سیاست خارجی
سیاست های امنیتی و نظامی
جامعه و سیاست
اقتصاد و انرژی
سازمان های منطقه ای
تاریخ
فرهنگ و هنر


نسخه قابل چاپ

نسخه وب

داخلی » مقاله » جامعه و سیاست

احسان تقوایی نیا

افراط گرایی، دولت های شکننده و آینده آسیای مرکزی

مقاله ایراس

۱ اسفند ۱۳۹۶ ساعت ۲۳:۳۰

تروریسم در جمهوري هاي آسياي مرکزی پديده نويني نیست؛ بلکه این معضل از آغاز استقلال در اين كشورها رخ نموده است. در سال هاي پس از استقلال، بحث از افراط گرایی و اقدامات تروريستي در آسیای مرکزی، به تدريج جايگاهي تعريف شده به خود گرفت و در سامان سياسي اين كشورها خلاِ فقدان سوپاپ اطمینان حكومت ها را پر كرد.



تروریسم در جمهوري هاي آسياي مرکزی پديده نويني نیست؛ بلکه این معضل از آغاز استقلال در اين كشورها رخ نموده است. در سال هاي پس از استقلال، بحث از افراط گرایی و اقدامات تروريستي در آسیای مرکزی، به تدريج جايگاهي تعريف شده به خود گرفت و در سامان سياسي اين كشورها خلاِ فقدان سوپاپ اطمینان حكومت ها را پر كرد. در واقع برای برخی کشورهايي اين منطقه نظیر تاجیکستان، تروریسم و افراط گرایی همواره بهانه ای برای مبارزه با جريانات سياسي-فكري و نهضت های اسلامی (که حتی به صورت مسالمت آميز فعالیت می کرده اند) بوده است.

 

به طور کلی مردم جمهوری های آسیای مرکزی در شرایط عادی گرايش بيشتري به سمت ملی گرایی داشته و دارند (با توجه به محوريت تنگناهاي تحميلي از سوي قدرت هاي بزرگ بر اين كشورها) و افراط گرايي اسلامي نفوذ فراگيري در اين جوامع نداشته است. اما دولت های اين منطقه با تاکید بر روی دامنه فعاليت جريان هاي افراطي، تلاش کرده اند تا مخالفین خود را سرکوب کنند. در عين حال همین رویکرد هاي دولتي باعث شده تا به تدريج گفتمان افراط گرایی و روش هاي تروريستي از سوی برخی گروه هاي مستعد، پيگيري شده و در فضاي سياسي-اجتماعي منتشر شود. با توجه به اين که جريان هاي اسلامي جزو معدود (و حتي گاه تنها) نیروهای سازمان یافته و دارای تشکیلات بوده اند، فضاي تقابلي، امكانات نزاع و در نتيجه گرايش به افراط گرايي را افزايش داده است. در مجموع اين شرايط منجر به افزايش استعدادهاي قوت يافتن افراط گرايي در اين منطقه گرديده است.

 

رهبران جمهوری پنج گانه منطقه آنچنان برای مقابله با تروریسم ادعایی خود کوشیده اند که حتی آزادی های مشروع و تصریح شده در قانون اساسی کشورهای خود را نیز نقض کرده اند. رهبران پنج جمهوری قزاقستان، قرقیزستان، ازبکستان، تاجیکستان و ترکمنستان با شدت و حدت هاي متفاوت، دائما کوشیده اند تا هرگونه حرکت احتمالی در مخالفت با نظام سياسي و اقدامات آن را شدیدا سرکوب کنند و به همین دلیل نيز جنبش های اسلامی با مقبوليت مردمي را به شدت سركوب كرده اند.

 

چنان كه گفته شد، نوع مواجهه رهبران كشورهاي آسیای مرکزی با هرگونه حرکت چالشی و انتقادي نسبت به حکومت مرکزی، بسیار سخت گیرانه بوده است. اما در مقطع كنوني و به بهانه لزوم كنترل امواج مخرب داعش و افزایش تهدید تروریسم بین الملل، مقابله و برخورد با فعاليت هاي اسلام گرایانه در آسياي مركزي به طور کلی تشدید شده است. به عنوان مثال تروریستی اعلام کردن حزب نهضت اسلامی در تاجیکستان، يكي از مهم ترين نتايج موج جديد بهره گيري از گفتمان ضد تروريستي در آسياي مركزي مي باشد.

 

دولت های شکننده در آینده آسیای مرکزی

اسلام گرایی رادیکال در افغانستان و غرب آسیا می تواند در آینده ای نزدیک تهدیدی جدی علیه جمهوری های آسیای مرکزی باشد. بدون تردید این تهدید برای جمهوری هایی که از چالش های داخلی متعددی رنج می برند و در رده کشورهای به اصطلاح شکننده قرار می گیرند به مراتب بیشتر خواهد بود،به طوری که به راحتی می توان شاهد تبدیل کشورهای شکننده به کشورهای شکست خورده بود. بر اساس نظر برخی کارشناسان جمهوری های آسیای مرکزی زمینی ایده آل برای تثبیت گروه های تروریستی نظیر داعش هستنند،چرا که این جمهوری ها در فهرست کشورهای ضعیف جهان قرار گرفته اند. جدول زیر ترتیب قرار گرفتن جمهوری های آسیای مرکزی در بین کشورهای جهان طی سال 2015 و همچنین احتمال بروز ناامنی در آنها را نشان می دهد.



 



































کشور ترکمنستان قرقیزستان تاجیکستان ازبکستان قزاقستان
رتبه در جهان از نظر خطر تهدیدات در میان 178 کشور 78 62 57 51 110
درجه(بالاترین درجه بیشترین تهدید را می رساند) 87 82 83 85 68
میزان تهدید هشدار هشدار شدید هشدار شدید هشدار شدید هشدار کم


 

 





















این برآورد های کارشناسان نشان می دهد که در بیشتر موارد، تهدید جدی برای دولت وجود دارد و احتمال بروز ناامنی در این کشورها با هشداری بالا مواجه است.(هرچند این امر تاکنون محقق نشده است) با این حال البته به وضوح شاهد تمایز بین این خطر در کشورهای آسیای مرکزی هستیم،چرا که قزاقستان در این رابطه از وضعیت به مراتب بهتری برخوردار است و احتمال بروز ناامنی و بی ثباتی در آن نیز بسیار کم ارزیابی شده است.

 

عوامل موثر در "شکنندگی" این کشورها  نخست به این برمیگردد که کشوری در مسیر ترانزیت  مواد مخدر از افغانستان به روسیه باشند. افغانستان تامین کننده اصلی مواد مخدر در جهان است و کارشناسان امنیتی به خوبی می دانند که درآمد حاصل از ترانزیت مواد مخدر اغلب برای تامین مالی تروریسم و ​​افراطگرایی مذهبی استفاده می شود. شاهد این را می توان در سال 1999و جنگ «باتکن» دید که در آن یکی از اهداف سازمان مجاهدین در تهاجم به قرقیزستان راه اندازی قاچاق هروئین بود.



عامل مهم دیگر در شکنندگی جمهوری های آسیای مرکزی به نرخ بالای فساد در منطقه اشاره دارد. بر اساس برآوردهای مطرح شده از سوی سازمان های شفافیت بین المللی، کشورهای آسیای مرکزی نظیر ترکمنستان و ازبکستان،از فاسدترین کشورهای جهان در نظر گرفته شده است. سطح بالای فساد در درون این جمهوری ها موجبات نابرابری اجتماعی را فراهم کرده است و از قضا این امر یکی از نکات مهم تبلیغاتی است که اسلامگرایان رادیکال از جمله داعش علیه فضای موجود انجام می دهند.



 










































میزان فساد در کشورهای آسیای مرکزی طی سالهای مختلف
کشور 2012 از میان 174 کشور 2013 از میان 177کشور 2014 از میان 175 کشور
قزاقستان رتبه 133 رتبه 140 رتبه126
قرقیزستان رتبه 154 رتبه 150 رتبه136
تاجیکستان رتبه 157 رتبه 154 رتبه152
ترکمنستان رتبه 170 رتبه 168 رتبه169
اربکستان رتبه 170 رتبه 168 رتبه166


 

 















رژیم های سکولار در منطقه وتلاش اسلام گرایان برای مقابله با آن دیگر تبلیغاتی است که از سوی گروه های بنیادگرایی نظیر داعش انجام می شود.

 

در کنار این عوامل باید به فقر شدید در جمهوری های آسیای مرکزی (به ویژه بخش های ازبکستان، تاجیکستان و قرقیزستان در دره فرغانه) اشاره کرد که موجبات شکنندگی دولت ها را فراهم کرده است. بدون تردید در شرایط فقر بالا بین جوانان روستایی، تبلیغات داعش و سایر گروه های تروریستی و بنیادگرا می تواند موثر واقع شود. طی چند سال اخیر این امر شدن بیشتری یافته است،چرا که کاهش ارزش روبل در روسیه و کم شدن تقاضا برای کار در این کشور منجر به وخامت اوضاع کارگران تاجیک و ازبک شده است.

 

چهارمین عامل مهم تهدید کننده  کشورهای منطقه ، وجود رژیم های شخصی سلطنتی است که سالهاست بدون تغییر باقی مانده است. تنظیمات شبکه داخلی مبتنی بر قبیله پس از مرگ روسای جمهور این کشورها می تواند موجبات بی ثباتی را فراهم کند.

 

عامل پنجم در شکنندگی جمهوری های آسیای مرکزی به اختلافات جدی در میان این کشورها بر  سرمنابع آب اشاره دارد. این اختلافات بین کشورهایی که در بالای رودخانه (تاجیکستان و قرقیزستان) و کشورهایی که در سطح پایین(ازبکستان و کم تر ترکمنستان و قزاقستان) قرار دارند به صورتی جدی مطرح است. این مسائل قطعا از موانع همکاری از جمله مبارزه مشترک علیه تهدیدهای امنیتی است. عامل ششم را باید به نفوذ قدرت های بزرگ (روسیه، ایالات متحده، چین، اتحادیه اروپا و کشورهای اسلامی) ربط داد که درگیری بر سر منافع بین این قدرت ها می تواند تهدیدات امنیتی را افزایش دهد و در نهایت مقابله با این تهدیدات را خنثی کند.

 

اوضاع در ازبکستان از لحاظ رویارویی دولت و جنبه‌های افراط‌گرایی تا اندازه‌ای دارای تضاد می‌باشد. از یک طرف، ازبکستان محل بروز قوی‌ترین گروه‌های افراط‌گرایی است.در سال 1999 میلادی در تاشکند اقدامات تروریستی که توسط جنبش اسلامی ازبکستان سازمان‌دهی شده، صورت گرفت. در ماه می‌ سال 2005 میلادی در اندیجان وادی فرغانه تظاهرات سازمان‌دهی شده از سوی سازمان رادیکال «اکرامیه» برپا شد. از طرف دیگر، نیروهای امنیتی کشور فعالیت افراط‌گرایان در کشور را تحت نظارت شدید گرفته است.

 

قزاقستان از لحاظ مشکلات سرایت رادیکالیسم، کمترین خطر را احساس می‌کند اما این مسئله به معنای دوری کامل این کشور از خطر نیست.در سال‌های اخیر نیز در قزاقستان غربی نیز وضعیت سختی به وجود آمده است. اکتشافات صنعتی ذخایر نفتی در این منطقه موجب این شد که در اینجا محل تجمع گروه‌های مختلف به خصوص مهاجران گردد و بطور طبیعی در این محیط سخت، همواره پتانسیل برای تشدید نفوذ گروه‌های رادیکالوجود دارد.

 

نتیجه

در هر حال وقوع تحولات جدیدی در معادلات نظام بین المللي باعث شده تا جريانات تروريستي بسیار گسترده تر از مقاطع پیشین، در جست و جوی فضای حیاتی برای اقدامات تخريبي خود باشند. جهش تروریسم بنيادگرايانه از مدل هاي پيشين به سبك و سياق شديدا افراط گرايانه اي چون داعش در سال هاي اخیر، هراس در مناطقی که زمینه برای رشد و نمو اين اقدامات وجود دارد را افزایش داده است. آسیای مرکزی نیز به دلایل مختلفی از جمله حضور پیکارجویانی برخاسته از كشورهاي اين منطقه در گروه داعش از یک سو، و همسایگی با افغانستان به عنوان یکی از کشورهایی که گروه های تروریستی نظیر طالبان و اخیرا نیز داعش در آن حضور دارند؛ از سوي ديگر، باعث شده  تا واهمه نفوذ تروریست ها بيش از گذشته در آسياي مركزي چالش برانگيز شود. بدين سان در شرايط كنوني، نگرانی اصلی در بین سران كشورهاي آسیای مرکزی، تقويت و نفوذ تروريسم در اين منطقه از طريقِ سرايت ناامنی از افغانستان به اين جمهوري ها و همچنين بازگشت اتباع پيوسته به داعش در عراق و سوريه به منطقه و تولید و تقويتِ تهدید افراط گرايي و ناآرامی مي باشد.

 

 

نویسنده: احسان تقوایی نیا، تحلیلگر مسائل اوراسیا