سیاست خارجی
سیاست های امنیتی و نظامی
جامعه و سیاست
اقتصاد و انرژی
سازمان های منطقه ای
تاریخ
فرهنگ و هنر


نسخه قابل چاپ

نسخه وب

داخلی » مقاله » سیاست خارجی

ناتالیا یریمینا

اتحادیه اروپا به دنبال نفوذ در آسیای مرکزی

ترجمه اختصاصی ایراس

۲۳ آبان ۱۳۹۶ ساعت ۱۳:۴۶

نشست وزرای امور خارجه کشورهای آسیای مرکزی و اتحادیه اروپا در 10-11 نوامبر سال جاری (2017) در شهر سمرقند ازبکستان برگزار شد. نویسنده این نوشتار بر این باور است که اتحادیه اروپا قصد دارد نفوذ خود را در آسیای میانه گسترش دهد و بر تامین مالی برنامه‌های کمک‌رسانی خود بیفزاید؛ با این حال، میزان اعتبارات اتحادیه اروپا نسبت به مساعدت‌های مالی روسیه به کشورهای منطقه قابل مقایسه نیست.



یادداشت سردبیر: نشست وزرای امور خارجه کشورهای آسیای مرکزی و اتحادیه اروپا در 10-11 نوامبر سال جاری (2017) در شهر سمرقند ازبکستان برگزار شد. نویسنده این نوشتار بر این باور است که اتحادیه اروپا قصد دارد نفوذ خود را در آسیای میانه گسترش دهد و بر تامین مالی برنامه‌های کمک‌رسانی خود بیفزاید؛ با این حال، میزان اعتبارات اتحادیه اروپا نسبت به مساعدت‌های مالی روسیه به کشورهای منطقه قابل مقایسه نیست.



 



اتحادیه اروپا، آسیای مرکزی را کشف کرده است

در سال 2003، استراتژی امنیتی اتحادیه اروپا به تصویب رسید، که برای انعقاد توافق نامه بین اتحادیه اروپا و کشورهای آسیای مرکزی درنظر گرفته شده بود. اتحادیه اروپا سیاست خود را یک استراتژی مرکزی-آسیایی می نامد، اما هدف از آن برقراری همکاری تنها با جمهوری های پساشوروی (قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان، ازبکستان) است. در سنت روسی، این منطقه معمولا آسیای مرکزی نامیده می شود، چرا که آسیای مرکزی علاوه بر این کشورها، شامل طیف گسترده ای از دیگر کشورها نیز می شود.

 

اتحادیه اروپا تازه از ده سال پیش این کشورها را به طور جدی مورد توجه قرار داده است. بنابراین، اتحادیه اروپا هنوز به دنبال«سرنخ‌هایی» است که امکان تحکیم موقعیت آن را در منطقه فراهم آورد. در عین حال، اتحادیه اروپا خاطرنشان می کند که در دهه 1990 گفتگو با پنج کشور آسیای میانه را آغاز کرده است. تا سال 2007، کشورهای منطقه اهمیت خود را از نقطه نظر بروکسل ثابت کردند. این امر مستلزم اتخاذ یک راهبرد ویژه و طراحی و تدوین برنامه های مشخصی برای تعامل است. از این زمان سیاست اتحادیه اروپا نسبت به کشورهای آسیای مرکزی به بخش پراهمیتی در سیاست مشترک خارجی و امنیتی اتحادیه اروپا اتبدیل شده است.

 

در ژوئن 2007، سند «اتحادیه اروپا و آسیای مرکزی: راهبردی برای مشارکت جدید» به تصویب رسید. در چارچوب این استراتژی توسعه گفتگوی سیاسی اتحادیه اروپا با کشورهای آسیای مرکزی از طریق جلسات منظم نمایندگان اتحادیه اروپا و وزرای کشورهای منطقه با اتکا بر مسائل حقوق بشر قرار داده شده است. اتحادیه اروپا همچنین توسعه همکاری و تعامل با کشورهای منطقه را در زمینه های زیر اعلام کرده است: آموزش، قانونگذاری، انرژی و حمل و نقل، محیط زیست و منابع آبی، مدیریت مرزی و قاچاق مواد مخدر، تجارت و روابط اقتصادی. این استراتژی انعقاد توافق نامه های بلندمدت چند جانبه و دو جانبه را پیشنهاد کرده است.

 

برای اجرای وظایف محوله، اتحادیه اروپا اقدامات متعددی را انجام داده است. در قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان، دفاتر خدمات روابط خارجی اروپا سازماندهی شده اند، و در ترکمنستان هم یک نماینده موقت در آن منصوب شده است. علاوه بر این، کمیسیون اتحادیه اروپا در آلماتی، دفتر نمایندگی خود را برای اجرای «سیاست حمایت بشردوستانه و حمایت مدنی» افتتاح کرده است.

 

در اسنادی که برای تایید استراتژی اعلام شده به تصویب رسیده اند، اتحادیه اروپا گزارش می دهد که هدف اصلی آن تقویت ثبات این دولت ها و منطقه به طور کلی است. دولت های آسیای مرکزی اتحادیه اروپا را به عنوان کشورهای متصل به اروپا و آسیا در نظر می گیرند. از این رو، اتحادیه اروپا، ضمن گسترش حضور در منطقه، طبق برداشت خود، موقعیت خود را در منطقه به عنوان یک بازیگر بین المللی موثر بر سیاست جهانی مستحکم می کند.

 

نقاط ورود اتحادیه اروپا در منطقه: تهدیدها، حقوق بشر و انرژی

در سال‌های 2012 و 2015، اتحادیه اروپا صحت دوره انتخاب شده را که در استراتژی تعیین شده است بیان کرد. در سال های 2015 و 2017، این استراتژی تنظیم و تکمیل شد و در آن به ویژه، تعامل در زمینه امنیت و انرژی با جدیت مورد تأکید قرار گرفت. در ژوئن سال 2017 روند انطباق این استراتژی با راهبرد جهانی اتحادیه اروپا آغاز شد که این روند باید تا پایان سال 2019 تکمیل گردد. استراتژی اعلامی با تصویب بودجه چندساله برای حمایت از منطقه در دوره سال های 2020-2027 هماهنگ خواهد شد.

 

تا به امروز، اتحادیه اروپا برنامه های متعددی را در آسیای مرکزی اجرا کرده است که اتحادیه هم از آنها حمایت مالی به عمل می آورد. بروکسل مهمترین این برنامه‌ها را برنامه مدیریت مرزی، برنامه مبارزه با مواد مخدر، برنامه مرکزی–آسیایی اقدام علیه مواد مخدر و برنامه اقدامات اتحادیه اروپا علیه مواد مخدر و جرایم سازمان یافته بر می‌شمارد.

 

علاوه بر این، در اتحادیه اروپا اهمیت گفتگوی دائمی با کشورهای آسیای مرکزی در مورد امنیت در سطح بالایی است. بنابراین، 8 ژوئن سال 2017 برای بحث در مورد مسائل مربوط به فعالیت ضدتروریسم، مبارزه با افراط‌گرایی و قاچاق مواد مخدر به دعوت دولت قرقیزستان، چهارمین دیدار اتحادیه اروپا با قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان، ازبکستان در بیشکک برگزار شد. به عنوان مهمانان ویژه، نمایندگان افغانستان به این رویداد دعوت شدند. این گفتگو به طور منظم از سال 2013 برگزار می شود. جلسه بعدی در سال 2018 در بروکسل برگزار خواهد شد.

 

اتحادیه اروپا نیز پشتیبانی و تجربه خود را در مبارزه با مهاجرت غیر قانونی و تدوین استانداردهای سیاست مهاجرتی ارائه می‌دهد و آماده ارائه پشتیبانی در مبارزه با فساد و مبارزه با تروریسم بین‌المللی است که برای این مورد دفتر نمایندگی ویژه اتحادیه اروپا در شهر دوشنبه هم تأسیس شده است. همچنین اتحادیه اروپا برای جلوگیری از مناقشات منطقه، ابزار ثبات و صلح را پیشنهاد کرده که مسائل بی‌ثباتی سیاسی را مورد مطالعه قرار می‌دهد.

 

اتحادیه اروپا به طور خاص بر اهمیت گفتگو با کشورهای آسیای مرکزی در رابطه با حقوق بشر تاکید می‌کند و آن را بخشی از «ماموریت خود در زمینه‌ی اروپایی‌سازی منطقه» می‌داند. قبل از همه، صحبت از برنامه هایی است که با هدف اصلاح سیستم های قانونی و قضایی در کشورهای آسیای مرکزی بر اساس مدل اتحادیه اروپا طراحی شده‌اند. برنامه های «جامعه مدنی و مقامات محلی»، «ابتکار اروپایی برای دموکراسی و حقوق بشر» از دیگر ابزار اتحادیه اروپا در این زمینه می‌باشند.

 

وابستگی اتحادیه اروپا به منابع انرژی، موجب تمایل آن به افزایش عرضه منابع شده است. کشورهای آسیای مرکزی اتحادیه اروپا را به عنوان شرکای انرژی خود در نظر می گیرند. در آینده قابل پیش بینی، چشم‌انداز عرضه حامل های انرژی از آسیای مرکزی به اروپا همچنان بسیار مبهم است. با این وجود، بروکسل در حال تلاش برای توسعه بخش معدن و انرژی در منطقه است. اتحادیه اروپا از توسعه میدان های نفت و گاز جدید و ساخت نیروگاه های برق آبی، خطوط لوله اضافی و تشکیل مسیرهای جدید و شبکه های حمل و نقل حمایت می کند. علاوه بر این، بروکسل برنامه خود را تحت عنوان «ابزار همکاری در زمینه امنیت هسته ای» به کشورهای منطقه ارائه داد.

 

طبیعتا، اتحادیه اروپا بیشتر از همه نگران امکان انتقال انرژی از آسیای مرکزی به بازار داخلی خود است. بدین منظور، اتحادیۀ اروپا از ادغام کشورهای آسیای مرکزی در یک بازار واحد و همچنین مشارکت عمومی-خصوصی و اصلاحات مالی و در درجه اول از خصوصی سازی بخش بانکی حمایت می کند، ضمن آنکه حمایت مالی خصوصی سازی بخش بانکی را نیز تأمین می کند.  همچنین اتحادیه اروپا اصرار دارد که کشورها سیاست انرژی اتحادیه اروپا را مورد توجه قرار دهند. بروکسل همچنین سیستم و اصول کلی از اولویت ها را به منظور حمایت از خروج کالا از کشورهای آسیای مرکزی به بازار اتحادیه اروپا پذیرفت. بروکسل حمایت خود را از کریدور انرژی جدید دریای خزر-دریای سیاه اعلام می کند. از نظر اتحادیه اروپا، آسیای مرکزی همچنین به عنوان کریدوری آسیای شرقی و جنوبی به اروپا در نظرگرفته می شود.

 

مساعدت‌های اروپا و روسیه به آسیای مرکزی

اتحادیه اروپا برای اجرای اهداف خود در منطقه، طرح ابتکاری باکو و همچنین تعامل با شورای اروپا، ناتو، سازمان امنیت و همکاری اروپا، موسسات مالی بین المللی و سازمان های مختلف منطقه ای را مورد توجه قرار می‌دهد. علاوه بر این، اتحادیه اروپا آمادگی خود را برای گفتگوی سازنده با سازمان همکاری شانگهای، با مراکز مختلف منطقه‌ای در حوزه امنیت و مبارزه با مواد مخدر اعلام می‌کند. جالب است که اتحادیه اروپا صرفا از چین به عنوان کشور شریک در این منطقه نام برده است.

 

اتحادیه اروپا بر اساس طیف گسترده‌ای از برنامه‌های متنوع و افزایش بودجه آنها، قصد خود را برای تبدیل‌شدن به «اهدا کننده شماره 1» در آسیای مرکزی اعلام کرده است. بنابراین، اگر اتحادیه اروپا در دوره 2007-2013، 750 میلیون یورو کمک مالی به کشورهای منطقه اختصاص داده، برای سال‌های 2014-2020. حمایت مالی اتحادیه اروپا از کشورهای منطقه به یک میلیارد یورو خواهد رسید. با این حال، این میزان کمک مالی با حجم کمک‌های روسیه قابل مقایسه نیست.

 

بنابراین، سرمایه یک صندوق روسیه‌ای- قرقیزستانی به میزان یک میلیارد دلار افزایش یافته است. به طور کلی، طبق اخبار و اطلاعات سرگی لاورف وزیر امور خارجه روسیه، طی 10 سال گذشته کمک های روسیه به آسیای مرکزی بیش از 6 میلیارد دلار افزایش یافته است. حدود 150 هزار دانشجو از آسیای مرکزی در موسسات آموزش عالی روسیه مشغول به تحصیل هستند که 46 هزار نفر از آنها با هزینه بودجه فدرال تحصیل می کنند. البته در این میزان، نه لیست بخشی از بدهی های آسیای مرکزی به روسیه قرار دارد و نه از اهمیت مهاجرت نیروی کار به روسیه صحبتی شده است.

 

شورای اتحادیه اروپا با وجود میزان نسبتا کم کمک های واقعی در سال 2017، به این نتیجه رسید که اتحادیه اروپا موفق شدهمکاری موثری با کشورهای منطقه در زمینه حقوق بشر، آموزش، و امنیت برقرار نماید.

 

در این مورد، اتحادیه اروپا کشورهای آسیای مرکزی را بیشتر به عنوان دریافت‌کننده کمک‌های انسان‌دوستانه و مالی خود تصور می‌کند، در عوض آنها نه تنها باید منافع اتحادیه اروپا را مورد توجه قرار دهند، بلکه باید آنها را به طور کامل محقق نمایند. با این وجود، بدون همکاری با اتحادیه اقتصادی اوراسیا، این اهداف غیرقابل دستیابی باقی خواهند ماند.

 

اتحادیه اروپا هنوز در این منطقه تازه کار است و با ارائه برنامه‌ها و کمک‌های مالی خود در واقع زمینه را سنجیده و  نقاط نفوذی که می‌تواند بعدها از آنها استفاده کند شناسایی می‌کند.

 

اگر به برنامه‌ها و گزارش‌های رسمی نگاه کنید، واضح است که اتحادیه اروپا بیشتر به گسترش اخبار در مورد خود و ایجاد تصویری از یک «شریک معتبر» تمایل دارد تا حل و فصل واقعی مشکلات امنیتی منطقه. همچنین با توجه به این که کمک های روسیه برای توسعه کشورهای آسیای مرکزی، حتی در سال‌های اخیر، بسیار بیشتر از اروپا بوده، بی‌اعتنایی نسبت به حضور روسیه در این منطقه موجب شگفتی است.

 



 

نویسنده: ناتالیا یریمینا، دانشیار رشته علوم سیاسی در دانشگاه دولتی سن پترزبورگ روسیه

 

منبع: اوراسیا اکسپرت

 

مترجم: رقیه کرامتی نیا، دانش آموخته مطالعات روسیه در دانشکده مطالعات جهان، دانشگاه تهران

 

 

 

«آنچه در این متن آمده به معنی تأیید محتوای تحلیل نویسنده از سوی ایراس نیست»