبکستان با جهان غرب در موضوعات حقوق بشر و دموکراسی از جمله عوامل مهم و تاثیرگذار بر سیاست خارجی ازبکستان در دوران طولانی ریاست جمهوری اسلام کریم ­اف (1991 تا 2016) بود.    
    برآیند کلی این تحولات، رویکرد سینونسی، متغیر و بی ثبات ازبکستان در عرصه سیاست خارجی بود. عدم عضویت در پیمان امنیتی شانگهای (گروه شانگهای- پنج) در سال 1995، خروج ازبکستان از پیمان امنیت دسته جمعی و عضویت در پیمان امنیتی گوام در سال 1999، عضویت در سازمان همکاری شانگهای در سال 2001، واگذاری پایگاه نظامی خان­ آباد به نیروهای آمریکایی پس از حادثه 11 سپتامبر  2001 و حمله نظامی آمریکا به افغانستان، تعطیلی فعالیت پایگاه نظامی خان­ آباد در سال 2005 متعاقب حوادث اندیجان و انتقادات حقوق بشری آمریکا و اروپا، خروج ازبکستان از پیمان امنیتی گووام در 5 می 2005، عضویت ازبکستان در «جامعه اقتصادی اوراسیا»[5] به موازات بازگشت ازبکستان به پیمان امنیت دسته جمعی (پس از هفت سال) در ژانویه 2006 میلادی، خارج ­شدن ازبکستان از جامعه اقتصادی اروسیا در نوامبر 2008، مخالفت ازبکستان با تشکیل نیروهای واکنش سریع در سازمان امنیت دسته جمعی در فوریه سال 2009 میلادی، خارج شدن از پیمان امنیت دسته جمعی (برای دومین بار) در 28 ژوئن 2012 میلادی و کوشش مجدد در جهت بهبود مناسبات  با آمریکا و حتی اعطای مجدد پایگاه نظامی[6] از جمله موارد مهمی است که به روشنی گویای یک سیاست متغیر و بی­ ثبات در جهت­گیری کلان سیاست خارجی و دفاعی ازبکستان در دوره رهبری اسلام کریم ­اف است.
   اما با درگذشت ناگهانی اسلام کریم­ اف در سپتامبر 2016 (شهریور 1395) و پیروزی از قبل پیش­بینی شده شوکت میرضیایف در انتخابات ریاست جمهوری ازبکستان در دسامبر ٢٠١٦ (آذر ١٣٩٥)، فضای جدید و نسبتا متفاوتی در عرصه سیاست داخلی و خارجی این کشور مهم آسیای مرکزی شکل گرفت و میرضیایف به پشتوانه تجربه سیزده ساله دوران نخست وزیری و حمایت ­های بیرونی به ویژه از ناحیه چین و روسیه توانست در عرصه داخلی جایگاه سیاسی خود را به صورت قابل توجهی تثبیت کند و برنامه اصلاحات اقتصادی مورد نظر خود را به مرحله اجرا دربیاورد. در عرصه سیاست خارجی، سیاست درهای باز[7] با رویکرد بهبود و توسعه مناسبات با کشورهای آسیای مرکزی و قدرت­ های پیرامونی و منطقه ­ای در دستور کار شوکت میرضیایف قرار گرفته است. اعلام برنامه­ های شوکت میرضیایف در حوزه سیاست خارجی با تاکید بر مواردی چون عدم دخالت در امور داخلی کشورهای دیگر، گسترش همکاری‌های عملی با تمام کشورهای خارجی و جامعه جهانی؛ عدم اجازه استفاده از خاک ازبکستان برای حمله به خاک کشوری ثالث؛  عدم اعزام نظامیان ازبک برای انجام عملیات نظامی در خارج از کشور؛ تحکیم بیش از پیش روابط دوستانه و همکاری­ های متقابل سودمند با تمام کشورها با اولویت­ دهی به کشورهای همسایه، حاکی از رویکرد جدید ازبکستان در عرصه سیاست خارجی بود. میرضیایف در نشست مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورك نیز تاکید کرد که اولویت دولت او برقراری همكاری با كشورهای آسیای مركزی در حوزه سیاست خارجی است و آمادگی خود برای هرگونه مصالحه را اعلام می كنم. این امر در عرصه عملی در رابطه با برخی از کشورها در منطقه آسیای مرکزی از نمود بیشتری برخوردار بود که سال ها سردی و تنش را در روابط با ازبکستانِ دوران اسلام کریم اف تجربه کرده بودند.
    نخستین حوزه مهم تحول در سیاست خارجی جدید ازبکستان، تنش زدایی و بهبود مناسبات با جمهوری تاجیکستان بود. دیدار تاریخی شوکت میرضیایف از تاجیکستان در 9 مارس 2018 میلادی و سفر امام       علی­ رحمان به تاشکند در 17 اوت 2018 میلادی که نخستین دیدار رسمی رئیس جمهور تاجیکستان از ازبکستان پس از 17 سال به شمار می­ رفت فضای روابط دوشنبه و تاشکند را وارد مرحله جدید و متفاوتی نمود. برقراری مجدد خطوط هوایی و پرواز مستقیم برقراری نخستین پرواز مستقیم از دوشنبه به تاشکند در 20 فوریه 2017 و از تاشکند به دوشنبه در 11 آوریل 2017 میلادی، موضع ملایم ازبکستان در زمینه مسائل آبی از جمله شرکت حضور وزیر انرژی ازبکستان در مراسم افتتاح نخستین توربین نیروگاه سد راغون[8] در ١٦ نوامبر سال ٢٠١٧ میلادی (٢٥ آبان ١٣٩٧)، بازگشایی مرزهای زمینی و گذرگاه ­های مرزی و گمرگی دو کشور از جمله بازگشایی بیش از 9 گذرگاه مرزی بین دو کشور به ویژه گذرگاه مرزی «سرزم-جرتپه»[9] در شهر پنجکنت،[10] گذرگاه­ «اوچتورگان-کوشکِنت»[11]و «گذرگاه مرزی راه ­آهن «خاشدی- آموزنگ»[12] در مارس 2018 میلادی، حرکت اولین قطار باری از از ایستگاه تِرمذ در ولایت سرخان‌دریای ازبکستان به سمت ایستگاه خاشدی[13] در ناحیه شهر توس در ولایت ختلان تاجیکستان، برگزاری برنامه روزهای فرهنگ تاجیکستان در ازبکستان در فروردین 1397 که در پاسخ به برگزاری جشنواره روزهای فرهنگ ازبکستان در تاجیکستان در در 20 اردیبهشت 1396 صورت گرفت، گشایش نخستین خط اتوبوس‌رانی بین‌المللی در مسیر «تاشکند- خجند- تاشکند» مجوز سوار و پیاده‌کردن مسافر قطارهای مسافربری شرکت راه‌آهن تاجیکستان در شهرهای تِرمِذ، سمرقند و قرشی ازبکستان و انعقاد ده­ها موافقتنامه بین دو کشور در حوزه­های مختلف گویای وقوع تحولات جدیدی در مناسبات ازبکستان و تاجیکستان پس از به قدرت رسیدن قدرت رسیدن شوکت میرضیایف در سپتامبر 2016 میلادی است که بر فضای کلی منطقه آسیای مرکزی نیز بسیار تاثیرگذار بود.
     دومین حوزه تحول قابل توجه، بهبود مناسبات ازبکستان با قرقیزستان بود که در دوره ریاست جمهوری شوکت میرضیایف، روند جدید و متفاوتی را تجربه کرد. سفر میرضیایف به بیشکک در سپتامبر 2017 میلادی، نخستین سفر رئیس جمهور ازبکستان به قرقیزستان پس از 17 سال بود. دو کشور طی کمتر از یک سال موفق به حل و فصل بخش مهمی از مشکلات مرزی، استفاده از منابع آب و همکاری­های نظامی شدند که در زمان ریاست جمهوری اسلام کریم­ اف غیر قابل تصور به نظر می­رسید.
   سومین حوزه تحول در سیاست خارجی ازبکستان، بهبود مناسبات این کشور با قزاقستان بود. روابط تاشکند و نورسلطان (آستانه) که همواره تحت­ الشعاع اختلافات مختلف از جمله شخص اسلام کریم ­اف و نورسلطان نظربایف در رهبری منطقه آسیای مرکزی بود در دوران شوکت میرضیایف وارد مرحله جدید و متفاوتی شد و رهبران قزاقستان و ازبکستان دیدارهای مختلفی با یکدیگر داشته­ اند که قابل قیاس با شرایط گذشته نیست و نورسلطان نظربایف در دیدار با شوکت میرضیایف در شهر سمرقند، سال 2018 را «سال ازبکستان» نامید که با توجه به سابقه اختلافات دو کشور و رقابت ­های همیشگی بین شخص نظربایف و اسلام کریم­ اف، تحول متفاوت و شایان توجهی به شمار می­رود. قاسم ژومارت توکایف، رئیس‌جمهور جدید قزاقستان نیز پس از پیروزی در انتخابات توسعه مناسبات با همسایگان را یکی از اولویت‌های سیاست خارجی خود عنوان کرد که این امر روند توسعه مناسبات قزاقستان و ازبکستان را سرعت بیشتری بخشید. در این راستا، عسکر مامین، نخست‌وزیر قزاقستان در 2 تیر 1398 به تاشکند سفر کرد و اعلام نمود که قزاقستان متعهد به توسعه همکاری‌ها با ازبکستان در تمام حوزه‌ها است و مشارکت راهبردی که پیش از این میان نورسلطان و تاشکند طی سال‌های اخیر شکل گرفته است، تداوم خواهد یافت.
  اما فراتر از آسیای مرکزی و در عرصه های منطقه ای و بین ­المللی نیز به موازات ایجاد ثبات در روابط ازبکستان با چین  و روسیه از جمله توافق میرضیایف و پوتین برای برگزاری رزمایش مشترک نظامی در خاک ازبکستان بود که پس از سال 2005 دیگر برگزار نشده بود، میرضیایف کوشید سطح مناسبات با ایران، ترکیه، اتحادیه اروپا، ایالات متحده آمریکا، هند و پاکستان را نیز توسعه دهد و از این طریق توازن بیشتری را در رویکرد کلان سیاست خارجی ازبکستان ایجاد کند. در این راستا بهبود نسبی مناسبات ازبکستان و ایران که با سفر عبدالعزیز کامل­اف؛ به تهران (مهر ١٣٩٦) و سفر محمدجواد ظریف به تاشکند (آبان ١٣٩٦) همراه بود، از جمله تحولات مهم سیاست خارجی نوین ازبکستان محسوب می­شود. با این وجود، تحول در مناسبات افغانستان با چند بازیگر بیش از سایر بازیگران شایان توجه بود.
   نخستین حوزه مهم تحول، افزایش نقش و توجه ازبکستان به تحولات افغانستان بود. افتتاح کنسولگری افغانستان در شهر تِرمز جمهوری ازبکستان، مشارکت ازبکستان در طرح کریدور ترازیتی لاجورد، حمایت ازبکستان از طرح راه آهن حیرتان - مزارشریف - هرات به ایران و خطوط انتقال برق سرخان- پل خمری از جمله مهم ترین تحولات در روابط ازبکستان با افغانستان در دوره رهبری شوکت میرضیایف محسوب می شود.  اما بدون تردید مهم ترین تحول صورت گرفته، نقش و حضور فعال ازبکستان در مذاکرات با طالبان است که این کشور در آمریکا، روسیه، چین و قطر به یکی از طرف های اصلی مذاکره با طالبان تبدیل کرده است. افزایش حضور شبه‌نظامیان در ولایت‌های شمالی افغانستان باعث شده صلح و ثبات در این کشور برای تاشکند اهمیت بیشتری یابد. همچنین با افزایش فعالیت طالبان و گروه‌های تروریستی مانند داعش، یا افزایش شمار مخالفان مسلح چون داعش ازجمله در مناطق شمالی هم‌جوار مرز با آسیای مرکزی تهدیدی برای کشورهای منطقه و پیمان امنیت جمعی و ازبکستان است . در این بین رایزنی‌های امنیتی با توجه به تحولات افغانستان و تاثیر آن بر فضای امنیتی آسیای مرکزی منجر به بر ضرورت تقویت تعاملات نظامی و امنیتی میان کشورهای منطقه ، افزایش همکاری‌های اطلاعاتی و عملی ازبکستان با کشورهای «همسود» تشدید همکاری در حوزه مبارزه با تروریسم، مقابل با ناامنی های ناشی از تروریسم شده و تاشکند را مایل به حضور بیشتر در افغانستان و روند صلح این کشور کرده است. در جریان کنفرانس افغانستان در تاشکند، دولت ازبکستان با دعوت از همه کشورهای تأثیرگذار و برگزاری اجلاس مربوط به افغانستان، بر روند افغانستان آمادگی خود را برای کمک به امنیت افغانستان و برقراری صلح را به اثبات برساند. در این میان ازبکستان تلاش می‌کند به عنوان یک میانجی و میزبان برای شکل‌گیری گفت‌و‌گوهای میان طالبان و دولت افغانستان به درخواست کابل با طالبان در تماس باشد و زبان مشترکی میان حکومت افغانستان و طالبان پیدا کند. افغانستان برای سال ها از عرصه های سنتی چالش تاجیکستان و ازبکستان (با محوریت ربانی-احمدشاه مسعود و ژنرال دوستم) بود و لذا در شرایط جدید و با افزایش نقش ازبکستان در روند صلح در افغانستان، این امر می‌تواند جایگاه تاشکند را در بین ازبک های افغانستان ودولت این کشور بیش از گذشته تقویت کند.[14]
   دومین حوزه مهم تحول، بهبود مناسبات ازبکستان با ترکیه است. بعد از انفجار سال 1999 در تاشکند، ازبکستان نظام سفر بدون روادید برای شهروندان ترکیه را لغو کرد که واکنش مقابله به مثل ترکیه را به دنبال داشت. هرچند سفر رجب طیب اردوغان در سال 2003 به ازبکستان تا حدودی از میزان سردی روابط دو کشور کاست، اما پس از وقوع شورش اندیجان در سال ٢٠٠٥ میلادی و انتقاداتی که در آن مقطع از سوی عبدالله گل و رجب طیب اردوغان در رابطه با سرکوب معترضان و نقض حقوق بشر مطرح شد، روابط تاشکند و آنکارا بیشتر سردی گرائید و ازبکستان از حضور شورای همکاری کشورهای ترک زبان خودداری کرد. با درگذشت اسلام کریم اف، این فضا تغییر کرد. اردوغان در 18 نوامبر 2016 ، دو ماه پس از درگذشت اسلام کریم اف و زمانی که شوکت میرضیایف کفیل ریاست جمهوری ازبکستان بود به سمرقند رفت و برای ادای احترام به اسلام کریم اف در مسجد خضر این شهر حضور یافت. بعد از این دیدار،  شوکت میرضیایف در اکتبر ٢٠١٧ میلادی به آنکارا سفر کرد که نخستین سفر رئیس جمهور ازبکستان به ترکیه پس از گذشت 20 سال بود. متعاقب این سفر، رجب طیب اردوغان در 11 اردیبهشت 1397 از ازبکستان دیدار کرد که طی آن 25 سند و توافقنامه اقتصادی بین دو کشور به ارزش سه میلیارد دلار به امضاء رسید، شورای عالی همکاری استراتژیک دو کشور به امضاء رسید و تصمیم ازبکستان برای پیوستن به شورای همکاری کشورهای ترک زبان مورد حمایت و استقبال رهبران ترکیه قرار گرفت.
   سومین حوزه تحول، بهبود مناسبات ازبکستان و ایالات متحده آمریکا بود. پس از انتقاد دولت آمریکا از سرکوب معترضان در شورش اندیجان در سال 2005 که به تحریم رهبران و مقامات ارشد ازبکستان از سوی جهان غرب و تعطیلی پایگاه نظامی خان آباد منجر شد، روابط تاشکند و واشنگتن به سردی گرایید. با درگذشت اسلام کریم اف این شرایط تغییر کرد. سفر رسمی شوکت میرضیایف به آمریکا در ١٥ می ٢٠١٨ (٢٥ اردیبهشت ١٣٩٧) و دیدار با دونالد ترامپ (پس از گذشت 16 سال از دیدار اسلام کریم ­اف و جرج بوش پسر) گویای ورود دو کشور به مرحله جدیدی از روابط بود. هر چند این دیدار نخستین مواجهه روسای جمهور دو کشور نبود. در حاشیه اجلاس مشترک سران کشورهای اسلامی و آمریکا که در ٣٥ می ٢٠١٧ در ریاض عربستان سعودی برگزار شده بود، گفتگوی کوتاهی بین ترامپ و میرضیایف صورت گرفت که در آن رئیس جمهور ازبکستان از انجام اصلاحات گسترده اقتصادی در داخل کشور و علاقه مندی به توسعه مناسبات تجارت خارجی صحبت نمود که ظاهراً مورد توجه ترامپ نیز قرار گرفته است و این دیدار کوتاه مقدمه ای بر دیدار رسمی اخیر میرضیایف از واشنگتن شده است. تنها چند روز مانده به این دیدار، مقامات قضایی ازبکستان اقدام به آزادی فحریدین تیلایف،[15] از فعالان حقوق بشر در ١٢ می ٢٠١٨ نمودند که بیش از چهار سال در زندان بود. بسیاری از ناظران، این اقدام را نوعی چراغ سبز به آمریکا با هدف کاهش منتقدین توسعه مناسبات آمریکا با ازبکستان تلقی می کنند. در جریان سفر جان کری به سمرقند در نوامبر ٢٠١٥ نیز موضوع آزادی زندانیان سیاسی و فعالان حقوق بشر از زندان های ازبکستان دوران اسلام کریم اف مطرح شده بود؛ اما در آن مقطع اتفاق خاصی در این زمینه روی نداده بود.  میرضیایف که بیش از ١٣ سال نخست وزیری ازبکستان را در دوره کریم اف تجربه کرده است، در حوزه اقتصادی مخالف حضور نیروهای امنیتی در عرصه فعالیت های اقتصادی است که نمونه بارز آن حذف رستم عنایت اف، رئیس قدرتمند و باسابقه سازمان امنیت ملی ازبکستان در ابتدای سال ٢٠١٨ میلادی بود. میرضیایف مدافع تجارت آزاد و لیبرال و حمایت از صنایع کوچک، تقویت دیپلماسی اقتصادی و جذب سرمایه گذاری خارجی است و در همین راستا، با جدیت در صدد عضویت کامل ازبکستان در سازمان تجارت جهانی است که این موضوع در دیدار با رئیس جمهور آمریکا مطرح شد و ترامپ نیز قول مساعد را در این زمینه به رئیس جمهور ازبکستان داد. به همین دلیل، موضوعات اقتصادی و تجاری در کانون مذاکرات رهبران دو کشور قرار داشت و ترامپ و میرضیایف در مورد گسترش بیش از پیش همکاری‌های متقابل در زمینه‌ های کشاورزی، انرژی، شیمی، مالی، گردشگری، صنایع نساجی، بهداشت و فن‌آوری ‌های دیجیتالی به توافق رسیدند و بین شرکت‌های اقتصادی و تجاری ازبکستان و آمریکا بیش از 20 قرارداد به ارزش 4 میلیارد و 800 میلیون دلار به امضا رسید. اهمیت این قراردادهای اقتصادی از آن جهت است که حجم مبادلات اقتصادی و تجاری ازبکستان و آمریکا بسیار پایین است و ایالات متحده جایگاهی در بین شرکای اصلی تجارت خارجی ازبکستان ندارد. ازبکستان در سال ٢٠١٦ میلادی، در جایگاه ١٠٨ صادرکنندگان محصولات به آمریکا و ١٥٠ واردات از این کشور قرار داشته است. ضمن آن که میزان صادرات آمریکا به ازبکستان در سال ٢٠١٦ معادل ٣١٨ میلیون دلار و حجم واردات آمریکا از ازبکستان نیز تنها ٣١ میلیون دلار بوده است. بنابراین با توجه به رویکردهای تجاری و اقتصادی دونالد ترامپ و شوکت میرضیایف و انعقاد قراردادهای اخیر می توان انتظار بهبود نسبی حجم مبادلات دو کشور را داشت. هرچند، مسائل اداری، بانکی، بیمه، حمل و نقل و مقررات گمرگی همچنان از چالش ها و موانع توسعه مناسبات تجاری و اقتصادی ازبکستان و آمریکا محسوب  می شوند که چالشی جدی برای شوکت میرضیایف به شمار می رود که رویای الحاق کامل ازبکستان به سازمان تجارت جهانی را در سر دارد.
   در نهایت چهارمین تحول مهم در سیاست خارجی ازبکستان، بهبود شایان توجه مناسبات این کشور با فرانسه است. سفر میرضیایف به فرانسه در 15 اکتبر 2018 که به انعقاد قرارادهای متعدد اقتصادی از جمله لغو ویزای سفر شهروندان فرانسوی به ازبکستان منجر شد، نقطه عطف روابط تاشکند و پاریس در دوره جدید بود. فرانسه نخستین کشور اروپایی بود که میرضیایف از آن دیدار می کرد. اما چرا فرانسه برای اولین سفر رئیس جمهور به اروپا انتخاب شد؟ ولادیمیر پارامونوف، از کارشناسان ازبک معتقد است که با توجه به نقش بالای فرانسه در اتحادیه اروپا، این دیدار بیشتر جنبه سیاسی و شناختی داشته است. به نظر می‌رسد که این سفر بیشتر مرتبط با بررسی واکنش کشورهای پیشرو اروپایی به اصلاحات در ازبکستان و کاوش برای زمینه‌های همکاری بیشتر بوده است.[16] به هر ترتیب، میرضیایف در این سفر با رئیس جمهور فرانسه، مقامات مجلس، نمایندگان شركت های بزرگ و نهادهای مالی فرانسه دیدار و گفت‌وگو كرد و بیش از 10 سند بین دولتی و بین اداری از جمله قراردادهای همكاری در زمینه‌های اقتصادی و مالی، حمل و نقلی، گردشگری، محیط زیستی، فرهنگی و هنری، برنامه همكاری بین سازمان‌های امور خارجه به امضا رسید. لغو یک طرفه ویزا برای شهروندان فرانسوی از جمله توافقات مهم این سفر بود که می تواند تاثیر مثبتی را در ورود گردشگران و سرمایه گذاران فرانسوی به ازبکستان داشته باشد.
   مجموع تحولات یاد شده به روشنی گویای تحولات جدیدی است که در سیاست خارجی ازبکستان پس از درگذشت ناگهانی اسلام کریم­ اف و به قدرت رسیدن شوکت میرضیایف روی داده است و این تحولات تنها در لفظ و بر روی کاغذ باقی نمانده است و در حوزه های مختلف جنبه عملی و عملیاتی به خود گرفته است. به نظر می رسد ازبکستان برای حل مشکلات اقتصادی بیش از 30 میلیون نفر که بخش مهمی از آن را جوانان فارغ التحصیل و جویای کار تشکیل می دهد، به صورت جدی مسیر تعامل و همکاری با همسایگان و قدرت های بزرگ را در پیش گرفته است. این امر ظرفیت مناسبی را برای توسعه مناسبات ایران و ازبکستان فراهم نموده است. روابط ایران و ازبکستان در دوران اسلام کریم ­اف به دلیل سوء­ظن و بدبینی­ هایی که در رابطه با روابط نزدیک ایران و تاجیکستان، حمایت ایران از تاجیکان سمرقند و بخارا و توسعه تشیع و اسلام سیاسی وجود داشت، سطح مطلوب و بالایی را تجربه نکرد. اما پس از درگذشت اسلام کریم ­اف، شاهد بهبود نسبی در مناسبات دو کشور هستیم که دیدار دکتر حسن روحانی، ریاست محترم جمهوری با شوکت میر ضیایف، رئیس جمهور ازبکستان در حاشیه نشست سران کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی در قزاقستان (19 شهریور 1396)، سفر عبدالعزیز کامل­اف؛ وزیر خارجه ازبکستان به تهران (مهر ١٣٩٦)، سفر دکتر محمدجواد ظریف به تاشکند (آبان ١٣٩٦) و فعال­شدن کمیسیون اقتصادی مشترک دو کشور از جمله تحولات مثبتی است که در روابط تهران و تاشکند روی داده است. با این وجود، دیدار متقابل روسای جمهور دو کشور در تهران و تاشکند که بیش از دو دهه از آن می­گذرد، از جمله ضرورت­هایی است که در شرایط کنونی باید به صورت جدی مورد توجه قرار گیرد. لذا برنامه­ ریزی در جهت برگزاری هر چه سریع­تر این دیدار ضرورت دارد و با توجه به تحرکات دیپلماتیک رقبای منطقه­ ای ایران از جمله ترکیه و نیز اروپا و آمریکا در توسعه مناسبات با دولت ازبکستان، تاخیر بیشتر در این زمینه به مصلحت سیاست خارجی و منافع ملی کشورمان نخواهد بود.
 
 

 
2 . اسلام کریم­اف در 30 ژانویه 1930 میلادی در سمرقند متولد شد و بیش از شش دهه (تا سن 61 سالگی در سال 1991)  از زندگی فردی و اجتماعی خود را در محیط فکری و سیاسی اقتداگرای اتحاد جماهیر شوروی گذراند. عضویت و سپس دبیر اولی حزب کمونیست در ازبکستان در سال 1989 بر نهادینه­شدن تفکر اقتدارگرایانه در اسلام کریم­اف نقش به سزایی ایفا نمود. با چنین پیش زمینه فکری و تجربه سیاسی، کریم­اف به مانند دیگر دبیران اول جمهوری­های سابق شوروی نظیر نظربایف، نیازاف، شورادنادزه و... رهبری سیاسی کشور تازه به استقلال رسیده را در قامت رئیس جمهور بر عهده گرفت و بر پایه همان تفکرات به اداره و مدیریت ازبکستان در حوزه داخلی و خارجی پرداخت.
[2]. Nursultan Nazarbayev
[3]. Abdul Rashid Dostum
[4]. Ahmad Shah Massoud
6.. Eurasian Economic Cooperation
2. با بروز مشکلات بین آمریکا و قرقیزستان بر سر تمدید اجاره پایگاه نظامی مناس و انعقاد «توافقنامه مشارکت استراتژیک میان آمریکا و افغانستان»  و خروج نظامیان آمریکایی از افغانستان تا سال 2014 موجب تشدید رویکرد واگرایانه تاشکند شد و رئیس جمهور ازبکستان، را بر آن داشت تا مجددا به سمت آمریکایی ها روی بیاورد و در همین راستا برای دومین بار از پیمان امنیت دسته جمعی خارج شود.
[7] . Open Door Policy
[8]. Rogun Hydropower Plant
[9]. Sarazm-Dajartep
[10]. Panjkent
[11]. Qushkent- Uchturgan
[12]. Khoshadi- Amuzang
[13]. Khoshadi
[14] . حضور پررنگ ازبکستان در صلح افغانستان: یافتن زبانی مشترک برای صلح، اینترنشنال، 28 آبان 1397.
[15] . Fahriddin Tillaev
[16] . چشم انداز روابط همکاری ازبکستان با فرانسه و اتحادیه اروپا از نگاه کارشناس ازبک، خبرگزاری تسنیم، 10 شهریور 1397.


کد مطلب: 3865

آدرس مطلب: http://www.iras.ir/fa/doc/article/3865/حوزه-های-تحول-سیاست-خارجی-ازبکستان-دوره-شوکت-میرضیایف

ایراس
  http://www.iras.ir