سیاست خارجی
سیاست های امنیتی و نظامی
جامعه و سیاست
اقتصاد و انرژی
سازمان های منطقه ای
تاریخ
فرهنگ و هنر


نسخه قابل چاپ

نسخه وب

داخلی » مقاله » سیاست های امنیتی و نظامی

مقاله اختصاصی ایراس

معمای اس- 400 در روابط آمریکا و ترکیه و منافع استراتژیک ایران

دکتر ولی گل محمدی، عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس

۳۱ خرداد ۱۳۹۸ ساعت ۱۳:۵۸

به­ دنبال تلاش­ های مستمر اما ناموفق ترکیه برای خرید سیستم دفاع موشکی پاتریوت از آمریکا در دوره دولت اوباما، آنکارا در سال 2017 تصمیم به خرید سامانه موشکی اس-400[1] روسیه به ارزش 2 میلیارد دلار گرفت که قرار است در ماه­ های آتی در خاک ترکیه مستقر شود. در واکنش به تصمیم ترکیه، ایالات متحده مجموعه­ ای از اقدامات تنبیهی و ترغیبی برای متقاعد کردن آنکارا به انصراف از خرید اس-400 را در دستور کار خود قرار داده است. اعمال تحریم­ های اقتصادی، افزایش تعرفه­ های گمرکی به فلزات وارداتی از ترکیه و تعلیق تحویل جنگنده­ های پیشرفته اف-35 به آنکارا و بهره ­برداری از پاشنه آشیل امنیتی ترکیه در مسئله کردهای سوریه از مهم­ ترین اقدامات تنبیهی کاخ سفید علیه ترکیه بوده است که تأثیر مستقیمی در افول شاخص­های اقتصادی این کشور داشته است.

اس-400 و تحولات روابط آنکارا -واشنگتن

به­ دنبال تلاش­ های مستمر اما ناموفق ترکیه برای خرید سیستم دفاع موشکی پاتریوت از آمریکا در دوره دولت اوباما، آنکارا در سال 2017 تصمیم به خرید سامانه موشکی اس-400[1] روسیه به ارزش 2 میلیارد دلار گرفت که قرار است در ماه­ های آتی در خاک ترکیه مستقر شود. در واکنش به تصمیم ترکیه، ایالات متحده مجموعه­ ای از اقدامات تنبیهی و ترغیبی  برای متقاعد کردن آنکارا به انصراف از خرید اس-400 را در دستور کار خود قرار داده است.  اعمال تحریم­ های اقتصادی، افزایش تعرفه­ های گمرکی به فلزات وارداتی از ترکیه و تعلیق تحویل جنگنده­ های پیشرفته اف-35 به آنکارا و بهره ­برداری از پاشنه آشیل امنیتی ترکیه در مسئله کردهای سوریه از مهم­ترین اقدامات تنبیهی کاخ سفید علیه ترکیه بوده است که تأثیر مستقیمی در افول شاخص­های اقتصادی این کشور داشته است. پنتاگون بارها اعلام کرده است که اگر   ترکیه اس -400 را بخرد، جنگنده های اف- [2]35  و سامانه های موشکی پاتریوت را دریافت نخواهد کرد. نگرانی آمریکا و متحدان ناتویی آن این است که استقرار سامانه روسی در خاک ترکیه می تواند اطلاعات محرمانه فناوری کارکرد جنگده اف-35 را جمع­ آوری و موجب رخنه اطلاعاتی روسیه در سیستم­ های پدافندی ناتو شود. در مقابل، مقامات ترکیه به رغم هشدارهای همتایان آمریکایی و متحدان ناتویی، مصمم به خرید و استقرار اس-400 در موعد مقرر(جولای 2019) هستند. با وجود این، درهای گفتگوهای دیپلماتیک بین دو کشور هنوز باز است و نشست­ هایی در سطوح رؤسای جمهوری، مقامات عالی رتبه نظامی و حتی پارلمانی به منظور متقاعد کردن دیگری به پذیرش دغدغه­ های امنیتی خود در جریان است. رئیس ­جمهور اردوغان در واکنش اخیر خود اعلام کرده است که ترکیه بخاطر تهدیدات امنیت ملی فوری خود نیازمند استقرار سامانه موشکی اس-400 است و پیشنهاد سامانه پاتریوت بخاطر زمانبر بودن عملیاتی شدن آن در اولویت ترکیه نیست؛ «موضوع خرید سیستم موشکی اس-400 را حل کردیم. دیگر راه بازگشتی نیست. با روس‌ها بر سر تولید مشترک این سیستم به توافق رسیدیم. شاید پس از اس-400، تولید مشترک سیستم موشکی اس-500 را نیز آغاز کنیم».

به ­رغم تأکید آنکارا بر تصمیم اتخاذی خود، ترکیه در روزهای اخیر به منظور کاهش هزینه­ های ناشی از اقدام واگرایانه خود از متحدان ناتویی، پیشنهادی را برای تشکیل کارگروه فنی مشترک با واشنگتن درباره بررسی خطرات احتمالی سامانه دفاع موشکی اس-400 بر سیستم‌های دفاعی آمریکا و پیمان آتلانتیک شمالی ناتو، ارائه داد. در اقدامی جدید دونالد ترامپ طی یک تماس تلفنی با طرح پیشنهادی اردوغان مبنی بر تشکیل این کارگروه مشترک به‌منظور رفع اختلافات دو کشور بر سر قرارداد دفاعی ترکیه با روسیه موافقت کرده است. اما پنتاگون و کنگره نه تنها موافق این اقدام ترامپ نیستند، بلکه معتقدند باید فشارهای تنبیهی بیشتری علیه عصیان ترکیه وضع شود. در حال حاضر، همه نگاه­ ها به سفر احتمالی ترامپ به آنکارا در ماه جولای (تیر-مرداد) که مصادف با زمان­بندی استقرار اس-400 روسی در خاک ترکیه و رونمایی از بسته  تحریمی جدید کنگره آمریکا علیه آنکارا است، می باشد. به­ نظر می رسد که ترامپ  قادر به پیش­برد این پرونده بدون جلب موافقت کنگره، پنتاگون و متحدان خود در ناتو نخواهد بود و انعطافی که در شرایط فعلی در قبال مطالبات آنکارا نشان می دهد، در راستای خرید زمان بیشتر برای متقاعد کردن رهبران ترکیه و همچنین حفظ موقعیت سنتی آن در حلقه امنیتی نهادهای غربی در مقابل گرایش آنکارا به سمت گسترش همکاری­ های تسلیحاتی با روسیه ارزیابی می شود.   

پیش­بینی می شود که در صورت استقرار اس-400 ، دولت ترامپ مجبور به اعمال تحریم­ های کاتسا[3] علیه ترکیه خواهد شد که شامل ممنوعیت خرید تجهیزات نظامی از ناتو، ممنوعیت صدور ویزا به شهروندان ترک، عدم دسترسی به نهادهای مالی و بانکی جهانی، و بلوکه شدن تراکنش­ های اعتباری-پولی ترکیه از طریق سیستم های مالی آمریکا است. در این میان، تحریم­ های زودهنگام کنگره هرچه بیشتر فضای کنش و چانه زنی دیپلماتیک ترامپ در متقاعد کردن ترکیه را گسترش خواهد داد. هر گونه فشار تحریمی از سوی آمریکا شاخص ­های بحرانی اقتصاد ترکیه را تحت تأثیر قرار خواهد داد.  بنابر اعلام مرکز آمار ترکیه، اقتصاد این کشور طی سه ماه اول 2019 به میزان 2.6 درصد کوچک شده است و ارزش لیر تا ماه گذشته در حدود 19 درصد افت داشته است که بخش قابل توجهی از آن متأثر از اقدامات خصمانه آمریکا بوده است. این تحریم­ ها و اقدامات تلافی­ جویانه محدود به رفتارهای آمریکا نیست و شامل تحریم­ های تسلیحاتی ناتو و همچنین فشارهای اقتصادی شرکای اروپایی نیز خواهد شد. وضعیتی که می تواند اقتصاد شکننده ترکیه را تا مرز فروپاشی پیش ببرد و زمینه­ های هرگونه تحول ساختاری در هرم قدرت ترکیه را فراهم سازد. از سوی دیگر، رهبران ترکیه حتی اگر تمایلی به تعلیق استقرار سامانه روسی داشته باشند، در یک دو راهی نااطمینانی گرفته اند که در نقطه مقابل اقدامات آمریکا، از پیامدهای احتمالی اقدامات تلافی­ جویانه روسیه در صورت خروج ترکیه از توافق واهمه دارند و ازاینرو دائم در حال محاسبه هزینه-فایده اقدام بعدی خود هستند. شاید بتوان توافق اردوغان وترامپ برای تشکیل کارگروه مشترک اس-400 را در راستای خرید زمان از سوی طرفین به منظور برآورد از  واکنش­های احتمالی پوتین ارزیابی کرد.    

 

تصویری کلان از صحنه بازی

واقعیت این است که رهبران آمریکا و ترکیه به این مسئله به عنوان بازتابی از یک موازنه ژئوپلیتیکی بزرگتر نگاه می کنند و این با توجه به اهداف و دستورکارهای ژئوپلیتیکی ناهمسو و گاهاً متعارض دو کشور در منطقه، سازوکار حل و فصل پرونده اس-400 را بسیار پیچیده ­تر می کند. در یک تصویر کلان از این وضعیت، هیچ پیامدی به اندازه پیامدهای ژئوپلیتیکی ناشی از نزدیکی راهبردی روابط ترکیه با روسیه که در تحولات سوریه شکل و نضج گرفته و رخنه روسیه در حلقه­ های جبهه شرقی ساختارهای امنیتی غرب، برای آمریکا اهمیت ندارد. بحث از خاورمیانه ­ای شدن و اورآسیایی شدن ترکیه از نگاه متحدان غربی به معنای دوری این متحد سنتی از محور ترانس-آتلانتیک است. روندی که با توجه به قدرت­یابی نیروهای سیاسی و اقتصادی اورآسیاگرا در سیاست و حکومت ترکیه در حال تقویت شدن است که خواهان اتحاد راهبردی بین ترکیه و روسیه به منظور بقا در برابر توطئه­ های براندازانه غرب هستند. اما واقعیت این است که شراکت راهبردی با روسیه به هیچ وجه نمی تواند آلترناتیوی در برابر مطالبات و تعهدات یورو-آتلانتیکی آنکارا باشد. از اینرو، توسعه چندوجهی روابط ترکیه با روسیه باید در قالب تلاش این کشور برای «استقلال عمل استراتژیک» به منظور بازیابی موقعیت سنتی آن در یک محیط ژئوپلیتیکی منطقه­ ای و بین المللی جدید فهم شود.

 با وجود این، تعمیق شراکت راهبردی چند وجهی با روسیه­ ی توسعه­ طلب در همه حوزه ­ها و در عین حال حفظ سطحی از روابط راهبردی با متحدان غربی اقدام ساده­ ای نیست که ترکیه با توجه به ظرفیت­ های محدود خود بتواند از پس آن برآید. تلاش­ رهبران ترک در این راستا این است که با محاسبه هزینه-فایده ابتدا پاسخی کارآمد به این تناقضات محوری داشته باشند و سپس با تقویت ابزارهای چانه ­زنی دیپلماتیک خود، سوگیری محوری نداشته باشند تا مجبور به پذیرش مخاطرات انتخاب در یک دو راهی پیچیده نشوند. ترک­ ها به­ خوبی آگاهند که گرایش محوری به سمت روسیه به معنای تحقق استقلال عمل استراتژیک آنها در صحنه­ ی بین المللی نیست، همچنان که سرنوشت برخی از مسائل مهم این کشور به­ ویژه معمای اس-400 در برابر اف-35 به روسیه گره خورده است. تفکر استراتژیک آنکارا در گسترش روابط راهبردی-دفاعی با روسیه این است که می تواند در قالب مانورهای تاکتیکی به یک توافق بهتری با ایالات متحده در رابطه با آینده کنشگری بین­ المللی خود دست یابد. اما فضای پیچیده شکل­ گرفته در مسئله اس-400 نشان می دهد که ترک­ ها برآورد قابل کنترلی از پیامدهای استراتژیک تصمیمات تاکتیکی خود در این پرونده ندارند.

از نگاهی دیگر، هرچند ترک­ ها همواره در راستای بازیابی نقش سنتی خود در سیاست­ های خاورمیانه­ ای آمریکا تلاش کرده اند، اما تقریباً به این باور رسیده ­اند که واشنگتن در صورت خروج از خاورمیانه، نقشی راهبردی به ترکیه در معادلات منطقه ­ای واگذار نخواهد کرد. محور اسرائیل -عربستان سعودی- امارات در رأس انتخاب راهبردی آمریکا برای احاله مسئولیت و کنشگری نیابتی از سوی آمریکا در خاورمیانه است و این چالشی بزرگ برای ترکیه در آینده­ ی برخوردهای ژئوپلیتیکی و ایدئولوژیکی با این محور در تحولات خاورمیانه و شمال آفریقا و به ویژه رقابت­ های ژئوپلیتیکی دورن-بلوک سنی ست. بازی آنکارا با کارت  اس-400 را می توان در راستای تلاش رهبران ترکیه برای رسیدن به توافق بهتر با ایالات متحده و بازیابی نقش سنتی آن در سیاست خاورمیانه­ ای آمریکا نیز فهم کرد.  نا اطمینانی­ های موجود در دورنمای پرونده اس-400 بدون تردید پیامدهایی برای منافع راهبردی جمهوری اسلامی ایران به عنوان همسایه ترکیه که بسیاری از الزامات ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی آنها بهم گره خورده است، خواهد داشت.

 

لزوم بازنگری در برآورد استراتژیک ایران

با نگاهی آینده ­پژوهانه، دو وضعیت در آینده اس-400 قابل شناسایی است؛ ترکیه تصمیم به استقرار سامانه روسی را عملیاتی کند و یا تحت فشارهای آمریکا و متحدان ناتویی خود اقدام به تعلیق یا انصراف از توافق تسلیحاتی با مسکو کند. هر کدام از وضعیت­ ها پیامدهای حاوی فرصت­ ها و چالش­ هایی است که منافع استراتژیک ایران را درگیر خواهد کرد. رئیس جمهور اردوغان هفته­ های گذشته اعلام کرد که بعد از عملیاتی شدن اس-400 به دنبال همکاری در پروژه ساخت اس-500 با روسیه است. این یعنی وضعیت نخست از پایایی بالاتری برخوردار است و برآورد خود را باید بر عملیاتی شدن اس-400 در خاک ترکیه مبتنی کنیم.  ابتدا باید روشن کنیم که برخلاف نگاه برخی از مراکز تصمیم ­گیری کشور، خرید اس-400 به معنای روس­ گرایی ترکیه و واگرایی آن از متحدان غربی نیست و نقاط عطف تاریخی در روابط آنکارا و واشنگتن نشان داده است که این پرونده نیز حتی درصورت قاطعیت اردوغان در استقرار سامانه روسی، نقطه انقطاع در روابط آمریکا و ترکیه نخواهد بود. در واکنش به اقدام آنکارا، بنابر اهمیت استراتژیک ترکیه پاسخ حداکثری واشنگتن می توانداقدام به براندازی دولت اردوغان باشد. اما تغییر رژیم در دستور کار ترامپ نیست، دموکرات ها خواهان چنین رویکردی بودند.

در چنین وضعیتی، تأثیر اس- 400 بر منافع استراتژیک ایران را می توان در چند نقطه راهبردی شناسایی کرد. نخست، محیط همسایگی غربی ایران از دریای سیاه تا شرق مدیترانه تبدیل به میدان رقابت­ های تسلیحاتی بین روسیه و آمریکا خواهد شد که با بازتولید شرایط متصلب امنیتی جنگ سرد، فضای کنشگری ایران و جبهه مقاومت در معادلات شامات و شرق مدیترانه را به شدت محدود خواهد کرد. وضعیتی که به ناگزیر محیط راهبردی منطقه را به سمت آرایش و جبهه بندی­ های جدید با مرکزیت قدرت­ های بزرگ سوق خواهد داد. دوم، برخورداری ترکیه از سامانه استراتژیک اس-400، موازنه قوا در منطقه را به نفع آنکارا به­ هم خواهد زد. به یاد آوریم که ترکیه در چند سال گذشته به­ منظور تقویت ظرفیت ­های کنش گری خود به گسترش پایگاه­ های نظامی و خرید تسلیحات پیشرفته روی آورده است. این یعنی برآورد آنکارا این است که با برخورداری از چنین ظرفیت­ هایی می تواند موقعیت برتری برای رهبری منطقه­ای خود فراهم سازد. قطب­ بندی شدید منطقه­ ای و کسری موازنه در برابر ترکیه خروجی میان مدت آن است. تغییر در واقعیت ­های میدانی و سیاسی کانون­ های بحران منطقه­ ای به ­ویژه سوریه و کردستان عراق نیز خروجی کوتاه مدت آن برای ایران ارزیابی می شود. به محض عملیاتی شدن اس-400 در مرزهای جنوبی ترکیه، بلافاصله باید منتظر برخی اقدامات نظامی مستقیم و نیابتی ترکیه در میدان ادلب و شرق فرات علیه کردهای ی.پ.گ باشیم. این تغییر موازنه در سطح سیاسی پیامد غیرقابل انکاری در فرآیند گذار نظام سیاسی سوریه و آینده دولت بشار اسد خواهد داشت. پیش­بینی می شود که پوتین به منظور ترغیب اردوغان در حفظ توافق اس-400 برخی امتیازات راهبردی در معادلات میدانی و سیاسی سوریه به ترکیه اعطا کند که بیشتر متوجه مسئله کردی، آینده ادلب و تدوین قانون اساسی سوریه است. سوم، روسی شدن ساختار دفاعی ترکیه موجب تقویت مواضع  نیروهای ملی­ گرا و اوراسیاگرا  در ارتش ترکیه می شود که بطور اجتناب­ ناپذیری حضور راهبردی آنکارا در معادلات دریای سیاه، قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی را ناگزیر خواهد کرد و از سوی دیگر هویت دولت اروپایی و غربی ترکیه را متزلزل می کند. این یعنی ایران باید به ­تدریج خود را برای مواجه با یک ترکیه اوراسیایی و خاورمیانه ­ای آماده کند که ظرفیت­ های ژئوپلیتیکی گذشته در پیوند ایران با اروپا را ندارد. خاورمیانه ­ای شدن ترکیه احتمال برخوردهای ژئوپلیتیکی و ایدئولوژیکی با محور سلفی و جبهه مقاومت در قامت رهبری شبکه اخوان­ المسلمین را بالا می برد.

در سطح روابط دوجانبه و چندجانبه با ایران، اس-400 به مراتب ظرفیت کنشگری ترکیه در همراهی با ایران علیه فشارهای آمریکا را کاهش خواهد داد. ترکیه به عنوان یک قدرت منطقه­ ای نمی تواند همزمان چند انتخاب استراتژیک داشته باشد. در برابر فشارهای آمریکا، واردات نفت از ایران قربانی اس-400 روسی شده است. ترکیه واردات نفت از ایران را متوقف کرد تا تاب­ آوری بیشتری در خرید اس-400 داشته باشد. با وجود این، اگر امریکا اقدام با بازگرداندن تحریم­ ها و تشدید فشارها علیه آنکاراکند، ترکیه نسبت به تصمیم خود در همراهی با تحریم­ های آمریکا علیه ایران به­ ویژه در حوزه نفت  تجدید نظر خواهد کرد.

 در برآورد نهایی و در نگاهی به پیامدهای مثبت باید گفت که از نگاه واشنگتن، ترکیه به­ همراه ایران به عنوان یک کنشگر «غیر» در حال تبدیل شدن به محور برخوردها، ائتلاف ­سازی و تأمین منافع راهبردی آمریکا در غرب آسیاست. زمان آن رسیده است که ترکیه را به عنوان یک بازیگر نسبتاً مستقل از متحدان سنتی آن در نظر بگیریم. هرچند آمال و جاه ­طلبی­ های ژئوپلیتیکی، ایدئولوژیکی و حتی تسلیحاتی آن در میان مدت می تواند چالشی برای نفوذ ایران و جبهه مقاومت باشد. اما با شناخت صحیح و تغییر نگاه سنتی به آن به عنوان یک دست­ نشانده آمریکایی در منطقه می توان از ظرفیت­ های آن در سیاست مهار آمریکا، تقابل با ائتلاف شوم صهیونیستی-سعودی-امارتی و تأمین منافع امنیتی مشترک بهره­ برداری کرد. از نگاه اردوغان، اقدامات خصمانه و فشارهای تحریمی آمریکا علیه ایران و ترکیه بخشی از راهبردهای آمریکا در راستای عملیاتی کردن طرح معامله قرن در سرزمین­ های اشغالی است. از اینرو، استراتژی آمریکا در راستای «مهار دو جانبه» ایران و ترکیه در پرونده سرزمین های اشغالی است که ارتباط مستقیمی با تضعیف متحدان دو کشور در جغرافیای خاورمیانه و شمال آفریقا دارد. به هر میزان که فشارها علیه نیروهای اخوان­ المسلمین در منطقه افزایش یابد و فضای سیادت منطقه ­ای محور سلفی عربستان سعودی- مصر-اماراتی به­ همراه اسرائیل گسترش پیدا کند، می توان شاهد نزدیکی ایدئولوژیکی بین اخوانی­ ها به رهبری ترکیه و جبهه مقاومت به رهبری ایران در معادلات درحال تغییر جهان عرب بود. بر این اساس، آنکارا به منظور دفع فشارهای آمریکا در پرونده­ های مورد مناقشه، تثبیت موقعیت منطقه­ ای خود به­ ویژه در کانون­های بحران منطقه و همچنین مقابله با تهدیدات امنیت ملی خود به دنبال یافتن آلترناتیوهای راهبردی در ائتلاف سازی­های منطقه ­ای برای تداوم کنشگری راهبردی است. محور روسیه و ایران به لحاظ ژئوپلیتیکی در اولویت چنین آلترناتیوی است. با وجود این، باید با رصد رویدادها نسبت به گسترش همکاری­ های تسلیحاتی بین ترکیه و روسیه به­ ویژه در عمق راهبردی کشورمان در شامات و شرق مدیترانه هشیار باشیم. 

 
[1] . دسامبر ۲۰۱۷ ترکیه اعلام کرد قرارداد خرید دو فروند سامانه  اس-۴۰۰ از روسیه را به ارزش دو میلیارد دلار نهایی کرده است. بر اساس مفاد قرارداد، ۴۵ درصد هزینه را ترکیه به صورت نقد می‌پردازد (که بخشی از آن را پیش پرداخت کرده است) و ۵۵ درصد آن را روسیه به صورت وام به ترکیه تقبل می‌کند. سامانه‌های پدافند موشکی دوربرد اس-۴۰۰ ساخت روسیه، جزء پیشرفته‌ترین سامانه‌ها در نوع خود است که توانایی حمل و شلیک سه مدل موشک مختلف را دارد که می‌توانند اهداف متنوعی شامل موشک‌های بالستیک قاره‌پیما، موشک‌های کروز و جنگنده‌های رادارگریز را هدف قرار دهند. شبکه راداری و شناسایی این سامانه می‌تواند همزمان ۳۰۰ هدف را شناسایی کرده و با آنها درگیر شود. سقف ارتفاع پوشش هوایی این سامانه، ۲۷ کیلومتر است.

 


[2] . حدود 10 کمپانی ترک در پروژه ساخت و تولید برخی قطعات (بدنه و صفحه نمایش کابین خلبان) جنگنده­های پیشرفته اف-35 مشارکت دارند. تخمین زده شده است که این پروژه ها برای شرکت­های ترکیه در حدود 12 میلیارد دلار سود دارد. اما آمریکا به دلیل خرید سامانه اس-400 درصدد اعمال تحریم های کاتسا و حذف ترکیه از این پروژه پر سود است.


[3] . Countering America’s Adversaries Through Sanctions Act, or CAATSA