ولی کوزه گر کالجی

منافع و ملاحظات کشورهای خارج از طرح انتقال برق کاسا ١٠٠٠

مقاله ایراس
تاریخ انتشار : جمعه ۸ تير ۱۳۹۷ ساعت ۲۰:۵۸
Share/Save/Bookmark
 
هرچند قرقیزستان، تاجیکستان،افغانستان و پاکستان، چهار کشور اصلی مشارکت کننده در طرح خط انتقال برق کاسا ١٠٠٠ هستند، اما شرایط حاکم بر منطقه و منافع و ملاحظات سیاسی، اقتصادی و امنیتی موجب شده است کشورهایی مانند ازبکستان، ترکمنستان، چین، روسیه، ایران و ایالات متحده آمریکا نیز با انگیزه ها و اهداف مختلفی تحت تاثیر اجرای این طرح مهم انتقال انرژی در سطح منطقه قرار گیرند. یادداشت تحلیلی پیش¬رو به مطالعه و بررسی منافع و ملاحظات کشورهای خارج از طرح انتقال برق کاسا ١٠٠٠ خواهد پرداخت تا درک بهتری از این تحول مهم ژئواکونومیکی در مرزهای خاوری کشورمان حاصل شود.
 

خط انتقال گاز تاپی (ترکمنستان- افغانستان- پاکستان- هند)[1] و طرح تجارت و انتقال برق آسیای مرکزی- آسیای جنوبی موسوم به کاسا ١٠٠٠ (قرقیزستان- تاجیکستان- افغانستان- پاکستان)[2] دو طرح مهم انتقال انرژی هستند که در صورت عملیاتی شدن، تحول بسیار بزرگی را در پیوندهای ژئواکونومیکی میان آسیای مرکزی و آسیای جنوبی پدید خواهد آورد. طرح انتقال برق کاسا ١٠٠٠ که توافق مقدماتی آن در کنفرانس همکاری ‌های اقتصادی منطقه‌ای (ریکا) در سال ٢٠٠٧ صورت گرفت و پس از گذشت بیش از ده سال هنوز به دلایل مختلف اقتصادی، سیاسی و امنیتی به مرحله اجرایی نرسیده است، صادرات برق مازاد دو کشور تاجیکستان و قرقیزستان را در شش ماه اول سال یعنی ماه های می تا سپتامبر (از اوایل اردیبهشت تا نیمه مهر ماه) به افغانستان و پاکستان در دستور کار دارد. به منظور اجرایی نمودن طرح کاسا ١٠٠٠، مقامات ارشد این چهار کشور یعنی «امامعلی رحمان» رئیس جمهور تاجیکستان، «عبد الله عبدالله» رئیس اجرائی افغانستان، «نواز شریف» نخست وزیر وقت پاکستان و «سارانبای جئین‌بیک اف»، نخست وزیر وقت قرقیزستان در شهر «تورسون‌زاده» واقع در 47 کیلومتری شهر دوشنبه در مراسم آغاز رسمی این طرح شرکت کردند. هزینه ساخت این طرح که در سال 2020  باید به بهره برداری برسد، بیش از یک میلیارد دلار برآورد شده است.

سهم  تاجیکستان  در ساخت این طرح 314  میلیون دلار، قرقیزستان 209  میلیون ، افغانستان 354 میلیون  و پاکستان 209  میلیون  دلار است. نیروگاه‌های «سنگ توده یک» در تاجیکستان و «قمبرآته» قرقیزستان به عنوان تأمین کنندگان اصلی کاسا ۱۰۰۰ محسوب می شوند که در صورت تکمیل سد بزرگ راغون در تاجیکستان، نیروگاه برق آبی این سد نیز به این ظرفیت اضافه خواهد  شد.

ظرفیت پیش­بینی شده کاسا ١٠٠٠، انتقال ١٣٠٠ مگاوات برق است که از یک خط انتقال ١٢٠٠ کیلومتری عبور می­کند. نقطه شروع طرح کاسا ١٠٠٠، یک نیروگاه برق با ولتاژ ٥٠٠ کیلو واتی در شهر داتکا در قرقیزستان است که با یک خط انتقال ٤٧٧ کیلومتری به شهرهای خجند، دوشنبه، ریگر، نوریک و سنگ توده در تاجیکستان منتقل می شود. کاسا ١٠٠٠ در ادامه مسیر خود در منطقه سنگ توده تاجیکستان با تبدیل ولتاژ برق از ٥٠٠ به ٢٢٠ کیلو ولت وارد قندوز در خاک افغانستان می­شود و با عبور از بغلان و پروان به کابل می رسد. در کابل مجددا یک ایستگاه تقویتی و مبدل بزرگ برق با ظرفیت 300 مگاوات پیش بینی شده است که از آنجا جریان برق را از مسیر لغمان و ننگرهار به پشاور پاکستان منتقل می کند که در مجموع یک مسیر ٧٠٠ تا ٧٥٠ کیلومتری را از افغانستان تا پاکستان شامل می شود. نقشه شماره ١ به روشنی گویای مسیر پیش بینی شده خط انتقال برق کاسا ١٠٠٠ است.
 













 
 
نقشه شماره ١: مسیر طرح انتقال برق کاسا ١٠٠٠ از قرقیزستان به پاکستان
 
 
طی سال های اخیر، مباحث مختلفی در رابطه با عدم توانایی فنی و مالی کشورهای مشارکت کننده در طرح کاسا ١٠٠٠، اختلافات ازبکستان و تاجیکستان، ظرفیت پایین و پرنوسان تولید برق در قرقیزستان و تاجیکستان که بر پایه نیروگاه های برق آبی (و نه نیروگاه های برق برق حرارتی) شکل گرفته است، خطر کم شدن ذخایر آب رودخانه نارین در فصل تابستان در قرقیزستان، مشکلات و مسائل امنیتی افغانستان و نیز اختلافات هند و پاکستان به عنوان چالش های اجرایی شدن طرح انتقال برق کاسا ١٠٠٠ مطرح شده است. اما ورای موارد یاد شده، در رابطه با خط انتقال برق کاسا ١٠٠٠ نکات و ملاحظات مهم دیگری  نیز وجود دارد که نشان می دهد پیامدهای اجرای این طرح تنها مربوط به چهار کشور تاجیکستان، قرقیزستان، افغانستان و پاکستان نیست و کشورهای دیگری را تحت تاثیر قرار می دهد.
 
نخستین نکته مهم، نقش و تاثیر مهم طرح کاسا ١٠٠٠ در کاهش وابستگی تاجیکستان به واردات انرژی به ویژه بنزین و گازوئیل و دیگر فراورده های نفتی از دو کشور روسیه و قزاقستان است که فشار اقتصادی بالایی را متوجه اقتصاد ضعیف و شکننده تاجیکستان می کند. در چهارچوب طرح انتقال برق کاسا ١٠٠٠، دولت تاجیکستان در نظر دارد به صورت تهاتری، از افغانستان نفت خام وارد کند و در مقابل برق صادراتی را در اختیار این کشور قرار دهد. براساس مطالعات و برآورد نهادهای بین المللی، شش حوزه بزرگ نفت و گاز به نام های حوزه نفتی آمودریا، حوزه نفتی افغان تاجیک، حوزه نفتی کشکه، حوزه نفتی ولایت هرات، حوزه نفتی کتواز و حوزه نفتی هلمند وجود دارند که از ظرفیت و قابلیت سرمایه گذاری و بهره برداری برخوردارند. به همین منظور هر دو طرف افغانی و تاجیکی در دو سوی مرز در تلاش هستند به این طرح مهم اقتصادی جنبه واقعیت ببخشند. طرف تاجیکی به شدت در پی ساخت پالایشگاه های جدید و توسعه صنعت پتروشیمی است تا در صورت دریافت نفت خام از افغانستان بتواند قادر به تبدیل و فرآوری آن به بنزین، گازوئیل و سایر فراورده های نفتی باشد. طرف افغانی نیز  به شدت به دنبال اکتشاف و بهره برداری از منابع نفتی در شمال افغانستان و نزدیک مرزهای تاجیکستان است. در این بین، نقش شرکت های چینی در هر دو کشور تاجیکستان و افغانستان بسیار شایان توجه است.  چینی ها از یک سو  با سرمایه گذاری حدود 460 میلیون دلاری در ناحیه دنغره در 90 کیلومتری جنوب دوشنبه، مسئولیت احداث یک پالایشگاه بزرگ را در تاجیکستان برعهده گرفتند که پیش بینی می شود پس از راه‌اندازی فاز اول، این پالایشگاه قادر خواهد بود سالانه بیش از حدود 300 هزار تن نفت خام را به فراوردهای مختلف پتروشیمی تبدیل کند. از سوی دیگر، شرکت ملی نفت چین (سی ان پی سی) نیز در اواخر سال 2012 میلادی قراردادی را با دولت افغانستان برای توسعه بلوک های نفتی در حوزه آمودریا در شمال این کشور امضا کرده است و کارشناسان چینی چند سالی است که در این بخش مشغول فعالیت هستند. بنابراین، یکی از مهم ترین آثار و نتایج اجرای طرح کاسا ١٠٠٠ تقویت مناسبات تاجیکستان و افغانستان در حوزه انرژی، کاهش میزان وابستگی سنتی تاجیکستان به روسیه و قزاقستان در این بخش و تقویت حضور و مشارکت شرکت­ های چینی در زمینه سرمایه گذاری در بخش های اکتشاف، بهره برداری و ساخت زیرساخت های بخش انرژی در دو کشور افغانستان و تاجیکستان است.
 
ازبکستان و ترکمنستان دو کشور دیگر منطقه آسیای مرکزی هستند که تحت تاثیر خط انتقال برق کاسا ١٠٠٠ قرار گرفته اند. در حالی که به واسطه وجود رودخانه پرآب، ظرفیت و توانایی قرقیزستان و تاجیکستان بر نیروگاه های برق آبی است، اتکای ازبکستان و ترکمنستان با ذخایر عظیم گازی به نیروگاه های برق حرارتی است که به صورت مکمل می تواند ضریب امنیت انتقال برق به افغانستان و پاکستان را افزایش دهد. به همین دلیل، اشرف غنی بارها خواستار حضور و مشارکت این دو کشور در طرح کاسا ١٠٠٠ شده است. در رابطه با مشارکت ازبکستان در طرح انتقال خط لوله گاز تاپی نیز درخواست مشابهی مطرح شده است که نقطه مشترک هر دو دعوت، نگرانی افغانستان و نیز هند و پاکستان از عدم تامین برق و گاز مورد نیاز و پیش بینی شده از سوی ترکمنستان، تاجیکستان و قرقیزستان در دو طرح خط لوله گاز تاپی و خط انتقال برق کاسا ١٠٠٠ است. اما ورود ازبکستان و ترکمنستان به طرح انتقال برق کاسا ١٠٠٠ با ملاحظاتی همراه است. ملاحظه و مشکل اصلی، اختلافات دیرپا و عمیق کشورهای منطقه در زمینه بهره برداری از منابع آبی است. قرقیزستان و تاجیکستان دو کشور «بالادست» و ترکمنستان و ازبکستان دو کشور «پایین دست» در زمینه منابع آبی درمنطقه آسیای مرکزی محسوب می شوند و هر تحرکی در استفاده از منابع آبی به ویژه سدسازی در کشورهای بالادست انجام شود با واکنش کشورهای پایین دست مواجه می شود. در کانون این اختلافات، اقدام دولت تاجیکستان در احداث سد و نیروگاه برق آبی بزرگ راغون و طرح دولت قرقیزستان در احداث  نیروگاه آبی «قمبرآته» در قرقیزستان قرار دارد. سد و نیروگاه راغون که بر روی روخانه وَخش در حال احداث است و با ظرفیت تولید ٣٦٠٠ مگاوات برق، بلندترین سد خاکی با هسته رُسی دنیا محسوب می شود. اهمیت نیروگاه راغون در این است که یکی از منابع اصلی تامین برق مورد نیاز خط انتقال کاسا ١٠٠٠ به شمار می رود و به همین دلیل، دولت تاجیکستان با جدیت در پی اجرایی نمودن سد و نیروگاه برق آبی راغون است. در دوران رهبری اسلام کریم اف، رهبری ازبکستان موضع تند و اتنقادی شدیدی در قبال این طرح و نیز نیروگاه آبی قمبرآته قرقیزستان داشت، تا جایی که در سال 2013 اسلام کریم‌اف صراحتاً تهدید کرد در صورت عدم حل و پاسخگویی به مشکلات موجود، راه اندازی این خط انتقال انرژی (کاسا ١٠٠٠) شاید منجر به جنگ شود. اما این روند در دوران رهبری شوکت میرضایف ملایم تر شده است و به موازات تنش زدایی در روابط تاجیکستان و ازبکستان، میرضیاف از انتقاد علنی و تند نسبت به روند ساخت سد راغون خودداری نموده است. در همین راستا، میرضیایف در دیدار با آلماس بیک باقی اف از مشارکت ازبکستان در ساخت نیروگاه برق آبی قمبراته قرقیزستان صحبت کرد که نشانه دیگری از تغییر در رویکرد سیاست ازبکستان در دوران پس از اسلام کریم اف تعبیر و تفسیر شد. با این وجود، این سکوت و مصلحت اندیشی به ویژه در قبال تاجیکستان را نمی توان به معنی رضایت ازبکستان از تکمیل ساخت و نیروگاه راغون و نیز عملیاتی شدن خط انتقال برق کاسا ١٠٠٠ دانست که به دلیل وابستگی به منابع و نیروگاه های برق آبی، به ذخایر آبی منطقه فشار وارد می کند. بنابراین در چنین شرایطی، تاجیکستان و قرقیزستان ترجیح می دهند که بدون حضور و مشارکت کشورهایی پایین دستی نظیر ازبکستان و ترکمنستان بتوانند به عنوان منابع اصلی تامین برق مورد نیاز خط انتقال کاسا ١٠٠٠ باقی بمانند و به همین دلیل الکساندر کنیازاف، از کارشناسان مسائل آسیای مرکزی نیز پیوستن ازبکستان و ترکمنستان به این طرح را بعید می داند.
 
فدراسیون روسیه، کشور دیگری است که منافع و ملاحظات آن با طرح انتقال برق کاسا ١٠٠٠ پیوند خورده است. روسیه سهم دار اصلی سد و نیروگاه سنگ توده ١ تاجیکستان است که حدود ١٥ درصد برق مورد نیاز تاجیکستان را تامین می کند. دولت تاجیکستان ٢٥ درصد از سهام و شرکت روس اتم نیز ٧٥ درصد از سهام نیروگاه برق آبی را در اختیار دارد. اما از زمان افتتاح سد و نیروگاه سنگ توده ١، بدهی بالای تاجیکستان به روسیه معادل٨٠٠ میلیون سامانی ( حدود 114 میلیون دلار) باقی مانده است و به همین دلیل روس ها یکی از راه های دریافت این بدهی را ورود و مشارکت به طرح انتقال برق کاسا ١٠٠٠ می دانند که می تواند ضمن حفظ نفوذ سنتی و فشار بر دولت تاجیکستان، حضور روسیه در طرح های کلان اقتصادی منطقه را نیز تقویت کند. به همین دلیل، دولت روسیه بارها اعلام کرده است که می‌خواهد به طرح کاسا ١٠٠٠ بپیوندد تا از این راه برق تولیدی نیروگاه خود در تاجیکستان (سنگ توده ١) را مستقیماً به افغانستان بفروشد. علی‌ احمد عثمانی، وزیر سابق ذخایر آب و انرژی افغانستان نیز سال گذشته در آستانه قزاقستان اعلام کرد که کابل پیشنهادی از طرف دولت روسیه برای پیوستن این کشور به طرح منطقه ای انتقال نیروی برق مازاد تاجیکستان و قرقیزستان به افغانستان و پاکستان را دریافت کرده است و در این پیشنهاد ذکر شده است، که روسیه در تاجیکستان نیروگاهی در اختیار دارد و با پیوستن دو خط انتقال نیروی برق، می‌تواند در طرح کاسا 1000 شریک شود و از این طریق برق را به افغانستان صادر کند. بنا به اظهارات علی‌ احمد عثمانی، دولت افغانستان موافق حضور و مشارکت روسیه در طرح کاسا ١٠٠٠ است که دلیل این امر را می توان منافع و ملاحظات افغانستان و نیز پاکستان در افزایش و تنوع بخشی به منابع تامین انرژی این کشور دانست که در طرح خط لوله گاز تاپی نیز چنین رویکردی با دعوت و ابراز تمایل به ازبکستان نیز مشاهده می شود. اما دولت تاجیکستان به صورت جدی مخالف حضور و مشارکت روسیه در طرح کاسا ١٠٠٠ است. استدلال طرف تاجیکی این است که توافقنامه کاسا 1000 میان چهار کشور تاجیکستان ، قرقیزستان ، افغانستان و پاکستان امضا شده است و در این موافقنامه نامی از روسیه و یا نیروگاه این کشور در تاجیکستان به میان نیامده است . همچنین قرارداد دولت تاجیکستان با روسیه برای ساخت نیروگاه «سنگ‌توده-1» نیز فروش نیروی برق تولید این نیروگاه تنها توسط تاجیکستان پیش‌بینی شده است و شرکت روس اتم موظف است تمام نیروی برق تولیدی خود را به شرکت «برق تاجیک» بفروشد و این نیروگاه به دیگر خطوط انتقال نیروی برق متصل نیست و از این منظر، طرف روسی حق فروش و صادرات برق از محل نیروگاه برق آبی سنگ توده ١ را ندارد.     
 
ایالات متحده آمریکا کشور دیگری است به دلیل حمایت های سیاسی و مالی از طرح انتقال برق کاسا ١٠٠٠ با این طرح اقتصادی پیوند خورده است. موضع حمایتی آمریکا از طرح کاسا ١٠٠٠ و نیز طرح تاپی در راستای دو طرح کلان اقتصادی و ژئوپولیتیکی این کشور یعنی طرح « آسیای مرکزی بزرگ»[3]  و «راه ابریشم جدید»[4] است که از دوران ریاست جمهوری باراک اوباما آغاز شده است و در دوره ریاست جمهوری دونالد ترامپ نیز تغییری در این روند ایجاد نشده است. در واقع، ایالات متحده آمریکا به دلیل حذف یا دست کم تضعیف نقش و جایگاه سه رقیب اصلی خود در منطقه یعنی چین (سمت شرقی)، روسیه (سمت شمالی) و ایران (سمت غربی)، از  انگیزه­های بسیار بالایی برای تقویت مسیر «شمالی- جنوبی» در چهارچوب دو طرح «­آسیای مرکزی بزرگ» و «راه ابریشم جدید» برخوردار است و لذا خط لوله تاپی، خط انتقال برق کاسا 1000، راه آهن افغانستان- ازبکستان (حیرتان- مزار شریف) و ترکمنستان- افغانستان (تورغندی- هرات) از جمله طرح­های مهم اقتصادی هستند که از این منظر مورد حمایت واشنگتن قرار دارد. نقش سیاسی و حمایتی آمریکا از طرح کاسا ١٠٠٠ را بیش از هر چیز دیگری می توان در حمایت بانک جهانی مشاهده نمود که متعهد به تامین اعتبار نیمی از هزینه چند صد میلیون دلاری این طرح شده است. نقشه شماره ١ گویای وضعیت جغرافیایی دو طرح آسیای مرکزی بزرگ و راه ابریشم جدید مورد نظر ایالات متحده آمریکا است که کاملاً با مسیر خط انتقال گاز تاپی و طرح انتقال برق کاسا 1000 هم پوشانی دارد.


 
 
نقشه شماره 2: طرح آسیای مرکزی بزرگ و راه ابریشم جدید آمریکا در جهت «شمالی- جنوبی»
 
 
در نهایت باید به ایران اشاره نمود که در دو طرح مهم انتقال انرژی منطقه یعنی طرح خط لوله گاز تاپی و طرح انتقال برق کاسا ١٠٠٠ حضور ندارد. با این وجود، ایران به صورت غیر مستقیم بر روند اجرای این طرح ها به ویژه طرح کاسا ١٠٠٠ تاثیرگذار است. ایران مسئولیت ساخت سد و نیروگاه برق‌آبی سنگ توده ۲ را برعهده داشته است که در جنوب غربی تاجیکستان بر روی رود وَخش در فاصله حدود ۱۸۰ کیلومتری جنوب شرقی شهر دوشنبه و نزدیک مرز افغانستان و تاجیکستان واقع شده است و امروزه یکی از منابع مهم تولید برق آبی تاجیکستان به شمار می رود. ایران از صادرکنندگان برق به افغانستان و پاکستان محسوب می شود و طی سال های اخیر درصدد افزایش ظرفیت برق صادراتی به این دو کشور نیز برآمده است. لذا این ظرفیت و توانایی برای شرکت های ایرانی وجود دارد که به عنوان مکمل خط انتقال برق کاسا ١٠٠٠ در بازار بزرگ و رو به گسترش برق منطقه وارد شوند. بنابراین، طرح کاسا ١٠٠٠ یا خط لوله تاپی را تنها نباید در خود این خطوط انتقال خلاصه نمود و دیگر زمینه­های سرمایه­گذاری در بخش­های جانبی آن را نادیده گرفت. رسیدن گاز و برق خط لوله تاپی و کاسا ١٠٠٠ به مصرف­کنندگان نیازمند ایجاد خطوط فرعی، شبکه­های توزیع، نصب کنتور و ایستگاه­های توزیع و تنظیم فشار است که تجربه و ظرفیت بسیار ارزشمندی در این زمینه در شرکت های دولتی و خصوصی ایران در این زمینه ها وجود دارد که در بخش­های جانبی و تکمیلی این طرح های انتقال انرژی می­تواند مورد توجه قرار گیرد و به عنوان یکی از محورهای همکاری و سرمایه­گذاری در دستور کار ایران و سه کشور افغانستان، پاکستان و هند قرار گیرد که برآیند کلی آن در راستای ایجاد «منطقه قوی­تر» به جای «کشور قوی­تر» افزایش سطح همکاری­های اقتصادی در سطح منطقه خواهد بود.
 
 
یادداشت ها
 
[1] Turkmenistan–Afghanistan–Pakistan–India Pipeline (TAPI)
[2] Central Asia South Asia Electricity Transmission and Trade (CASA-1000) project
[3] Greater Central Asia
[4] New Silk Road Strategy



نویسنده: ولی کوزه­ گر کالجی، عضو شورای علمی موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس)


 
کد مطلب: 3671
مولف : ولی کوزه گر کالجی