سیاست خارجی
سیاست های امنیتی و نظامی
جامعه و سیاست
اقتصاد و انرژی
سازمان های منطقه ای
تاریخ
فرهنگ و هنر


نسخه قابل چاپ

نسخه وب

داخلی » مقاله » اقتصاد و انرژی

احسان رسولي نژاد، عضو شورای علمي موسسه ايراس

روسيه و تجارت گاز مايع: عملکرد تا چشم انداز

مقاله ایراس

۳۰ شهريور ۱۳۹۷ ساعت ۱۸:۵۲

مولف : دکتر احسان رسولی نژاد

مزيت هاي بيشماري که گاز طبيعي نسبت به نفت خام و زغال سنگ دارد، موجب شده است که ساليان دراز دانشمندان به فکر حل مشکل جابجايي اين نوع انرژي باشند. تاکنون تلاش هاي دانشمندان در دستيابي به فناوري هاي تبديلات گازي موجب ايجاد دسته هاي مختلف تبديل گاز طبيعي شده است که يکي از اين تبديلات، نوع فيزيکي است که شامل گاز طبيعي جذب شده (ANG)، گاز طبيعي فشرده شده (CNG)، گاز طبيعي مايع شده (LNG)، تبديل گاز به جامد (GTS) و هيدرات گازي (NGH) مي شود.



مزيت هاي بيشماري که گاز طبيعي نسبت به نفت خام و زغال سنگ دارد، موجب شده است که ساليان دراز دانشمندان به فکر حل مشکل جابجايي اين نوع انرژي باشند. تاکنون تلاش هاي دانشمندان در دستيابي به فناوري هاي تبديلات گازي موجب ايجاد دسته هاي مختلف تبديل گاز طبيعي شده است که يکي از اين تبديلات، نوع فيزيکي است که شامل گاز طبيعي جذب شده (ANG)، گاز طبيعي فشرده شده (CNG)، گاز طبيعي مايع شده (LNG)، تبديل گاز به جامد (GTS) و هيدرات گازي (NGH) مي شود. گاز طبيعي مايع شده (LNG) از لحاظ شيميايي تفاوتي با گاز طبيعي نداشته و مايعي روشن، بي بو، بي رنگ، غير سرطان زا و غير سمي و حجم آن يک ششصدم حجم گاز طبيعي است. نحوه توليد آن به اين صورت است که گاز طبيعي در فشار اتمسفر تا دماي منفي 161 درجه سانتيگراد سرد شده و تبديل به حالت مايع مي شود (5).

 

روند افزايش حجم تجارت گاز مايع در جهان نشان از اهميت بازار آينده تجارت اين نوع گاز دارد. تلاش مايکل فارادي در اوايل دهه 1820 ميلادي در تبديل گاز به مايع و توسعه اين تلاش ها  و کشف گاز طبيعي مايع در قرن نوزدهم آغازي بر تجارت اين نوع انرژي بين کشورهاي مختلف شد (گفتني است اولين محموله گاز مايع در جهان درسال 1969 ميلادي با کشتي از بندر کناي (Kenai) در آلاسکا به ژاپن ارسال شد). اهميت گاز مايع و مزاياي استفاده از آن به جهت حمل و نقل با هزينه پايينتر و آسانتر و همچنين درجه پايينتر آلودگي محيط زيست توسط اين نوع انرژي بسياري از صاحب نظران را متقاعد نموده است که گاز مايع سهم قابل توجهي در بازار آينده انرژي خواهد داشت. در نشست مرکز بورس دوحه در 21 آوريل سال 2016، متخصصان به تحولات بازار جهاني گاز مايع پرداختند. رئيس تحقيقات آن مرکز، آقاي سلطان برکت (Sultan Barakat) به اين امر اشاره نمود که به دليل افزايش دسترسي به گاز مايع و کاهش قيمت آن در آينده شاهد ورود هر چه بيشتر گاز مايع به بازار جهاني انرژي خواهيم بود که خود موجب مي شود تا کشورهاي مختلف بتوانند سياست تنوع سبد مصرف انرژي، تامين تقاضا، و گذر از سوخت هاي فسيلي ناپاک به سوخت هاي فسيلي با درجه کمتر انتشار دي اکسيد کربن را انجام دهند. آقاي آموس جي. هوشتين (Amos J.Hochstein) کارشناس امور بين الملل انرژي در دولت امريکا نيز به زمان انقلاب در بازارهاي جهاني انرژي اشاره نموده است. او اين نکته را ذکر کرد که تا چند دهه گذشته، گاز تنها از طريق خط لوله بين توليد کننده و مصرف کننده انجام مي شد (او اين روش را تحت عنوان "ازدواج کاتوليکي" (Catholic marriage) نام برده است). اما با تلاش هاي کشور قطر، اين روش حمل و نقل قديمي با ظهور گاز مايع و عدم نياز به برپايي خطوط لوله سابق تغيير کرد. همچنين نوآوري هاي ديگري همچون منبع ذخيره سيال و پايانه هاي گازسازي مجدد (Regasification)  سيال، گاز مايع را قابل دسترس تر و ارزان تر نمود. منفعت اقتصادي حاصل از توليد و صادرات گاز مايع موجب شد تا رقباي جديدي همچون استراليا و امريکا وارد اين بازار شوند. به غير از اين دو رقيب بزرگ، رقباي کوچکتري همچون موزامبي، تانزانيا، مصر، رژيم اشغالگر و يونان نيز به عنوان توليد کننده در اين بازار حضور پيدا کردند. از سال 2009 ميلادي نيز روسيه با تمرکز بر نواحي شمالي خود اولين محموله صادرات گاز مايع خود را به کشورهاي آسيا- پسفيک انجام داد. به طور کلي کشور روسيه به دليل داشتن منابع عظيم گاز طبيعي تلاش نمود تا بوسيله دسترسي به فناوري مايع کردن گاز طبيعي بتواند سهمي از رقباي اصلي خود همانند امريکا و قطر در بازارهاي جهاني گاز مايع پيدا نمايد.

 

در اول دسامبر سال 2013 ميلادي، قانوني در مورد آزادسازي صادرات گاز مايع در کشور روسيه بوجود آمد. طبق اين قانون دو دسته از شرکت ها علاوه بر غول گازي روسيه (گازپروم) حق صادرات گاز مايع داشتند:

(1) بهره برداران از منابع معدني روسيه که گواهي ايجاد ميدان گاز مايع و ارسال گاز توليدي در جهت مايع سازي آن را داشتند.

 

(2) شرکت هايي که بيش از 50% از مالکيت آنها با دولت فدرال روسيه بود و مي توانستند گاز توليدي از ميادين آفشور روسيه را مايع و صادر کنند.

 

بدون اغراق مي توان اين قانون اقتصادي را تصميمي تاريخي در جهت توسعه روزافزون صنعت گاز روسيه برشمرد.  هرچند در عمل اين آزادسازي، نتوانست به طور واقعي انحصار گازپروم را از پروژه ها و فعاليت هاي مربوط به گاز مايع روسيه بکاهد (1). بررسي روند پروژه هاي توليد گاز مايع در روسيه نشان از شکست بسياري از اين پروژه ها دارد. طي دو دهه گذشته، به استثنا پروژه ساخالين 2 که تحت توافقنامه PSA به موفقيت رسيد، حدود 98% از ساير پروژه ها کاملا با شکست روبرو شدند. براي مثال پروژه هاي خاراساوي و گاز مايع بالتيک در مراحل ارزيابي اوليه متوقف شدند و يا پروژه اشتوکمن (Штокман) در اواسط کار متوقف شد. با آنکه در برنامه هاي بلندمدت اقتصادي روسيه توسعه صنعت گاز مايع به معناي افزايش حجم واقعي صادرات گاز، دسترسي بيشتر روسيه به بازارهاي انرژي جهان، دسترسي به فناوري هاي روز صنعت نفت و گاز، حمايت از توسعه اقتصادي اجتماعي مناطقي همچون سيبري و شرق دور و نهايتا گسترش تاثير ژئوپلتيک روسيه در منطقه آسيا پسفيک تعريف شده است، اما دوره اول توسعه توليد و صادرات گاز مايع در روسيه تقريبا با شکست روبرو شد.

 

دوره دوم توسعه اين صنعت در روسيه با حضور بيشتر گازپروم انجام شد. گازپروم با سرمايه گذاري و برنامه ريزي مجدد سعي در گسترش همه جانبه اين صنعت در دهه گذشته نمود. مهمترين تلاش هاي گازپروم در توسعه توليد گاز مايع شامل مواردي همچون: توسعه پروژه ساخالين 2، پروژه گاز مايع ولادي­واستوک، و پروژه جديد گاز مايع بالتيک مي باشد. نقش شرکت گازي گازپروم در توسعه پروژه هاي گاز مايع و صادرات آن به منطقه آسيا پسفيک کاملا مشهود بوده است. از اول ژانويه تا اگوست سال 2018 ميلادي، صادرات گاز مايع از روسيه به کشورهاي منطقه آسيا- پسفيک نسبت به دوره زماني مشابه سال گذشته ميلادي 48.2% رشد داشته است. وزير انرژي روسيه، آقاي اکساندر نوواک در مورد چشم انداز توسعه صادرات گاز مايع روسيه چنين مي گويد (6): " ما مي توانيم سهم گاز مايع در بازار جهاني آن را از سهم 4% کنوني به حدود 15-20% تا سال 2035 ميلادي برسانيم". براساس تخمين مرکز انرژي امريکا، از سال 2024 الي 2035 ميلادي، در حدود 200 ميليون تن گاز مايع سالانه توليد خواهد شد که روسيه مي تواند به دليل پتانسيل بالاي خود در اين زمينه سهم بالايي از توليد جهاني را بدست آورد. البته در حال حاضر با وجود تلاش در توسعه تامين مالی و اجرايي سازی پروژه های گاز مايع در روسيه، در اين کشور تنها از محل دو پروژه، گاز مايع توليد مي شود: پروژه "ساخالين 2" که توسط کنسرسيوم انرژي ساخالين از سال 2009 وارد حوزه صادرات گاز مايع شد و پروژه گاز مايع يامال که  در دسامبر سال 2017 ميلادي توسط شرکت نوواتک (НОВАТЭК) آغاز به توليد و صادرات گاز مايع کرده است. به طور کلي بيشترين ذخاير گاز مايع روسيه در  شمال اين کشور و در دو جزيره يامال و گيدان (Гыдан) به حجم 38 تريليون متر مکعب قرار دارد. جدول 1 پروژه هاي گازمايع روسيه در زمان حال و آينده را نشان مي دهد:

 

 

جدول 1. پروژه هاي حال و آينده گازمايع روسيه







































































  رهبر پروژه نام پروژه شرکاي پروژه ظرفيت توليد تاريخ شروع توليد ملاحظات
در حال فعاليت گازپروم (سهم 50% + 1%) ساخالين 2 ميتسو ژاپن (12.5درصد)، ميتسوبيشي ژاپن (10%)، شل انگليس/هلند (27.5% -1%) 10.9 ميليون تن فوريه 2009 ميلادي خط سوم توليد گاز مايع در ساخالين 2 طي برنامه پيش بيني مي شود که تا سال 2022 ميلادي (توليد سالانه 5 ميليون تن در سال 2023 ميلادي) به اتمام برسد.
نوواتک (سهم 50.1%) گاز مايع يامال توتال فرانسه (20%)

سي. ان. پي .سي چين (20%)

صندوق جاده ابريشم چين (9.9%)
16.5 ميليون تن سال 2017، ظرفيت کامل در 2018/2019 ميلادي شرکت نوواتک برنامه دارد تا خط چهارم توليد گاز مايع را با ظرفيت توليد 1 ميليون تن تا سال 2019 ميلادي بسازد
در فرآيند ساخت نوواتک گاز مايع آرکتيک 2 توتال فرانسه هدف: 19.8 ميليون تن 2023 ميلادي. ظرفيت کامل در 2026 ميلادي در حال مذاکره براي جذب شرکاي خارجي بيشتر
برنامه آينده گازپروم گازمايع ولاديواستوک - هدف: 10-15 ميليون تن 2018، ظرفيت کامل توليد تا 2020 ميلادي فعلا به دليل هزينه هاي مالي 12 ميليارد دلاري متوقف شده است
گاز مايع بالتيک به احتمال زياد شرکت شل هدف 10-15 ميليون تن 2021 ميلادي چارچوب همکاري با شل امضا شده است. هزينه احتمالي 10 ميليارد دلار است
روسنفت ال ان جي شرق دور به احتمال زياد اکسون مبيل امريکا 6.2 ميليارد تن - در مرحله برنامه ريزي، هزينه ساخت پروژه حدود 15.3 ميليارد دلار برآورد شده است
گاز مايع پچورا - هدف: 4-8 ميليون تن - متوقف شده است


 















































































منبع: گردآوري نويسنده از وزارت انرژي روسيه (3)

 

از لحاظ چشم انداز حجم صادرات گاز مايع روسيه، اکثر صاحب نظران همچون مارک گويخمان (Марк Гойхман) يا آتسوشي ميازاکي (مدير شرکت نفتي ميتسوبيشي ژاپن) آينده مثبت و روبه رشدي را براي اين حوزه از اقتصاد روسيه متصور هستند.  دليل اين تصور برنامه ريزي روسيه در توسعه ظرفيت هاي توليد و صادرات گاز مايع و همچنين روند افزايشي تقاضاي اين نوع گاز در جهان مي باشد. طبق گزارش شرکت رويال داچ شل، در سال 2017 ميلادي، حجم صادرات گاز مايع در جهان نسبت به سال قبل 11 درصد رشد داشته است و پيش بيني مي شود که حجم مصرف گاز مايع از ميزان 293 ميليون تن در سال 2017 ميلادي به بيش از 500 ميليون تن تا سال 2030 برسد که از اين مصرف حدود 60 درصد در اختيار چين، ژاپن و کره جنوبي خواهد بود. بازاري که از لحاظ فاصله جغرافيايي براي روسيه نسبت به کشور قطر مطلوب تر و کم هزينه تر مي باشد. علي الخصوص آنکه بهره برداري از پروژه گاز مايع يامال در روسيه نشان مي دهد که اين کشور مشکل استفاده از منابع زيرزميني خود را در مناطق داراي آب و هواي سخت بر طرف نموده است و در آينده با سرعت بيشتري مي تواند از منابع اين مناطق استفاده نمايد. جدول 2، ميزان توليد و صادرات گاز مايع روسيه را از زمان آغاز فعاليت اين حوزه در روسيه يعني سال 2009 ميلادي تا سال 2016 ميلادي نشان مي دهد:

 






























































































































سال صادرات کل مقاصد صادرات گاز مايع روسيه
ژاپن کره جنوبي تايوان چين تايلند کويت هند هلند
2009 5.00 2.84 1.02 0.12 0.19 - 0.31 0.51 -
2010 10.44 6.29 3.39 0.51 0.38 - 0.07 - -
2011 10.49 7.18 2.82 0.18 0.24 0.06 - - -
2012 10.92 8.31 2.17 0.06 0.38 - - - -
2013 10.76 8.73 1.96 0.06 - - - - -
2014 10.57 8.32 2.00 0.06 0.13 0.06 - - -
2015 10.92 7.78 2.69 0.26 0.19 - - - -
2016 10.84 7.38 1.92 1.29 0.26 - - - -
2017 11.14 6.96 1.93 1.65 0.46 - - - 0.07

منبع: گرداوري نويسنده از محل داده هاي گزارش جهاني گاز مايع (World LNG Report)(4)

 

تاتيانا ميترووا کارشناس ارشد انرژي روسيه بر اين باور است که سرعت توسعه توليد و صادرات گاز مايع روسيه در دهه هاي بعد بيشتر خواهد بود. به گونه اي که در سال 2030 ميلادي، روسيه در کنار امريکا، استراليا و قطر نيمي از تقاضاي بازار گاز مايع را برطرف خواهد کرد (2). با اين وجود، مي توان نتيجه گرفت که حضور پررنگ روسيه در بازارهاي جهاني کنوني در آينده نيز در بخش گازمايع وجود خواهد داشت. علي الخصوص آنکه موقعيت جغرافيايي روسيه در منطقه و داشتن مرز با کشور چين نقش مهمي در تامين گاز مايع کشورهاي آسيا-پسفيک توسط اين کشور ايفا مي نمايد. می توان پيش بينی کرد که در دهه هاي آينده اين کشور به سمت حداقل سازي هزينه هاي توليد اين نوع انرژي خواهد رفت تا بتواند رقابت بهتري از لحاظ قيمت با رقباي اصلي خود همچون قطر داشته باشد. همچنين در آينده اطمينان از بخش تقاضاکننده اين نوع انرژی وجود دارد (يا به بيان ديگر امنيت تقاضا برقرار خواهد بود). مهمترين دليل تقاضای رو به رشد کشورهاي آسيا-پسفيک سوق و برنامه ريزي آنها به سمت کاهش آلودگي محيط زيست ناشي از انتشار دي اکسيد کربن است (طبق گزارش ان.بي. آر (NBR) دولت چين تمام نيروگاه ها با سوخت زغال سنگ در شهر پکن را متوقف و به جاي آنها نيروگاه هايي با سوخت گاز ايجاد کرده است). لذا تقاضا براي گاز مايع روسيه در آينده نيز وجود خواهد داشت که اين خود انگيزه اي برای تامين مالي پروژه هاي توسعه ميادين توليد گاز مايع در روسيه توسط شرکت هاي خارجي است.

 

منابع

[1] Sidortsov, R. 2014. The myth of liberalization: the 2013 changes in the Russian LNG export regime. Energy Law Journal. 35 (2):2-23.

 

[2] Митрова, Т. 2018. Догнать спрос: выдержитли Россия конкуренцию на рынке СПГ.URL: www.forbes.ru/biznes/360539-dognat-spros-vyderzhit-li-rossiya-konkurenciyu-na-rynke-spg



[3] Министерство Энергетики РФ . https://minenergo.gov.ru/ [Accessed on 01.09.2018]

 

[4] World LNG Reports. www.igu.org [Accessed on 01.09.2018]

 

(5) خليلي عراقي، م.، وطني، ع.، حاجي حيدري، آ.و کسرايي، ز. 1387. بررسي اقتصادي توليد گاز طبيعي مايع شده براي ايران. فصلنامه مطالعات اقتصاد انرژي. 5 (19): 23-49.


 


[6] Тасс. 2017. Новак: Россия к 2035 году может занять до 20% мирового рынка СПГ. URL: https://tass.ru/ekonomika/4834029


 

 

 

 

نویسنده: دکتر احسان رسولي نژاد، استاديار دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران و عضو شورای علمي موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ايراس)