سیاست خارجی
سیاست های امنیتی و نظامی
جامعه و سیاست
اقتصاد و انرژی
سازمان های منطقه ای
تاریخ
فرهنگ و هنر


نسخه قابل چاپ

نسخه وب

داخلی » مقاله » اقتصاد و انرژی

والنتین کاتاسانُف

پی وی پی یا جنگی آرام علیه دلار

ترجمه اختصاصی ایراس

۱۵ اسفند ۱۳۹۶ ساعت ۷:۱۹

اکتبر سال گذشته، رسانه‌ها از اجرایی شدن طرح پی وی پی (پرداخت در مقابل پرداخت) گزارش دادند. چنین طرحی به طور گسترده برای انجام عملیات ارز خارجی مورد استفاده قرار می‌گیرد، استفاده از این طرح ریسک عدم انجام تعهدات یکی از طرفین معامله را از بین برده و همچنین مستلزم انحراف بودجه به صورت سپرده تضمین شده نیست.



اکتبر سال گذشته، رسانه‌ها از اجرایی شدن طرح پی وی پی (پرداخت در مقابل پرداخت) گزارش دادند. چنین طرحی به طور گسترده برای انجام عملیات ارز خارجی مورد استفاده قرار می‌گیرد، استفاده از این طرح ریسک عدم انجام تعهدات یکی از طرفین معامله را از بین برده و همچنین مستلزم انحراف بودجه به صورت سپرده تضمین شده نیست.

 

9 اکتبر  2017، پکن سیستم پی وی پی را برای انجام پرداخت‌های مالی بین روسیه و چین به روبل و یوان راه‌اندازی کرد. سیستم پرداخت دوجانبه روسیه و چین با مشارکت فعال سیستم تجارت خارجی چین  (CFETS)  ایجاد شد، تأییدیه این پروژه توسط بانک خلق چین صادر شده است. این اولین سیستم مالی پی وی پی، برای پرداخت پول بین یوان و هر ارز خارجی است. پکن قصد دارد سیستم‌هایی را برای تبدیل یوان به ارزهای سایر کشورهایی که چین با آنها روابط تجاری و اقتصادی نزدیک دارد، راه‌اندازی کند.

 

از بیانیه‌های رسمی طرف چینی در مورد این پروژه، می‌توان فهمید که پرداخت‌ها از طریق سیستم پی وی پی به طور مستقیم و بدون عبور از طریق سوئیفت انجام می‌شود. این امکان برای بانک‌ها و شرکت‌های روسی بسیار مهم است، چراکه روسیه در معرض خطر قطع کامل دسترسی سوئیفت قرار دارد. تا همین اواخر، بخش قابل توجهی از تبدیل یوان به روبل و روبل به یوان از طریق دلار انجام می‌گرفت. به این صورت، هزینه‌های اضافی تغییر نرخ هم در بین بود و مهمتر از همه در این شیوه، تقاضای دریافت ارز  از بانک مرکزی ایالات متحده به طور تصنعی حفظ می‌شد. اما اکنون از طریق حذف دلار، امکان معامله ​​بینابین (دو کشور) به وجود آمده است.

 

راه‌اندازی سیستم پی وی پی برای انجام مبادلات روبل و یوان، تنها یکی از گام‌هایی است که از طریق خارج کردن ملایم دلار امریکا از مبادلات روسیه و چین انجام می‌شود، البته دلار همچنان موقعیت کلیدی را در مبالادت چین و روسیه حفظ کرده است. به طوری که در طول 9 ماه اول سال 2017، سهم دلار در کل درآمد ارز خارجی حاصل از صادرات روسیه به چین 78.8 درصد بود؛ علاوه بر این، سهم یورو 3.9 درصد، روبل روسیه 9.4 درصد و «دیگر ارزها» (به احتمال زیاد، یوآن) - 7.9درصد بوده‌اند. به نظر می‌رسد روبل و یوان در درآمدهای ارز خارجی شرکت‌های روسی که به چین کالا عرضه می‌کنند حداکثر 17 درصد باشد. که چندان زیاد نیست.

 

اما در این رابطه چه تصویری از واردات روسیه از چین قابل ترسیم است؟ 76.0 درصد از پرداخت‌ها به دلار آمریکا صورت گرفت و 5.6 درصد به یورو. سهم روبل روسی 2.7 درصد و «دیگر ارزها» 15.9 درصد شده است.

 

گردش مالی بین چین و روسیه در اوایل سال 2014 به بالاترین حد خود رسید، که بر اساس اطلاعات سرویس فدرال آمار دولتی 88 میلیارد دلار بود. انتظار می‌رفت که این شاخص در سال بعد 100 میلیارد دلار شود، اما در عوض، با افت شدیدی (در سال‌های 2015-2016) مواجه شد. علاوه بر افت کلی حجم تجارت جهانی، روبل در دسامبر 2014 در روسیه سقوط کرد.

 

در حال حاضر سرویس گمرک دولتی روسیه اطلاعات سال 2017 تجارت روسیه و چین را منتشر کرده است. از لحاظ ارزش، حجم معاملات تجاری خارجی روسیه با چین 31.5 درصد رشد داشته و به 86.9 میلیارد دلار رسیده است. در این میان، واردات با 26.1 درصد  افزایش به 48.0 میلیارد دلار، و صادرات با 38.9 درصد افزایش به 38.9 میلیارد دلار رسیده است. سال گذشته، تقریبا 15 درصد از کل تجارت روسیه به چین اختصاص یافت. چین از سال 2014، شریک تجاری اصلی روسیه شده است. اما روسیه در سال گذشته رتبه دوازدهم را در میان شرکای تجاری چین به دست آورد (در حالی که قبلا در جایگاه چهارم قرار داشت). طرفین انتظار دارند که در سال 2018 حجم معاملات تجاری روسیه و چین از 100 میلیارد دلار فراتر رود. وزارت بازرگانی چین و وزارت صنعت و تجارت روسیه ارزش 200 میلیارد دلار را برای سال 2025 به عنوان سطح کلی تجارت دوجانبه تعیین کردند. تضمین مهمی که از هدف مذکور به دست می‌آید، انتقال طرفین به ارزهای ملی است. با توجه به احتمال مسدودشدن معاملات دلار، تمرکز بر روی دلار آمریکا خطرناک است.

 

راه‌اندازی سیستم مبادله ارزی  پی وی پی روسیه و چین با یک رویداد دیگر همزمان شد. 11 اکتبر 2017 در مسکو، بانک صنعت و تجارت چین به عنوان یک بانک تهاتر چینی برای انجام  محاسبات مالی در روسیه بطور رسمی راه‌اندازی شد. همه اینها در استراتژی بلندمدت پکن برای ارتقاء یوان در بازارهای جهانی گنجانده شد. چین در حال حاضر تعداد قابل توجهی از مراکز تهاتری آف شور -«هاب‌های یوان» را ایجاد کرده است.

 

پکن این واقعیت را کتمان نمی‌کند که در وهله نخست سیستم‌های مبادله ارزی (ارز مبادله‌ای) را با کشورهایی که در پروژه بین‌المللی «یک کمربند - یک راه» چین شرکت دارند، به کار خواهد گرفت. به عقیده یک کارشناس«چین برای دهه‌های آتی ایجاد یک هشت‌پای ترانزیتی بزرگ با سری در کل جهان را برنامه‌ریزی کرده که بازوهای‌های آن به تمام نقاط اروپا، آسیا و آفریقا گسترانده شود. این هشت‌پا باید با طرح آمریکایی جهانی‌شدن رقابت کند،  مرکز آن هم چنانکه باید امریکا است و بازوهای آن، نه در خشکی که در سطح دریا کشیده می‌شود. چین قصد دارد کمافی‌السابق بزرگترین صادرکننده‌ی کالا در جهان باقی بماند و نمی‌خواهد به دلار آمریکا وابسته باشد.

 

پروژه «یک کمربند - یک راه» - نه تنها یک پروژه حمل و نقل، بلکه یک پروژه صنعتی است، چراکه چین همراه با خطوط ریلی و جاده‌ای در حال برنامه‌ریزی برای ایجاد واحدهایی از طیف وسیعی از صنایع مختلف در این پروژه است. این پروژه، همچنین یک پروژه مالی است که با هدف از میدان به درکردن ملایم دلار و پیشبرد یوان انجام می‌شود. این پروژه سه حوزه اصلی را برای شریان‌های تجاری پیش‌بینی کرده است. مسیر اصلی، مسیر شمالی است که از قسمت شرقی چین از طریق مغولستان، شمال چین، قزاقستان و روسیه می‌گذرد. این مسیر به لهستان منتهی می‌شود، از آنجا، محموله می‌تواند به سراسر اروپا گسیل شده و به فروش برسد. مسیر دوم، مسیر مرکزی است که از طریق تعدادی از کشورهای آسیای مرکزی عبور می‌کند و در سواحل سوریه به پایان می‌رسد. مسیر سوم، مسیر جنوبی است که از طریق میانمار، هند و بنگلادش به پاکستان منتهی می‌شود. این یک پروژه جهانی‌سازی چینی است که در مقابل پروژه جهانی‌سازی آمریکا قرار می‌گیرد.

 

از میان کشورهایی که از پروژه «یک کمربند - یک راه» حمایت می‌کنند و آماده شرکت در آن هستند، شاید روسیه، در جایگاه نخست باشد. در نشستی که دررابطه با این پروژه در اواسط ماه مه سال 2017 در چین برگزار شد، رئیس جمهور ولادیمیر پوتین نمایندگی روسیه را بر عهده داشت. در عین حال، روسیه باید پیوسته منافع ملی خود را در نظر داشته باشد و صرفا به چین امید نبندد. کشورهای دیگری که روسیه باید روابط خود با آنها را به شیوه ای سازنده توسعه دهد، قبل از همه، کشورهای خارج نزدیکِ واقع درفضای پساشوروی هستند. اما در میان کشورهای خارج از این حوزه - ایران، ونزوئلا، کوبا.... هم باید مدنظر قرار گیرند.   

 

همچنین اول از همه، اجتناب از به‌کارگیری دلار در محاسبات دوجانبه با همه این کشورها ضروری است. در میان ابزارهای احتمالی کناره‌گیری از دلار را می‌توان بدین‌گونه برشمرد: استفاده از معاملات بارتر (عملیات مبادله کالا) در تجارت متقابل؛ توافقنامه‌های تهاتریِ بین دولتی (جایی که دلار یا سایر ارزهای غربی می‌تواند تنها برای بازپرداخت مانده (مازاد) تجاری به وجودآمده استفاده شود)؛ طلا به عنوان ارز قیمتی و قابل پرداخت در قراردادهای تجاری؛ و همچنین ارز جمعی (منطقه ای) که وابسته به ارزهای ملی کشورهای شریک است. همچنین باید از روند اجرای پروژه ارز دیجیتال ال پترو (El Petro) سردرآورد، این پروزه تنها توسط ونزوئلا راه‌اندازی شده است (نیکولاس مادورو مطمئن است که پول دیجیتال به ونزوئلا کمک خواهد کرد تا بر تحریم‌های اقتصادی واشنگتن فائق آید).

 

روسیه اخیرا برای مقابله با تحریم‌های اقتصادی غرب، یک سامانه پیام‌رسان مالی راه‌اندازی کرده است. بانک مرکزی روسیه آن را به عنوان جایگزینی برای سوئیفت اعلام کرده که قادر خواهد بود امنیت سیستم بانکی روسیه را در مقابل مسدودشدن محاسبات از طریق سوئیفت تأمین نماید. افسوس، که فعلا این سامانه پیام‌رسان مالی تنها می‌تواند محاسبات داخل کشور را اداره کند. در این روزها پیامی در این باره انتشار یافت که خدمات سامانه پیام‌رسان مالی در آینده نزدیک به بانک‌ها و شرکت‌های اتحادیه اقتصادی اوراسیا ارائه خواهد شد، با این حال خدمات سامانه پیام‌رسان مالی باید در کشورهای خارجی دورتر هم ارتقاء یابد.

 

در اکتبر سال 2015، بانک مردمی چین، آنالوگ سوئیفت، سیستم پرداخت بین‌المللی CIPS (سیستم پرداخت بین‌المللی چین) را به کارانداخت. اگرچه فعلا سیستم چین، مانند سیستم روسیه، از قابلیت اجرای طیف محدودی از عملیات برخوردار است و فقط عملیات را با یوان انجام می‌دهد، البته به طور کامل هم نمی‌تواند سیستم سوئیفت را جایگزین کند.

 

فناوری پی وی پی با توجه به اظهارات رهبران روسیه و کشورهای نزدیک به آن، می‌تواند بسیار مورد تقاضا باشد. بنابراین، در تاریخ 3 دسامبر 2016، رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه به ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه، پیشنهاد کرد تا برای انجام محاسبات  مالی با ارزهای ملی مبادرت ورزند. اردوغان همچنین اعلام کرد که پیشنهاد مشابهی را به رهبران چین و ایران ارائه کرده و این کشورها هم این ابتکار را منطقی ارزیابی کردند.

 

پیش از این، در تاریخ 30 مارس 2017،  ولی الله سیف رئیس بانک مرکزی ایران، اظهار داشت ایران و روسیه در آینده نزدیک آماده استفاده از ارزهای ملی در مبالادلات تجاری فیمابین هستند. در پایان سال گذشته، موضوع استفاده از ارزهای ملی در قالب سه‌جانبه مورد بحث قرار گرفت. اول نوامبر 2017، رسانه‌ها گزارش دادند: ایران، روسیه و آذربایجان برای ایجاد یک کریدور گمرکی به توافق رسیده‌اند و امکان انجام محاسبات مالی با ارزهای ملی را مورد بررسی قرار می‌دهند.

 

با این حال، خارج‌کردن دلار از گردش مالی بین‌المللی بسیار کند پیش می‌رود. براساس آمار بانک روسیه، در درآمد حاصل از صادرات روسیه، سهم دلار آمریکا در سال 2013 به میزان 80 درصد و در سال 2017 - 68.8 درصد بود. در بازپرداخت‌های مربوط به واردات، سهم دلار آمریکا به ترتیب 40.6 درصد و 33.1 درصد بود. موفقیت‌هایی هم به چشم می‌خورد، اما بسیار ملایم ​​است. به خصوص با توجه به اینکه تا حدودی کاهش سهم دلار با افزایش سهم یورو جبران می‌شود. بنابراین، در سال 2017، سهم مجموع دلار و یورو در درآمد صادراتی 83.6 درصد و در بازپرداخت‌های مربوط به واردات - 79.4 درصد بود. سهم روبل در درآمدهای صادراتی از 10.5 درصد در سال 2013 به 14.6 درصد در سال 2017 افزایش یافته و سهم آن در بازپرداخت‌های واردات از 28.0 درصد به 31.1 درصد افزایش یافته است.

 

می‌توان با آن دسته از متخصصان و سیاستمدارانی که همچون رون پل می‌گویند «ازبین رفتن حباب دلار» به سرعت و به طور غیر منتظره روی خواهد داد، موافقت کرد. به این صورت  زمین لرزه یا فوران آتشفشانی اتفاق می‌افتد و برای همین اکنون باید برای این منظور آماده و مهیا بود. مادامی که حباب دلار شکسته شود، دلار آمریکا همچنان در محاسبات بین‌المللی روسیه در مکان نخست قرار خواهد گرفت که این امر ضربه‌ی سختی برای اقتصاد روسیه خواهد بود.

 

 

 

نویسنده: والنتین کاتاسانُف: دکترای اقتصاد، رئیس انجمن اقتصادی نام اس.ف. شاراپُف روسیه

 

منبع: بنیاد فرهنگ راهبردی

 

مترجم: رقیه کرامتی نیا، دانش آموخته مطالعات روسیه، دانشکده مطالعات جهان، دانشگاه تهران





 

«آنچه در این متن آمده به معنی تأیید محتوای تحلیل نویسنده از سوی ایراس نیست»