فاطمه عطری سنگری

نگاه جامعه روسیه به ایران؛ ویژگی ها و کاستی ها

مقاله ایراس
تاریخ انتشار : جمعه ۸ دی ۱۳۹۶ ساعت ۲۳:۵۵
Share/Save/Bookmark
 
در مورد بررسی افکار عمومی روسیه در مورد ایران نیز با وجود اینکه در منابع مختلف گاه مطالبی در مورد ایران آمده؛ اما نمی توان از این منابع به عنوان یک منبع معتبر برای پژوهش‌ها استفاده کرد. برای مثال گاه نظرسنجی هایی در سطح شبکه های اجتماعی مانند فیسبوک و یا در رسانه ها و سایت های خبری دیده می شود و یا اینکه در بخش نظرات برخی رسانه ها مطالبی دیده می شود که گاه بسیار قابل توجه است. با این حال برای استناد رسمی باید از نتایج نظرسنجی های معتبر استفاده کرد که در روسیه اغلب از طریق دو موسسه صورت می‌گیرد: مرکز «لوادا» که به نام یوری لوادا؛ جامعه‌شناس روس نامگذاری شده است و بنیاد (سنجش) افکار عمومی. در این پژوهش تلاش شده است از نتایج سنجش افکار سال های 2014 و پس از آن استفاده شود.
 

زمانی که مساله بررسی افکار عمومی یک جامعه در مورد مساله ای خاص مطرح می‌شود، معمولا تصورات و پیش زمینه های ذهنی در مورد آن وجود دارد. اما واقعیت آن است که چنانچه بخواهیم نگاه دقیقی به افکار عمومی داشته باشیم مجبوریم از روشهای خاص و پرسشنامه های استاندارد استفاده کنیم و این امر در حوزه صلاحیت موسسات پژوهشی تخصصی است. بنابراین در مورد بررسی افکار عمومی روسیه در مورد ایران نیز با وجود اینکه در منابع مختلف گاه مطالبی در مورد ایران آمده؛ اما نمی توان از این منابع به عنوان یک منبع معتبر برای پژوهش‌ها استفاده کرد. برای مثال گاه نظرسنجی هایی در سطح شبکه های اجتماعی مانند فیسبوک و یا در رسانه ها و سایت های خبری دیده می شود و یا اینکه در بخش نظرات برخی رسانه ها مطالبی دیده می شود که گاه بسیار قابل توجه است. با این حال برای استناد رسمی باید از نتایج نظرسنجی های معتبر استفاده کرد که در روسیه اغلب از طریق دو موسسه صورت می‌گیرد: مرکز «لوادا» که به نام یوری لوادا؛ جامعه‌شناس روس نامگذاری شده است و بنیاد (سنجش) افکار عمومی. در این پژوهش تلاش شده است از نتایج سنجش افکار سال های 2014  و پس از آن استفاده شود. با در نظر گرفتن محدودیت تعداد پژوهش‌ها، در ابتدا نظرسنجی‌های موجود به صورت موضوعی بررسی می‌شود و سپس نکاتی در تحلیل و بررسی آنها ارائه می‌شود.  
 
بحران سوریه و عملیات نظامی روسیه در سوریه
به دنبال عملیات هوایی روسیه در سوریه در سال 2015 بخشی از پژوهشها به سمت بررسی افکار عمومی در این زمینه جلب شد. برای مثال در 18 نوامبر سال 2015 یک نظرسنجی توسط بنیاد (سنجش) افکار عمومی منتشر شد که در مورد «عملیات نیروی هوایی روسیه در سوریه» بود. در میان سوالات متعدد می توان به یک سوال اشاره کرد که به جایگاه ایران در افکار عمومی روسیه مربوط می‌شود و آن اینکه کدام کشورها متحدان روسیه در عملیات نظامی در سوریه هستند؟ پاسخ ها به ترتیب عبارتند از: ایران 9 درصد، عراق 5 درصد، آمریکا 5 درصد، چین 2 درصد، ترکیه 2 درصد، فرانسه، مصر، کردها و عربستان سعودی 1 درصد. سایر پاسخها درصدی کمتر از 1 درصد را شامل می‌شدند.
 
نظرسنجی بعدی در مورد «عملیات نظامی در سوریه» بود و نتایج آن در 22 دسامبر 2015 منتشر شد. سوال مورد بحث این بود: به غیر از روسیه کدام کشورها در حال پیشبرد یک عملیات نظامی در سوریه بر علیه گروه داعش هستند؟ 38 درصد از پاسخ دهندگان به فرانسه اشاره کردند. تعدادی از پاسخها با بیشترین فراوانی عبارت بودند از: آمریکا 31 درصد، انگلستان 18 درصد، آلمان 10 درصد، ترکیه 5 درصد، کشورهای ناتو، ایران، عراق، کشورهای اروپایی (به صورت کلی) و سوریه هر کدام 2 درصد.  
 
در بررسی دیگری با عنوان «روسیه و سوریه» که در 23 اکتبر 2017 منتشر شد، سوال این بود که شما فکر می کنید روسیه در درجه اول باید با کدام یک از کشورهای شرکت‌کننده در عملیات نظامی در سوریه همکاری کند. سوالات باز بود و از افرادی پرسیده شد که معتقد بودند روسیه باید به طور مشترک با سایر کشورها اقدام کند و این شامل 52 درصد از پاسخ دهندگان بود. در این جا 9 درصد پاسخ دادند که روسیه باید با آمریکا همکاری کند، 6 درصد ترکیه را انتخاب کردند، 4 درصد چین و 4 درصد نیز ایران را انتخاب کردند و پس از آن کشورهای اروپایی (به طور کلی)، سوریه، آلمان، فرانسه و کشورهای حوزه شوروی سابق هر کدام 2 درصد پاسخ ها را شامل شدند و سایر پاسخها درصدهای کمتری را به خود اختصاص دادند.
 
روسیه و تروریسم
به غیر از عملیات نظامی در سوریه، تروریسم نیز از جمله مساائل مورد توجه بنیاد (سنجش) افکار عمومی روسیه در این سالها بوده است. در یک نظرسنجی «درباره داعش» که در تاریخ 9 اکتبر 2014 منتشر شد یکی از سوالات به این شرح بود: به نظر شما برای چه کشوری از سوی این سازمان تهدید بزرگتری وجود دارد؟ درصد پاسخها عبارت بودند از: آمریکا 6 درصد، روسیه 5 درصد، همه کشورهای جهان 5 درصد، عراق، ایران، کشورهای مسلمان، انگلستان، فرانسه و کشورهای مسیحی هر کدام 1 درصد. شمار بسیار کمی از پاسخها نیز سایر کشورها را بیان کرده بودند. این سوال در سال 2015 تکرار شد و طبق نتایج منتشر شده در 17 جولای 2015 پاسخ ها به این شکل تغییر کرد: 16 درصد داعش را تهدیدی برای همه جهان و کشورهای زیادی دانستند، ضمن اینکه 11 درصد آن را تهدیدی برای روسیه، 7 درصد برای اروپا، 6 درصد برای آمریکا، 4 درصد برای سوریه، 4 درصد برای کشورهای خاورنزدیک و 2 درصد برای عراق بیان کردند. یک درصد نیز این گروه را تهدیدی برای مصر، اسراییل، ترکیه، فرانسه، کشورهای مسلمان، ایران، لیبی و کشورهای مسیحی دانستند.
 
همچنین در 2 دسامبر 2015  بررسی مشابهی «در مورد اقدام تروریستی در پاریس و تهدید تروریستی در جهان» منتشر شد که در آن از شرکت کنندگان سوال شده بود: «آیا فکر می‌کنید در حال حاضر کشورهایی در جهان وجود دارند که در آنها احتمال حمله تروریستی به طور خاص بالا باشد؟» 73 درصد به این سوال پاسخ مثبت و 5 درصد پاسخ منفی دادند. 21 درصد نیز پاسخ دادن به آن را دشوار دانستند. سپس باید به نام این کشورها اشاره می‌شد که پاسخ‌ها به ترتیب بیشترین درصد عبارت بودند از: روسیه 30 درصد، کشورهای اروپایی (به طور کلی) 15 درصد، آمریکا 14 درصد، آلمان 14 درصد، انگلستان 5 درصد، فرانسه 4 درصد و ایران 1 درصد. سایر کشورها درصد پایینی از پاسخها را به خود اختصاص دادند. در سال 2016 این سوال تکرار شد و بر اساس نتایج آن در 21 آوریل، 28 درصد افراد از کشورهای اتحادیه اروپا نام بردند و 19 درصد به روسیه، 16 درصد به فرانسه، 16 درصد به آلمان و 14 درصد به آمریکا اشاره کردند. در این میان 1 درصد نیز ایران را در معرض تهدید تروریستی دانستند که از این نظر جایگاه ایران در ردیف پانزدهم قرار داشت. با این حال در پاسخ به همین سوال در اوت 2017، ایران در ردیف یازدهم قرار گرفت و 3 درصد مردم روسیه ایران را در معرض حملات تروریستی دانستند.
 
روسیه و کشورهای جهان
به غیر از موارد اشاره شده در بالا که به نوعی در بر گیرنده افکار عمومی روسیه در مورد ایران هستند؛ بخشی از نظر سنجی‌ها نیز به شکل مستقیم‌تری ذهنیت مردم روسیه در مورد ایران را نشان می دهند. در این مجموعه بررسی ها که اغلب به طور سالانه تکرار می‌شوند دیدگاه مردم روسیه نسبت به کشورهای جهان مورد توجه قرار می‌گیرد. نتایج این نظرسنجی ها در 24 جولای 2017 منتشر شد و سوالات مورد پرسش و نیز پاسخ ها به طور مفصل در ادامه ذکر شده است.
 
به نظر شما کدام یک از این کشورها نزدیکترین و دوستانه ترین روابط را با روسیه دارد؟
 
رتبه کشور نام کشور 29 جون 2014 30 آوریل 2015 3 آوریل 2016 9 جولای 2017
1 چین 54 60 56 62
2 بلاروس 66 67 68 60
3 قزاقستان 53 61 50 48
4 هند 16 26 26 23
5 ترکیه 6 20 1 17
8 ایران 2 6 7 9
 
 








روسیه با کدام یک از کشورها درحال حاضر بدترین و غیردوستانه ترین روابط را دارد؟
 
رتبه کشور نام کشور 29 جون 2014 30 آوریل 2015 3 آوریل 2016 9 جولای 2017
1 اوکراین 62 66 71 69
2 آمریکا 77 83 69 67
3 آلمان 12 29 20 20
4 انگلستان 19 27 18 20
5 ترکیه 2 3 63 8
8 ایران 3 1 5 5
 
 








شما فکر می کنید همکاری با کدام یک از این کشورها برای اقتصاد روسیه مهم‌تر است؟
 
رتبه کشور نام کشور 29 جون 2014 30 آوریل 2015 3 آوریل 2016 9 جولای 2017
1 چین 56 60 49 48
2 بلاروس 35 40 35 29
3 آلمان 28 18 22 22
4 آمریکا 7 5 12 20
5 قزاقستان 25 35 23 20
14 ایران 2 5 4 4
 
 








به نظر شما روسیه با کدام کشور بیشترین اشتراک را دارد و برای ما آسانتر است که زبان و درک مشترک پیدا کنیم؟
 
رتبه کشور نام کشور 29 جون 2014 30 آوریل 2015 3 آوریل 2016 9 جولای 2017
1 بلاروس 69 70 71 64
2 قزاقستان 36 46 41 35
3 چین 13 20 21 22
4 اوکراین 17 15 18 15
5 ترکیه 3 7 0 8
14 ایران 3 1 5 5
 
 








به نظر شما کدام یک از کشورهایی که در ادامه ذکر شده اند ضروری ترین و باارزش ترین شریک برای روسیه هستند؟ کدام یک از آنها آنقدر برای کشور ما مهم هستند که روابط خوب با آنها را حفظ کنیم؟ 
 
رتبه کشور نام کشور 29 جون 2014 30 آوریل 2015 3 آوریل 2016 9 جولای 2017
1 چین 31 35 32 33
2 بلاروس 11 13 16 13
3 آمریکا 4 3 8 12
4 آلمان 6 4 5 5
5 قزاقستان 3 5 4 3
17 ایران کمتر از 1 درصد کمتر از 1 درصد کمتر از 1 درصد کمتر از 1 درصد
 
 









اگر شما فرصت بازدید از 5 کشور را به طور رایگان داشتید، کدام کشورها را انتخاب می‌کردید؟
 
رتبه کشور نام کشور 29 جون 2014 30 آوریل 2015 3 آوریل 2016 9 جولای 2017
1 ایتالیا 35 30 34 36
2 فرانسه 37 27 34 33
3 آلمان 28 20 26 28
4 چین 13 19 22 24
5 ژاپن 23 16 23 24
18 ایران کمتر از 1 درصد 1 1 1
 
 










در این ارتباط یک نظرسنجی هم در مورد دوستان و دشمنان روسیه توسط «مرکز لوادا» انجام شده است که نتایج آن سالهای 2006 و 2007 را نیز شامل می‌شود:

کدام 5 کشور دوستان نزدیک و یا متحدان روسیه هستند؟
 
رتبه کشور نام کشور 2006 2007 2014 2015 2016
1 بلاروس 47 38 51 55 50
2 قزاقستان 33 39 37 41 39
3 چین 24 19 40 43 34
4 هند 15 14 13 18 18
5 ارمنستان 14 15 15 18 13
23 ایران 4 3 2 2 2
 
 








کدام 5 کشور روابط خصمانه‌تر و غیر دوستانه‌تری با روسیه دارند؟
 
رتبه کشور نام کشور 2006 2007 2014 2015 2016
1 آمریکا 37 35 69 73 72
2 اوکراین 27 23 30 37 48
3 ترکیه 1 1 1 1 29
4 لهستان 7 20 12 22 24
5 لاتویا 46 36 23 25 23
22 ایران 7 7 2 2 2
 
 








سایر نظرسنجی ها در این حوزه توسط مرکز لوادا صورت گرفته است که به اختصار نتایج آنها ذکر می‌شود. در یکی از این نظرسنجی‌ها که در دسامبر 2015 انجام و نتایج آن در 5 آوریل 2016 منتشر شد، این سوال مطرح شده که کدام حوادث چهار هفته اخیر برای شما به یادماندنی‌تر بودند؟ در پاسخ 32 درصد به کاهش یا افزایش بهای روبل اشاره کردند، 30 درصد جشنهای سال نو را نام بردند، 28 درصد هجوم پناهندگان خاورمیانه و آفریقا به اروپا را مورد توجه قرار دادند، 27 درصد رشد نرخ تبدیل یورو و دلار و 25 درصد کاهش بهای نفت به زیر سی دلار در هر بشکه را ذکر کردند. 4 درصد نیز رفع تحریمها از ایران و تهیه نفت ایران برای بازار جهانی را به یادماندنی دانستند که این پاسخ در ردیف 21 قرار گرفت. ضمن اینکه رتبه 23 نیز به مناقشه بین ایران و عربستان سعودی تعلق گرفت که 4 درصد پاسخ‌دهندگان به آن اشاره کردند.
 
پژوهش بعدی که به «نتایج سال 2015 میلادی» توجه می‌کرد در 11 ژانویه 2016 منتشر شد و سوالات آن چنین بود:

1- حوادث کدام کشور شما را در سال 2015 نگران‌تر ساخت؟ تعدادی از پاسخ‌ها به ترتیب درصد فراوانی عبارت بود از: اوکراین 50 درصد، سوریه 39 درصد، ترکیه 13 درصد، فرانسه 9 درصد و مصر 8 درصد. ایران نیز با 1 درصد در جای سیزدهم این پژوهش قرار گرفت.

2- دستاوردهای کدام کشور را (در این سال) برای روسیه با ارزش‌تر می‌دانید؟ در اینجا نیز پاسخ‌ها به این شرح بود: چین 23 درصد، بلاروس 7 درصد و آلمان 4 درصد. ایران نیز با کمتر از یک درصد در جایگاه نوزدهم جدول فراوانی پاسخ‌ها واقع شده بود.
 
در این میان فقط یک نظرسنجی به طور خاص روابط روسیه با ایران را مورد بررسی قرار داده است. این نظرسنجی در مورد روابط روسیه با سایر کشورها آخرین بار در 21 اوت 2015 منتشر شد. در اینجا سوال این بود که «به طور خاص برداشت شما نسبت به ایران چیست»؟ این سوال در مورد کشورهای آمریکا، اتحادیه اروپا، اوکراین، بلاروس، چین گرجستان و ایران مطرح شد. در مورد ایران پاسخها به شرح زیر بود:
 
  سپتامبر 2000 می 2006 اکتبر 2009 مارس 2012 جولای 2015
بسیار مثبت 5 2 3 2 4
غالبا مثبت 57 44 40 40 39
غالبا منفی 15 27 26 24 18
بسیار منفی 5 6 7 5 7
پاسخ دادن به این سوال دشوار است 18 22 24 29 33
 
 














یافته ها و نتایج
قبل از هر چیز در جمع‌بندی بحث اشاره به این نکته ضروری است که در این مجال مختصر نمی‌توان تمام سوالات، پاسخها و علل و عوامل آن را مورد بررسی قرار داد. با این حال برخی نکات مهم در ادامه بیان خواهد شد. به طور طبیعی افکار عمومی روسیه در مورد ایران ثابت نیست و تابعی از حوادث مرتبط با ایران همراه با درجه پوشش رسانه‌ای آن حوادث است. این امر منحصر به روسیه نیست و افکار عمومی در تمام نقاط دنیا تحت تاثیر عوامل متعدد تغییر می‌کند. در مورد روسیه برای مثال در سوالات مربوط به تروریسم چنانچه مشاهده شد، تا سال 2016 میلادی 1 درصد مردم روسیه ایران را در معرض تهدید حملات تروریستی می‌دانستند. اما به نظر می‌رسد با وقوع حمله تروریستی داعش به ساختمان مجلس شورای اسلامی در جون 2017 و بازتاب آن در رسانه‌های روسیه، در اوت 2017 میلادی 3 درصد از پاسخ‌دهندگان ایران را در معرض اینگونه حملات قلمداد کردند. این وضع در مورد عملیات نظامی روسیه در سوریه نیز به چشم می‌خورد که 9 درصد از پاسخ‌دهندگان ایران را به عنوان متحد روسیه در عملیات نظامی در سوریه انتخاب کردند.
 
با این حال در سوالاتی که حاکی از اهمیت کشورها برای روسیه بود؛ ایران جایگاه پایینی داشت و کشورهای چین، بلاروس و قزاقستان در همه موارد جایگاههای اصلی را دارا بودند. ضمن اینکه هند و ترکیه نیز اغلب مورد توجه افکار عمومی روسیه قرار داشتند. بخشی از این پیوندها طبیعی است. برای مثال اشتراکات زبانی و فرهنگی با قزاقستان و بلاروس و پیوندهای اقتصادی با همه این کشورها نقش مهمی در شکل دادن افکار عمومی روسیه نسبت به این کشورها دارد. اما در مورد هند و ترکیه وضعیت متفاوت است و ترکیه حتی در مقطعی در سالهای 2015 و 2016 به عنوان یکی از کشورهایی قرار گرفته بود که با روسیه روابط خصمانه دارند. با این حال بار دیگر در سال 2017 این کشور جایگاه خود را در افکار عمومی مردم روسیه بازیافت. ضمن اینکه برای مثال حتی در مقطعی که روسیه واردات کالاهای کشاورزی از ترکیه را تحریم کرده بود؛ کماکان در بازار روسیه محصولات ترکیه یافت می‌شد و گردشگران روسی به این کشور سفر می‌کردند.
 
در واقع مساله در اینجا وجود ذهنیت‌های مثبت یا منفی در مورد ایران نیست؛ بلکه بررسی نتایج اغلب نظرسنجی‌ها نشان می‌دهد که در ابعاد فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی ایران جایگاه مشخصی- اعم از مثبت یا منفی- در ذهن مردم روسیه ندارد. در شرایطی که در بسیاری از نظرسنجی‌ها نام ترکیه در ذهن مردم روسیه تداعی می‌شود و جایگاههای بالای جدول را به خود اختصاص می‌دهد؛ نام ایران ظاهرا کمتر به ذهن افراد حاضر در جامعه روسیه خطور می‌کند. در این میان نباید از تفاوتها در نحوه سوالات و حوزه‌های مورد بررسی نیز غافل شد. به نظر می‌رسد در مواردی که به طور خاص سوالات در مورد ایران طراحی شده‌اند؛ (برای مثال در آخرین جدول) نظرات اغلب مثبت هستند؛ هرچند که درجه پاسخهای مثبت در طول سالهای متمادی کاهش یافته است. اما در مواردی که تکیه بر ذهن خود افراد است (مانند جداول موجود در بخش روابط روسیه و سایر کشورها) کمتر نام ایران در ذهن مردم روسیه تداعی می‌شود. نکته بعد اینکه چنانچه ملاحظه شد افکارسنجی خاصی در مورد جایگاه اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی ایران در افکار عمومی روسیه به چشم نمی‌خورد. این در حالیست که در سطح رسانه‌ها چنین پژوهش‌هایی؛ هر چند ناقص وجود دارد.
 
نکته آخر اینکه در چند کنفرانسی که در ماه های اخیر پیرامون روابط ایران و روسیه برگزار گردید، چندین بار مساله ایجاد یک برند روسی و ایرانی مطرح شد که تداعی‌کننده نام هر کشور در کشور مقابل باشد. به نظر می‌رسد چنین ایده‌هایی برای جلب توجه افکار عمومی روسیه به ایران می‌تواند مفید باشد. در واقع چنانچه فرض بر وجود منابع مالی و سرمایه‌گذاری کافی و نیز مدیریت صحیح باشد، افزایش تبادلات فرهنگی و اجتماعی در سطوح مختلف نیز می‌تواند وضعیت ایران را در افکار عمومی روسیه بهبود دهد.
 
 
 
نویسنده: فاطمه عطری سنگری، دانشجوی دکترای مطالعات منطقه ای در دانشگاه دوستی ملل مسکو
 
 
 
 
کد مطلب: 3498