سیاست خارجی
سیاست های امنیتی و نظامی
جامعه و سیاست
اقتصاد و انرژی
سازمان های منطقه ای
تاریخ
فرهنگ و هنر


نسخه قابل چاپ

نسخه وب

داخلی » مقاله » سیاست های امنیتی و نظامی

سید رضا میرطاهر

تحول نوین در روابط روسیه و غرب: عرصه های جدید تقابل

مقاله ایراس

۱ ارديبهشت ۱۳۹۷ ساعت ۵:۵۱

روابط روسیه و غرب در سال های اخیر به ویژه پس از بروز بحران اوکراین در سال 2014 دستخوش تحولات منفی زیادی بوده است.غربی ها به بهانه الحاق کریمه به روسیه و حمایت مسکو از جدایی طلبان شرق اوکراین، تحریم های گستردهای را علیه روسیه به اجرا در آورده و آمریکا به عنوان سردمدار بلوک غرب علاوه بر این موارد با دستاویز قرار دادن دخالت مسکو در انتخابات ریاست جمهوری 2016 این کشور، تحریم های بی سابقه ای را در چارچوب قانون "کاتسا" برای تشدید فشارها و محدودیت ها علیه روسیه به مورد اجرا گذاشته است.



مقدمه

روابط روسیه و غرب در سال های اخیر به ویژه پس از بروز بحران اوکراین در سال 2014 دستخوش تحولات منفی زیادی بوده است.غربی ها به بهانه الحاق کریمه به روسیه و حمایت مسکو از جدایی طلبان شرق اوکراین، تحریم های گستردهای را علیه  روسیه به اجرا در آورده و آمریکا به عنوان سردمدار بلوک غرب علاوه بر این موارد با دستاویز قرار دادن دخالت مسکو در انتخابات ریاست جمهوری 2016 این کشور، تحریم های بی سابقه ای را در چارچوب قانون "کاتسا" برای تشدید فشارها و محدودیت ها علیه روسیه به مورد اجرا گذاشته است. این مسائل در کنار اختلافات دیگر از جمله حضور نظامی روسیه در سوریه و انتقاد و حملات تبلیغاتی غرب علیه دولت روسیه، باعث شده تا روند روابط روسیه و غرب روند نزولی را طی کند و با گذشت هر سال بر گستره اختلافات و تنش ها افزوده شود. با این حال بروز مساله ای جدید یعنی مسمومیت شیمیایی"سرگئی اسکریپال" جاسوس سابق روس و یولیا دخترش در سالزبری در جنوب غرب انگلیس در 4 مارس 2018 و پیامدهای آن روابط سرد و پرتنش روسیه و غرب را وارد برهه جدیدی کرده است. اسکریپال در سال 2010 هنگام تبادل جاسوس میان آمریکا و روسیه به انگلیس پناهنده شد که در آن، مسکو چهار جاسوس خود را با 10 جاسوس آمریکا مبادله کرد. وی پیش‌تر مامور اطلاعاتی روسیه بود که به دلیل جاسوسی برای دولت انگلیس در سال 2006 به 13 سال حبس در مسکو محکوم شد،وی متهم بود که هویت جاسوسان روس را در اروپا به سازمان جاسوسی ‌ام.آی.6 گزارش داده است.مقامات انگلیس ادعا می‌کنند که اسکریپال براثر تماس با ماده سمی اعصاب ساخت روسیه  موسوم به "نویچوک" مسموم شده است.

 

بهانه جویی غربی ها

متهم شدن روسیه از سوی انگلیس به دخالت مستقیم در مسمومیت شیمیایی اسکریپال به بهانه ای برای غربی ها برای اقدامات تنبیهی بی سابقه علیه  مسکو به ویژه در دو بعد دیپلماتیک و ورزشی تبدیل شده است. این در حالی است که ولادیمیر پوتین رئیس جمهوری روسیه بر دخالت نداشتن کشورش در ماجرای مسمومیت اسکریپال تاکید کرده است.نکته مهم اینکه محققان سلاح های شیمیایی بریتانیا نتوانستند ثابت کنند که گاز اعصاب مورد استفاده در مسمومیت "اسکریپال" ساخت روسیه بوده است."گری ایتکنهد"مدیر آزمایشگاه «پورتون داون» وابسته به ارتش بریتانیا اعلام کرد بر اساس تحقیقات به‌عمل‌آمده توسط محققان این آزمایشگاه، روسی بودن ماده شیمیایی مسمومیت اسکریپال ثابت نشده است. از سوی دیگر اکنون مشخص شده که تولید عامل اعصاب که برای مسموم کردن اسکریپال استفاده شده است می تواند در 20 کشور صورت بگیرد.در این زمینه ولادیمیر پوتین رئیس جمهوری روسیه گفت: بر اساس نظر کارشناسان بین المللی نزدیک به 20 کشور در جهان می توانند عامل اعصاب مشابهی را تولید کنند.بدین ترتیب متهم کردن روسیه به عنوان تولید کننده و عامل مسمومیت اسکریپال اساسا مساله ای قابل اثبات نیست.  

 

همراهی اروپایی ها

به رغم اختلاف اتحادیه اروپا و انگلیس در باره برگزیت ، سران اتحادیه اروپا در نشست اخیر خود در بروکسل آشکارا در حمایت از انگلیس علیه روسیه موضع گرفتند. ترزا می نخست وزیر انگلیس در این نشست به دنبال متقاعد کردن سران اروپایی برای واکنش مناسب در مقابل روسیه و ولادیمیر پوتین رئیس جمهوری این کشور بود. این درخواست ترزا می با پاسخ مثبت آنها همراه شد. در این راستا سران اتحادیه اروپا در حمایت از انگلیس، روسیه را به دست داشتن در مسمومیت سرگئی اسکریپال جاسوس پیشین روس متهم کردند.سران اتحادیه اروپا در بیانیه ای مشترک در حمایت از موضع لندن اعلام کردند که "به احتمال زیاد" روسیه مسئول مسموم کردن سرگئی اسکریپال و دخترش است. ترزا می نیزاعلام کرد امروز روسیه نه تنها در اروپا بلکه در خاورمیانه و سراسر جهان یک تهدید است. ترزا می گفت: من از تمام همتایان خود در این نشست می خواهم تا تصمیم جدی علیه تهدیدهای روسیه اتخاذ کنند. فدریکا موگرینی مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا هم با اعلام حمایت این اتحادیه از انگلیس اعلام کرد کشورهای عضو بی تردید و قاطعانه از لندن در مقابل تهدیدهای خارجی دفاع خواهند کرد. موگرینی اعلام کرد بهترین راه برای مقابله با تهدید های روسیه «اتحاد و یکپارچگی» تمام اعضای اتحادیه اروپا است. اما این اقدام اروپایی ها با واکنش منفی مسکو مواجه شد. سفیر روسیه در انگلیس اعلام کرد اروپا در بسیاری از موارد در تاریخ، قوانین بین‌المللی را نقض کرده است و امروز هم در همین راستا روسیه را متهم می کند. بدین ترتیب رویارویی روسیه و انگلیس که از قبل هم با هم اختلافات مهمی داشتند، با توجه به موضع گیری یکپارچه سران اتحادیه اروپا علیه مسکو بر سر مسموم شدن اسکریپال به مراحل بسیار حساسی رسیده است. دولت محافظه کار انگلیس که روابط دو کشور را در مسیری بی بازگشت قرار داده، خواهان حمایت همه جانبه غرب از خود در برابر روسیه است.

 

اقدامات تنبیهی

دولت انگلیس در واکنشی عملی علیه روسیه ، اقدام به اخراج 23 دیپلمات روس از خاک خود نمود که البته  شرکای اروپایی و غربی لندن نیز رویکرد مشابهی را در پیش گرفتند.حدود 30 کشور اقدام به اخراج نمایندگان دیپلماتیک روسیه از خاک خودکرده وبیش از 150 دیپلمات روس از کشورهای مختلف اخراج شدند.از جمله آمریکا اعلام کرد که 60 تن ازدیپلمات های روسی مقیم آمریکا ازجمله 12 نفراز کارکنان دفتر نمایندگی دائم روسیه در سازمان ملل را اخراج می کند.ترزا می، نخست‌ وزیر انگلیس این رویداد را پرشمارترین اخراج دیپلمات‌های روسی در تاریخ خواند. به گفته بوریس جانسون، وزیر خارجه انگلیس، این اخراج‌ها "نقطه عطفی"در روابط غرب با روسیه است و"ضربه‌ای" محسوب می‌شود که سازمان اطلاعات روسیه سال‌ها وقت لازم دارد تا از آن بهبود یابد. گمان دولت محافظه کار لندن این بود که اخراج جمعی دیپلمات های روسی از کشورهای غربی اعم از اروپا، آمریکا و چند کشور دیگر ضربه سختی برای دستگاه اطلاعات خارجی روسیه خواهد بود که بسیاری ازعوامل اطلاعاتی خود دراین کشورها را بدین ترتیب از دست داده است. اما نکته مهمتر این بود که یک مقام بلند مرتبه انگلیس اعلام کرد،دولت این کشور در سطحی بی‌سابقه اطلاعات مأموران مخفی خود در پرونده مسمومیت اسکریپال را در اختیار هم‌پیمانان خود قرار داده است. ارائه این اطلاعات زمینه را برای اخراج تعداد زیادی از دیپلمات‌های روس از کشورهای غربی، فراهم ‌آورد. دولت انگلیس به رغم درخواست های مکرر روسیه در باره ارائه شواهد و مدارک در باره دخالت مسکو در مسمومیت شیمیایی  اسکریپال، از این کار خود داری کرد ودر عوض در چارچوب جنگ تبلیغاتی و نیز برای متقاعد کردن افکارعمومی، ادعا کرد که اطلاعات مخفی خود درباره دخالت مستقیم مسکو در مسمومیت شیمیایی اسکریپال را در اختیار متحدان خود قرار داده است.این پرسش مطرح است که اگر واقعا مدارک محکمه پسند و قابل قبول برای مجامع جهانی در این زمینه وجود داشت قطعا لندن اقدام به انتشار آنها می کرد تا بتواند ضمن منفعل کردن مسکو، آن را در معرض محکومیت های بین المللی قرار دهد. تحلیلگران با توجه به رویکرد و عملکرد دولت انگلیس، ادعاهای آن در باره نقش روسیه در حادثه مسمومیت اسکریپال را زیر سئوال می برند.ضمن اینکه هدف لندن از این اقدام بیش از اینکه جنبه انسانی و حتی امنیتی یعنی کاربرد سلاح شیمیایی در خاک یک کشور اروپایی آن گونه که ادعا کرده باشد، بیشتر فراهم آوردن بهانه لازم برای اعمال تحریم های بیشتر و همه جانبه علیه مسکو به ویژه  تحریم جام جهانی فوتبال 2018 روسیه است. لندن با جدیت به دنبال تحریم بازی های جام جهانی فوتبال 2018 روسیه است. انگلیس به همراه 6 کشور دیگر یعنی لهستان، ایسلند، دانمارک، سوئد، استرالیا و ژاپن که جواز حضور در جام جهانی را کسب کرده اند، دولت‌هایشان جام جهانی را بایکوت کرده‌اند. انتظار می رود که مقامات رسمی این کشورها در مراسم افتتاحیه جام جهانی درروسیه حضور نیابند.نیکیتا سیمونیان معاون اتحادیه فوتبال روسیه درباره درخواست انگلیس از متحدانش برای تحریم جام جهانی فوتبال گفت: آنها مدعی بودند که ورزش باید از سیاست جدا باشد. در واقع غربی ها به رغم ادعاهای خود، از ورزش به مثابه سلاحی سیاسی و تبلیغاتی علیه دیگر دولتها استفاده می کنند. بدین ترتیب در چارچوب کارزار گسترده ضد روسی غرب، این بار انگلیس صحنه گردانی را برعهده گرفته و موضع هماهنگ سران دولتهای غربی علیه روسیه نیز نشان از آن دارد که غرب قصد دارد با توجه به پیروزی بی سابقه پوتین در انتخابات ریاست جمهوری روسیه که نشانه بی اعتنایی روس ها به تبلیغات ضد پوتین غربی ها بود، فشارهای سیاسی خود را علیه مسکو و پوتین تشدید کند.

 

دیدگاه مسکو

ازدیدگاه مسکو، اقدام هماهنگ غربی ها در اخراج دیپلمات های روسی ، نشانه تلاش حساب شده و سازمان یافته با هدف تحت فشار قرار دادن روسیه و منزوی کردن این کشور در سطح بین المللی است. به گفته ماریا زاخارووا سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه ،پشت این اقدام، افرادی قدرتمند در انگلیس و آمریکا قرار دارند.وی معتقد است که ناتو پشت سر اقدامات اتحادیه اروپا قرار دارد و این سازمان درصدد سیاه نمایی علیه روسیه است."دمیتری ایگورچنکوف"کارشناس روسی،  معتقد است پرونده اسکریپال بهانه‌ای برای گسترش ناتو و افزایش تحریم‌ها علیه روسیه است و می‌گوید واشنگتن، اروپا را خط مقدم «جنگ ترکیبی» علیه روسیه می‌داند. مسکو براین مساله پافشاری می کند که لندن هیچگونه شواهد متقنی درباره دخالت دولت یا ماموران دولتی روسیه در ماجرای مسمومیت شیمیایی اسکریپال و دخترش ارائه نداده است. به گفته "لئونید رینک"کارشناس شیمیایی، روسیه در زمینه مسمومیت اسکریپال هیچگونه منفعتی ندارد و از سوی دیگر، روسیه نمی توانست در چنین موقعیت حساسی یعنی انتخابات ریاست جمهوری و بازی های جام جهانی فوتبال، مبادرت به چنین اقدامی کند.درعین حال نباید فراموش کرد انگلیس که به دلیل مباحثات زیاد با اتحادیه اروپا بر سر خروج از این اتحادیه (برگزیت) و افزایش انتقادات در این زمینه در داخل با فشار زیادی روبه رو است، اکنون فرصت را مغتنم شده و سعی می کند با بزرگنمایی حادثه مسمومیت شیمیایی اسکریپال،همراهی مجدد کشورهای اتحادیه اروپا را به دست آورد و در عین حال روابط خود را با آمریکا ترمیم کند؛ به ویژه این که پس از اعتراضات گسترده داخلی به سفر دونالد ترامپ رئیس جمهوری آمریکا و اظهارات توهین آمیز وی درباره ترزا می  که به لغو سفر وی به انگلیس منجر شد روابط لندن و واشنگتن چندان گرم و صمیمانه نبود. در عین حال غربی ها اکنون به زعم خود بهانه مناسبی برای کارزار گسترده سیاسی، دیپلماتیک و تبلیغاتی علیه مسکو یافته اند و به همین دلیل انتظار می رود در آینده نزدیک ابعاد آن گسترش بیشتری یابد.

 

واکنش متقابل

اقدامات خصمانه غرب علیه روسیه از سوی مسکو بی جواب نماند.در این راستا شاهد اقدامات متقابل و تلافی جویانه روسیه علیه کشورهای غربی بودیم. روسیه علاوه بر اخراج 23 دیپلمات انگلیسی از تعطیلی مرکز فرهنگی انگلیس (بریتیش کانسیل) در مسکو خبر داد.ترزا می نخست وزیر انگلیس پس از این واکنش روسیه اعلام کرد که تدابیر دیگری نیز علیه مسکو اتخاذ خواهد کرد.در مرحله بعد دولت روسیه اقدامات متقابل علیه شرکای غربی لندن را در پیش گرفت.دراین راستا روسیه روز پنج شنبه 29 مارس در چارچوب اقدام متقابل علیه آمریکا 60 دیپلمات آمریکایی را از خاک روسیه اخراج و کنسولگری آمریکا در سن پترزبورگ را تعطیل کرد.سپس وزارت خارجه روسیه با فراخواندن سفرای اروپایی در مسکو، روز جمعه 30 مارس اعلام کرد، ۵۹ دیپلمات از ۲۳ کشور مختلف را اخراج خواهد کرد. این تصمیم مسکو در واکنش به اخراج دیپلمات های روسیه از کشورهای دیگر صورت گرفت.از جمله مسکو در پاسخ به اخراج دیپلمات های این کشور، 41 دیپلمات از کشورهای اروپایی را اخراج کرد. هم چنین مسکو دستور اخراج 50 دیپلمات دیگر انگلیسیی از روسیه را صادر کرد.اروپایی ها انتظار نداشتند تا روسیه برخورد دیپلماتیکی همانند با برخوردی که با واشنگتن داشت، با کشورهای اروپایی که در جبهه انگلیس و آمریکا در مقابل روسیه قرار گرفته اند داشته باشد. ولی اقدام روسیه خلاف آن را نشان داد و همین مساله موجب سردرگمی و موضع انفعالی برخی از آنها شد. "هایکو ماس"Heiko Maas وزیرامور خارجه آلمان در پی اعلام اخراج چهار دیپلمات آلمانی گفت، برلین از گفت وگو با مسکو استقبال می کند و برای آینده ای سازنده در روابط  دو کشور تلاش خواهد کرد. فولکر پرتِس (Volker Peretz) کارشناس سیاسی آلمانی معتقد است که اتحادیه اروپا باید با روسیه کنار بیاید.البته سران اتحادیه اروپا نیز به این مساله اذعان دارند.

 

تقابل دیپلماتیک بی سابقه

بحران دیپلماتیک کنونی بین روسیه و کشورهای غربی از زمان جنگ سرد تاکنون کم سابقه توصیف شده است.البته موضع کشورهای اتحادیه اروپا در برخورد با روسیه به بهانه مساله مسمومیت شیمیایی سرگئی اسکریپال موضعی واحد نبوده است.با اینکه بیشتر کشورهای این اتحادیه علیه مسکو موضع گیری کردند، اما قبرس، اسلوونی، یونان و اتریش اقدام به فراخوانی سفرای شان از مسکو و یا اخراج دیپلمات های روسیه نکردند. این مساله نشانگر اختلاف نظر در باره نحوه برخورد با روسیه در اتحادیه اروپا است.ضمن اینکه برخی شرکای اتحادیه اروپا نیز از این اقدام پیروی نکردند.از جمله ترکیه و صربستان مخالفت خود با اخراج دیپلمات های روسی اعلام کردند.روابط اتحادیه اروپا و روسیه از سال 2014 بر سر بحران اوکراین، شاهد واگرایی و افزایش شکاف ها و اختلافات و اعمال تحریم های متقابل بوده است.از نگاه مسکو، روابط کنونی اتحادیه اروپا و روسیه در وضعیت دشواری قرار دارد .اکنون مساله ادامه تحریم ها علیه روسیه و در یک چارچوب کلی تر ادامه روابط با روسیه، باعث بروز اختلاف و دودستگی بین کشورهای اتحادیه اروپا شده است. طبیعتا تقابل این دو دیدگاه دراتحادیه اروپا موجب تفرقه و عدم انسجام در موضع گیری اتحادیه اروپا در قبال مسکو شده است.مساله مسمومیت شیمیایی سرگئی اسکریپال جاسوس پیشین روسیه درانگلیس ،موجب برتری جناح ضد روسی دراتحادیه اروپا شده است. با این حال هنوز برخی کشورهای اتحادیه اروپا مخالف برخورد سلبی با مسکو هستند. اما روسیه با اتخاذ رویکردی قاطع در قبال اخراج دیپلمات های خود از کشورهای اروپایی نشان داد که به غربی ها از جمله اروپایی ها باج نخواهد داد و واکنش تلافی جویانه را در سرلوحه مواضع و اقدامات خود در برابر غرب از جمله اروپا قرار داده است. با این حال همواره بر امکان حل و فصل اختلافات و عادی سازی روابط دو جانبه نیز تاکید کرده است.

 

نقش آمریکا

هر چند تنش سیاسی و دیپلماتیک اخیر بین روسیه و انگلیس رخ داد، اما آمریکا با سوء استفاده از این مساله تلاش کرد تا رهبری کارزار ضد روسی اخیر در جهان غرب را به دست گیرد و از آن برای تضعیف موقعیت و وجهه بین المللی مسکو و و نیز تشدید فشارها علیه آن استفاده کند. اکنون مساله "اسکریپال" عملا به چالش جدیدی بین روسیه و غرب تبدیل شده و آمریکا در برخورد با روسیه از آن استفاده ابزاری می کند.بر خلاف تصور اولیه روسها درباره بهبود روابط مسکو و واشنگتن با روی کار آمدن دونالد ترامپ ، اما مسیر روابط دو کشور به سوی تشدید اختلافات و تنش ها و وخامت روز افزون روابط دو جانبه سیر کرده است. آمریکا در ابعاد مختلف سیاسی، دیپلماتیک، تجاری، اقتصادی، نظامی و امنیتی روسیه را به چالش کشیده و در اسناد بالا دستی خود مانند استراتژی امنیت ملی، استراتژی دفاع ملی و دکترین هسته ای جدید خود همواره از روسیه به عنوان تهدید عمده یاد کرده است.اعمال تحریم های جدید علیه روسیه در چارچوب قانون کاتسا نیز از مهمترین اقدامات ضد روسی واشنگتن در سال 2017 بود."الکسی موخین" تحلیلگر سیاسی روسی، معتقد است قانون تحریم روسیه باعث افزایش تنش ها بین مسکو و واشنگتن می شود.با توجه به تداوم اختلافات و شکاف ها درمواضع مسکو و واشنگتن درقبال بسیاری ازمسائل بین المللی و اکنون بحران مسمومیت شیمیایی اسکریپال ،امیدی به بهبود وضعیت کنونی و آغاز برهه ای جدید در روابط دو جانبه روسیه و آمریکا وجود ندارد.تداوم اقدامات خصمانه واشنگتن علیه مسکو نشان می دهد که آمریکایی ها مصمم هستند در ابعاد مختلف روسها را به چالش بکشند.مساله ای که واکنش واقدامات متقابل مسکو را به دنبال داشته است."سرگئی روگوف" کارشناس روسی، معتقد است امروز جنگ سرد جدیدی بین روسیه و آمریکا در جریان است.به رغم تداوم سیاست تشدید فشار از سوی آمریکا علیه روسیه، با این حال مسکو نه فقط در مقابل این فشارها مقاومت کرده ، بلکه به اتخاذ اقدامات متقابل پرداخته و در برابر هر کنش خصمانه واشنگتن واکنشی متقابل نشان داده است. کما اینکه اخراج دیپلماتهای آمریکایی و بستن کنسولگری این کشور در سن پترزبورگ نشان از قاطعیت روسیه برای مقابله با اقدامات خصمانه آمریکا دارد.

 

جمع بندی

بحران دیپلماتیک کنونی بین روسیه و کشورهای غربی از زمان جنگ سرد تاکنون کم سابقه توصیف شده است. مساله اسکریپال روابط روسیه و غرب را وارد برهه جدیدی کرده است. شاید بتوان این برهه را دوره خصومت آشکار و اقدامات متقابل روسیه وغرب نامید.برهه ای که در آن دیگر از تعارفات سابق و ابراز تمایل به برطرف کردن اختلافات چندان خبری نیست و حداقل آمریکا ومتحد آن در این سوی اقیانوس اطلس یعنی انگلیس، آشکارا خصومت خود با مسکو را ابراز می کنند.بدین ترتیب باید رویارویی روسیه و غرب بر سر مساله اسکریپال را به مثابه ورود شرق و غرب به دوره جدیدی از تنش ها و اختلافات دانست که به راحتی قابل حل و فصل نبوده و می توان پیش بینی کرد که دامنه ، شدت و ابعاد آن در آینده افزایش پیدا خواهد کرد.اما در کوتاه مدت باید انتظار افزایش تدریجی فشارهای غرب علیه روسیه را داشت که البته  این کنش غرب ، مسلما واکنش های متقابل مسکو را نیز به دنبال خواهد داشت.

 

 

 

نویسنده: دکتر سید رضا میرطاهر، تحلیلگر ارشد مسائل راهبردی