سید رضا میرطاهر

ابعاد نوین رویارویی روسیه و ناتو

مقاله ایراس
تاریخ انتشار : دوشنبه ۱۸ تير ۱۳۹۷ ساعت ۲۱:۵۵
Share/Save/Bookmark
 
روابط روسیه و ناتو در دوره پساجنگ سرد اکنون در بدترین شرایط قرار دارد. ناتو که تحت نفوذ آمریکا به عنوان قدرت مسلط قرار دارد، در سالهای اخیرکاملا در راستای منافع واهداف واشنگتن در صحنه اروپا عمل کرده است. این مساله باعث شده تا ولادیمیر پوتین رئیس جمهوری روسیه در انتقادی بی سابقه از ناتو، آن را ابزار سیاست خارجی آمریکا قلمداد کند. از دیدگاه وی در این سازمان نظامی، کشورهای هم پیمان حضور ندارند، بلکه ناتو صرفا متشکل از کشورهایی وابسته به آمریکا است.
 

نگاهی کلی
روابط روسیه و ناتو در دوره پساجنگ سرد اکنون در بدترین شرایط قرار دارد. ناتو که تحت نفوذ آمریکا به عنوان قدرت مسلط قرار دارد، در سالهای اخیرکاملا در راستای منافع  واهداف واشنگتن در صحنه اروپا عمل کرده است. این مساله باعث شده تا ولادیمیر پوتین رئیس جمهوری روسیه در انتقادی بی سابقه از ناتو، آن را ابزار سیاست خارجی آمریکا قلمداد کند. از دیدگاه وی در این سازمان نظامی، کشورهای هم پیمان حضور ندارند، بلکه ناتو صرفا متشکل از کشورهایی وابسته به آمریکا است. افزایش رویارویی ناتو با روسیه در شرق اروپا که در راستای سیاست خارجی آمریکا برای مهار روسیه انجام می شود، نشان دهنده ماهیت ابزاری ناتو برای واشنگتن است. "ینس استولتنبرگ" دبیرکل ناتو در شصت و هشتمین سالگرد تشکیل ناتو، با اشاره به چالش های فراروی این سازمان اعلام کرد که روسیه امروز بزرگترین چالش امنیتی ناتو است. هر چند ناتو در آوریل 1949 در آغاز دوره جنگ سرد به منظور دفاع از بلوک غرب یا آنچه غربی ها آن را جهان آزاد می خواندند، با مشارکت کشورهای غربی دو سوی اقیانوس اطلس تاسیس شد، اما پس از فرو پاشی شوروی در سال 1991 و در نتیجه پایان دوره جنگ سرد، فلسفه وجودی آن زیر سئوال رفت. در واقع دشمن اصلی ناتو یعنی شوروی از میان رفته بود و به همین دلیل سران غربی برای ادامه حیات آن  به دنبال دیگر علل وجودی رفتند.
 
در این راستا ناتو در وهله نخست ادعا کرد که  با گسترش دامنه آن  وبویژه به عضویت در آوردن کشورهای کمونیستی سابق در شرق و مرکز اروپا و در مجموع پیش روی به سوی شرق ، خواهان ایجاد یک پیمان با گستره جغرافیایی بی سابقه یعنی از آمریکا وکانادا در غرب اقیانوس اطلس تا کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز در اورآسیا است .با این حال ناتو هیچگاه از عضویت روسیه در این پیمان نظامی استقبال نکرد و به رغم خوش بینی  روسها به  غرب بویژه در دوره ریاست جمهوری بوریس یلتسین رئیس جمهوری اسبق روسیه ، ناتو برخوردی بدبینانه و سپس یعنی با آغاز و گسترش بحران اوکراین برخوردی خصمانه با روسیه داشته است. در عین حال اقدامات ناتو بویژه استقرار سامانه های ضد موشکی در شرق اروپا به سوءظن روسها در باره اهداف واقعی ناتو بیش از پیش افزوده است .از دیدگاه مسکو ، هدف واقعی این اقدام ، تضعیف توان بازدارنده هسته ای راهبردی روسیه است. به گفته آندری کوشکین، کارشناس نظامی روسی ،"در سال های  دهه 1990، موقعی که ما ناتوان بودیم آنها با ما دوستی می کردند و ما را شریک می نامیدند. اکنون که روسیه خود کفا و در سیاست خارجی مستقل شده، ناتو و آمریکا از "تجاوزگری" روسیه سخن به میان آورده اند."در عین حال ناتو که تحت نفوذ آمریکا به عنوان قدرت مسلط قرار دارد ،در سالهای اخیر با مداخله نظامی در مناطق بیرون از حوزه جغرافیایی این سازمان نظامی، عملا تلاش کرده تا خود را به مثابه یک سازمان نظامی جهانی و با وظایف بین المللی مطرح کند.
 
عملکرد ناتو در دوره پسا جنگ سرد بیش از این که  تقویت امنیت و ثبات آفرینی بوده باشد، بیشتر به سوی امنیت زدایی و تنش آفرینی بوده  است. کما اینکه رویکرد خصمانه ناتو در قبال روسیه و تلاش برای به عضویت در آوردن کشورهای حوزه خارج نزدیک روسیه، همواره از دلایل مهم  وادار ساختن مسکو به افزایش بودجه نظامی و استقرار و آمادگی نیروهای نظامی این کشورو برگزاری رزمایش هادر مرزهای غربی این کشور بوده است. این سیاست هنوز از سوی این بزرگترین سازمان نظامی غربی دنبال می شود. از دیدگاه روسها، فعالیت‌های ناتو در دوران پس از جنگ سرد به نتیجه مثبتی در راستای حصول اطمینان از امنیت اروپا منجر نشده است. مسکو بارها و بارها نگرانی خود را نسبت به تقویت نیروهای ناتو در شرق اروپا ابراز کرده است. دیمیتری پسکوف سخنگوی کرملین پیشتر گفته بود که روسیه برای هیچ کس تهدید نیست، اما اقدامات در جهت تهدید منافع خود را بدون توجه نخواهد گذاشت.
 
اقدامات جدید
ناتو در دو سال اخیر مجموعه اقداماتی را علیه روسیه سامان داده که هدف نهایی آن افزایش آمادگی برای مقابله با تهدیدات ادعایی از جانب مسکو بوده است.با این حال در ماههای اخیر باز هم ناتو و برخی کشورهای عضو آن تدابیر و اقدامات جدیدی را با هدف مقابله فعال با روسیه ارائه کرده اند. یکی از این اقدامات که اهمیت زیادی نیز دارد، قصد ناتو برای تشکیل یک نیروی ویژه‌ جدید است. ایجاد این نیرو به پیشنهاد دونالد ترامپ رئیس جمهوری آمریکا صورت می‌گیرد.جیمز ماتیس در نشست اخیر وزرای دفاع ناتو در بروکسل، جزییات این نیرو را مطرح کرد که تحت عنوان "30-4" یاد می شود.
 
در این راستا قرار است که نیرویی مرکب از 30 گردان (متشکل از 30 هزار نفر)، 30 اسکادران هواپیمای جنگنده و 30 شناور رزمی ظرف مدت 30 روز به عنوان یک نیروی واکنش سریع تشکیل شود تا بتواند با تهدیدات ادعایی روسیه مقابه کند. هدف ادعایی ناتو، افزایش توانمندی واکنشی خود به حملات احتمالی روسیه و تقویت تجهیز نیروها است که این به مفهوم آمادگی برای نبرد و هشداری به مسکو است. یک مقام ناتو در این باره تاکید کرد: ما باید سریع تر اقدام کنیم و شمار قابل توجهی از نظامیان و تجهیزات را بتوانیم به سرعت حرکت دهیم تا آمادگی دفاعی و بازدارندگی خود را نشان دهیم. هدف ناتو افزایش تحرک پذیری نیروها و استفاده از نیروهای نظامی متحرک است. این نیرو باید بتواند در مدت ۳۰ روز آماده‌ انجام ماموریت باشد. این اقدام برای واکنش مناسب در برابر تحریکات احتمالی از جانب روسیه صورت می‌ گیرد. این یگان جای "نیروهای ویژه واکنش سریع ناتو"  NRF را که متشکل از ۲۰ هزار نظامی است نخواهد گرفت، بلکه قرار است آن را تکمیل کند. آلمان در ایجاد نیروی جدید نقشی راهبردی ایفا می‌کند. سران کشورهای ناتو  نیز در نشست آینده خود در اواسط ژوئیه 2018 در این زمینه بیانیه‌ای صادر خواهند کرد.
 
روند تقویت نیروها
هر چند ناتو در سال 2011 اقدام به کاهش قابل ملاحظه شمار نیروهایش در اروپا کرده بود، اما پس از بروز بحران اوکراین و افزایش تنش ها بین روسیه و کشورهای شرق اروپای عضو ناتو روند تجدید قوا و استقرار گسترده نیروهای نظامی کشورهای عضو ناتو در شرق اروپا به ویژه در دو حوزه بالتیک و دریای سیاه تسریع شده و ابعاد بی سابقه ای به خود گرفته است.در این راستا شاهد تشکیل یک نیروی واکنش سریع در سال 2017 در قالب پنج گردان بودیم که در کشورهای حوزه بالتیک و لهستان مستقر شده اند.ضمن اینکه وقوع بحران اوکراین باعث بازگشت نظامی امریکا به اروپا شده است.در این راستا شاهد افزایش بودجه نیروهای آمریکایی مستقر در اروپا ،دپوی قابل توجه تجهیزات نظامی آمریکا در شرق اروپا به ویژه کشورهای حوزه بالتیک و لهستان و نیز افزایش شمار نیروهای امریکایی مستقر در اروپا هستیم.
 
در مقابل روسیه نیز به تقویت هر چه بیشتر نیروها و تجهیزات نظامی در مرزهای غربی خود به ویژه با لهستان و کشورهای حوزه بالتیک پرداخته است. می توان گفت روابط روسیه و ناتو در دوره پساجنگ سرد اکنون در بدترین شرایط قرار دارد. ینس استولتنبرگ دبیرکل ناتو مدعی شده که روسیه همواره پیش‌بینی‌ناپذیرتر و پرخاشجوتر می‌شود. به گفته وی، روسیه پس از منضم کردن کریمه به خاک خود و حملات سایبری پرشمار، اکنون تهدیدهای تازه‌ای ایجاد کرده است.از نگاه دبیر کل ناتو این خطر وجود دارد که روسیه گام به گام از کاربرد جنگ‌افزارهای متعارف به سوی جنگ‌افزارهای هسته‌ای حرکت کند. به همین دلیل کشورهای ناتو باید آمادگی‌ها و ظرفیت‌های دفاعی خود را بهبود بخشند.وی معتقد است که ناتو باید خصلت "واقعا بازدارنده" داشته باشد تا بتواند از بروز جنگ جلوگیری کند و در تنش‌زدایی نقش داشته باشد.
 
استراتژی جدید دفاع  هوایی ناتو
از دیگر اقدامات جدید ناتو باید به اعلام استراتژی جدید دفاع هوایی این سازمان نظامی اشاره کرد.بر مبنای این استراتژی ، امکان انعطاف‌پذیری بیشتر برای اعضای این سازمان در این زمینه فراهم می‌شود. این استراتژی جدید با توجه به تمرکز بر نقش رو به رشد توانمندی های سایبری و فضایی شکل گرفته است. در اسناد مربوط به استراتژی جدید دفاع هوایی ناتو آمده است: برای اولین بار از زمان پایان جنگ سرد این سازمان باید بتواند عملیاتی را علیه هرنوع رقیبی شکل دهد. با توجه به این مسئله، تاکید این استراتژی بر اهمیت حیاتی  و فزاینده قابلیت‌های سایبری و فضایی اعضای ناتو قرار دارد.در این استراتژی تصریح شده است که : افزایش وابستگی به قابلیت‌های سایبری و فضایی متحدان ناتو آسیب‌پذیری آنها را در مقابل دشمنان برای نابود کردن قابلیت‌های مهم ناتو از طریق نابودی و کاهش کارایی فراهم می‌آورد، این در حالی است که استراتژی جدید برای متحدان ناتو فرصتی برای ادغام چنین قابلیت‌هایی با استفاده از توانمندی های مشترک را میسر می‌کند. بنابراین انعطاف پذیری و بهره برداری از چنین توانایی‌هایی، یک ضرورت حیاتی است که باید در آینده مورد توجه قرار گیرد. طی سالهای اخیر، ناتو حضور نظامی خود از جمله حضور هوایی و نیز توانمندی های دفاع هوایی  خود را در شرق اروپا به ویژه حوزه دریای بالتیک افزایش داده است و اعلام کرده این اقدامات از کشورهای این منطقه در مقابل تهاجم ادعایی روسیه محافظت خواهد کرد.
 
اقدام لهستان
وزارت دفاع لهستان، با پیشنهاد احداث پایگاهی با هزینه دو میلیارد دلار از واشنگتن خواستار تاسیس این پایگاه و حضور نظامی دائمی در این کشور با هدف مقابله با سیاست های روسیه شده است.این پیشنهاد،در راستای تسهیل تردد نظامیان آمریکایی در لهستان انجام شده است. لهستان، از سال 2015 میلادی بیش از 2 درصد از تولید ناخالص داخلی خود را صرف بودجه نظامی اش کرده است و میزبان نیروهای مسلح آمریکایی و یگان های ناتو است که بین این کشور و سه کشور عضو بالتیک (استونی، لتونی، لیتوانی) تردد می کنند.طرح ورشو برای استقرار پایگاه نظامی آمریکا در لهستان، هشدار روسیه را به دنبال داشته است.در این راستا "دیمیتری پسکوف" سخنگوی کرملین با بیان اینکه تصمیم لهستان برای استقرار پایگاه نظامی موضوعی مربوط به این کشور است گفت: نزدیک شدن ساختارهای ناتو به مرزهای روسیه به ثبات در قاره اروپا کمکی نمی کندو اقدامات متقابل روسیه را در پی خواهد داشت.از دیدگاه مسکو ، زمانی که تاسیسات نظامی ناتو در مجاورت مرزهای روسیه احداث می شود، روسیه لازم است تا اقداماتی را برای ایجاد موازنه قوا صورت دهد.در واکنشی دیگر "یوگنی سربرینیکوف" نائب رئیس کمیته امور دفاع و امنیت شورای فدراسیون (سنای) روسیه اعلام کرد که وزارت دفاع روسیه خود را آماده اتخاذ تدابیر لازم در صورت استقرار پایگاه نظامی آمریکا در خاک لهستان نموده است. وی بدون اشاره به اینکه تدابیر در نظر گرفته چه هستند، تنها یادآور شد که این اقدامات در جهت تقویت امنیت روسیه خواهد بود.
 
گام های جدید برای گسترش ناتو
روسیه مدتهاست که در باره گسترش ناتو به سوی شرق انتقادات شدیدی را مطرح کرده است. جدید ترین اقدام ناتو در این زمینه عضویت مونته نگرو دراین سازمان نظامی است که موجب نارضایتی شدید مسکو شده است. مونته‌نگرو در سال 2017 به ناتو پیوست و امیدوار است در سال ۲۰۲۵ همزمان با صربستان به اتحادیه اروپا ملحق شود.با این حال ناتو تلاش خود را متوقف نکرده و اکنون به دنبال پیوستن دیگر کشورهای این منطقه به این ائتلاف نظامی است. از دیدگاه مقامات ارشد ناتو، عضویت هرکشور جدید به مثابه موفقیت آن در مسیر گسترش حوزه حضور و نفوذ ناتو است. دراین چارچوب، آنها مدعی هستند که عضویت مونته نگرو، موجب تقویت حضور نیروهای ناتو در بالکان خواهد شد. در مقابل، روسها معتقدند که عضویت مونته نگرو در ناتو خواسته مردم این کشور نیست . از دیدگاه روسیه رویکرد و اقدامات ناتو در بالکان غربی برای عضویت کشورهای آن  در ناتو ، صرفا یک اقدام تهاجمی جدید از سوی ناتو در راستای گسترش هر چه بیشتر ناتو بسوی شرق تلقی می شود. کما اینکه عضویت مونته نگرو در ناتو، تنش های موجود بین ناتو و روسیه را شدت بخشیده است. مسکو بارها نسبت به عواقب گسترش ناتو و حضور نیروهای این سازمان در نزدیکی مرزهای خود هشدار داده و اعلام کرده است این اقدامات را با واکنشی متقابل پاسخ خواهد داد. از نگاه روسها ، ناتو با این گونه اقدامات، سعی در بحرانی جلوه دادن شرق اروپا و ایجاد تنش دارد. در عین حال روسیه تاکید کرده که "پاسخ مناسب" در این زمینه را به ناتو خواهد داد.
 
واکنش روسیه
 مسکو، گسترش سازمان پیمان آتلانتیک شمالی و افزایش حضور نظامی ناتو در نزدیکی مرزهای روسیه را اقدامی کاملا غیرقانونی و غیرقابل قبول می داند.ناتو که تحت نفوذ آمریکا به عنوان قدرت مسلط قرار دارد، در سالهای اخیرکاملا درراستای منافع واهداف واشنگتن در صحنه اروپا عمل کرده است. افزایش رویارویی ناتو با روسیه در شرق اروپا که در راستای سیاست خارجی آمریکا برای مهار روسیه انجام می شود، نشان دهنده ماهیت ابزاری ناتو برای واشنگتن است.روسیه بارها اعلام کرده که نسبت به تقویت نیروهای ناتو به ویژه در نزدیکی مرزهای خود به شدت نگران است. "ولادیمیر پوتین" رئیس جمهور روسیه در نشست شورای امنیت این کشور در  آوریل 2018 تاکید کرد که برخوردهای ناتو، گویای بازگشت آن به دوران «مناقشه قدیم» در دوره جنگ سرد است. از سوی دیگر در نشست شورای روسیه-ناتو که در اوایل خرداد 1397 برگزار شد، طرفین در خصوص تبادل اطلاعات در مورد برگزاری رزمایش های گسترده به توافق رسیده و برنامه‌های آتی خود در این رابطه را بررسی کردند.به این ترتیب به رغم برگزاری نشست روسیه و ناتو پس از مدتها، سایه بی اعتمادی بر روابط دو طرف هم چنان برقرار است. از نگاه روسها، استقرار ناتو در جوار مرزهای این کشور به منزله عبور از خط قرمز و تهدیدی برای امنیت ملی روسیه محسوب می شود. ضمن اینکه برگزاری رزمایش های ناتو در کشورهای مجاور روسیه را اقدامی تحریک آمیز از سوی ناتو تلقی می کند.
 
جمع بندی
رویکرد خصمانه ناتو با افزایش استقرار نظامیان خود در شرق اروپا و ادامه تلاش آن برای پیشروی به سوی شرق باعث شده تا روسیه در دکترین امنیت ملی خود، ناتو را به عنوان یک تهدید امنیت ملی روسیه تلقی کند. مقامات مسکو به این نتیجه رسیده اند که دشمنی و خصومت غربی ها علیه روسیه نه پدیده ای زود گذر بلکه بمثابه رویکردی مستمر وپایدار از جانب ناتو وآمریکا علیه روسیه دنبال می شود. در عین حال به رغم  روند مستمر افزایش آمادگی ها و استقرار نیروها و تجهیزات نظامی در شرق اروپا بویژه در سه کشور حوزه بالتیک و لهستان، ناتو بر این گمان است که آمادگی مقابله با تهاجم احتمالی و همه جانبه روسیه علیه کشورهای شرق اروپا به خصوص سه کشور کوچک حوزه بالتیک یعنی استونی، لتونی و لیتوانی را ندارد. این مساله به صراحت در گزارش اخیر ناتو در زمینه نابسندگی نیروهای واکنش سریع این سازمان نظامی آمده است.
 
 
 
نویسنده: دکتر سید رضا میرطاهر، تحلیلگر ارشد مسائل راهبردی
 
 
 
 
کد مطلب: 3679