روسیه و ایران؛ گسترش ارتباطات حمل و نقلی منطقه ای و فرامنطقه ای؛ پاول زیوزین

تاریخ انتشار : دوشنبه ۹ مرداد ۱۳۹۶ ساعت ۱۲:۳۹
Share/Save/Bookmark
 
پاول زیوزین: روسیه و ایران ارزیابی متفاوتی از چشم انداز همگرایی منطقه ای دربارۀ برخی پروژه های تزانزیتی دارند؛ اگرچه نقاط اشتراکی هم در ارزیابی آن ها وجود دارد. برای مدت طولانی عملکرد روسیه در دریای خزر به چند طرح بین دولتی محدود شده بود. به این ترتیب، روسیه مایل نبود فرآیند تبدیل منطقۀ خزر از حاشیه به چهارراه کریدورهای حمل و نقلی را به درستی طی کند. با تداوم توسعۀ اقتصادی چین و افزایش صادرات این کشور، بیشتر دول اوراسیا همچون روسیه و ایران به حمل کالا از چین به طرف غرب از طریق خاک خود تمایل پیدا کردند. در عین حال، هر دو کشور طرح ها و پیشنهادات حمل و نقل درون منطقه ای را مطرح کرده اند که از مدت ها پیش زمان اجرای آن ها فرارسیده بود؛ از جمله مسیر دریایی شمال، خط آهن بایکال–آمور و خط آهن ایران – پاکستان ...
 
ایراس: روسیه و ایران ارزیابی متفاوتی از چشم انداز همگرایی منطقه ای دربارۀ برخی پروژه های تزانزیتی دارند؛ اگرچه نقاط اشتراکی هم در ارزیابی آن ها وجود دارد. برای مدت طولانی عملکرد روسیه در دریای خزر به چند طرح بین دولتی محدود شده بود. به این ترتیب، روسیه مایل نبود فرآیند تبدیل منطقۀ خزر از حاشیه به چهارراه کریدورهای حمل و نقلی را به درستی طی کند. با تداوم توسعۀ اقتصادی چین و افزایش صادرات این کشور، بیشتر دول اوراسیا همچون روسیه و ایران به حمل کالا از چین به طرف غرب از طریق خاک خود تمایل پیدا کردند. در عین حال، هر دو کشور طرح ها و پیشنهادات حمل و نقل درون منطقه ای را مطرح کرده اند که از مدت ها پیش زمان اجرای آن ها فرارسیده بود؛ از جمله مسیر دریایی شمال، خط آهن بایکال–آمور و خط آهن ایران – پاکستان.
 
----------
نویسنده: پاول زیوزین
دکترای جغرافیا و کارشناس شورای امور بین الملل روسیه (ریاک)
 
این مقاله، پیش تر در کتاب مجموعه مقالات مشترک موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس) و شورای امور بین الملل روسیه (ریاک) در زمستان 1395 منتشر شده است.

دریافت متن کامل (PDF)
 
مقدمه
روسیه ابتکارات چین را در وهلۀ اول به مثابه یک طرح ترانزیتی بررسی می کند. با وخیم شدن مناسبات روسیه و غرب، مشارکت در چنین طرح هایی برای روسیه اولویت دارد. چین با طرح ترانزیت زمینی صرفاً منافع خود را دنبال می کند. حجم بار کانتینرهای ترانزیتی چین که از خاک روسیه عبور می کند به 320 هزار واحد در سال می رسد که در همان سطح باقی می ماند. ترانزیت از خاک قزاقستان طی سه سال گذشته بین 6 تا 48 هزار واحد افزایش یافته است و پیش بینی ها حاکی از آن است که به 95 هزار واحد تا پایان سال 2016 خواهد رسید.
 
به این ترتیب، در مدت پانزده سال گذشته، چین با وجود به صرفه بودن سیستم حمل و نقل روسیه تمام تمرکز خود را بر ایجاد زنجیر ه های لجستیک زمینی در خارج از مرزهای روسیه متمرکز کرده است. در حالی که مسافت ترانزیت بار از طریق روسیه بین 4-2 برابرکوتاه تر است و زمان حمل و نقل تا 12 روز کاهش پیدا می کند. (به طور متوسط حمل و نقل از طریق دریا 38 روز به طول می انجامد.) این وضعیت به افزایش نقش دول حاشیۀ خزر و پاکستان کمک می کند. اکنون بیشتر طرح های حمل و نقل منطقه ای و فرامنطقه ای که به نوعی با انتقال بار از چین ارتباط دارند و حول این گروه از کشورها در اوراسیای مرکزی برنامه ریزی می شوند.
 
استفاده از سیستم حمل و نقل روسیه در آینده تا حد زیادی به مسیر های در حال شکل گیری حاشیۀ خزر وابسته است. با این حال، روسیه در توسعۀ ارتباطات خود با این منطقه به کندی پیش می رود. یکی از موانع گسترش روابط روسیه با این منطقه پروژۀ «تراسیکا» است که از سوی اتحادیۀ اروپا حمایت می شود و به سرعت در حال اجرای آن هستند. اگرچه این مسیر طولانی تر و هزینه های آن بیشتر است. همچنین نواقص و معایب دیگری هم در این سیستم وجود دارد. در سال 2015، خطوط ریلی ترکیه – گرجستان و تونل زیرزمینی مرمره در تنگه بسفر (استانبول) عملیاتی شد. به این ترتیب، برای اولین بار در تاریخ قطار باری بدون عبور از خاک روسیه به حرکت درآمد. در چنین شرایطی جریان حملی – لجستیکی از طریق قزاقستان، آذربایجان و ایران دوباره مسیر آبی خزر را رونق بخشیده است. روسیه از فرصت های واقعی برای جذب بخشی از این جریان حمل بار به سیستم حمل و نقل خود برخوردار است. با این حال، بعید به نظر می رسد که بندر اولیای روسیه در شرایط فعلی بتواند با طرح های آذربایجان و قزاقستان رقابت کند. قزاقستان با وجود مشکلات خوشۀدریایی بندر آکتائو را توسعه می دهد و قرار است تا سال 2020 میلادی حجم انتقال بار از این بندر را به 25 میلیون تن در سال افزایش دهد. به این منظور از هم اکنون برای خرید کشتی های حمل کانتینر به روسیه مراجعه کرده است.
 
به این ترتیب، طرح های بزرگ منطقه ای حمل و نقل یعنی تراسیکا، چین –قزاقستان و چین – پاکستان بدون مشارکت روسیه و حتی مشارکت جزیی این کشور اجرایی نیستند. پروژه های نامبرد با این هدف طراحی شده اند که استفاده از سیستم حمل و نقل روسیه را به پایین ترین سطح برسانند؛ مشابه همان کاری که در مسیر ترانس سیبری انجام گرفت. واضح است که این سناریو توسعۀ منافع روسیه را تأمین نمی کند.
 
مقامات ایران، ضمن بررسی طرح های منطقه ای حمل و نقل، به روشنی پکن را برای برقراری خطوط ارتباطی و ارسال بار از جنوب دریای خزر یعنی خاک ایران ترجیح می دهند. تهران برای تبدیل شدن به یکی از کشور های ترانزیت بار از چین تلاش زیادی کرده است و در اجرای آن موفق بوده است. در کوتاه ترین زمان مسیرهای ریلی کلیدی به سمت ترکمنستان و پاکستان احداث را کردند. (اگرچه هر دو به دلیل تفاوت در عرض ریل ها به جابجایی نیاز دارند.)
 
چین از طریق ایران به خلیج فارس (بندرعباس) دسترسی پیدا کرده است و مسیر زمینی را به تنگۀ مالاکا ترجیح داده است. به این ترتیب، نگرانی های چین از بابت تنش های دریای چین جنوبی و تأثیر آن بر کانال صادرات کمتر شده است.
 
ایران اجرای چند طرح منطقه ای را به طور همزمان پیش می برد و سعی دارد تا حد امکان هاب حمل و نقل را در خاک خود توسعه دهد. خط ریلی خرمشهر تا مرزهای عراق به بهره برداری رسیده است و یک پایانۀ انتقال بار ریلی- جاده ای نیز احداث شده است. تهران برای اتصال کامل به شبکۀ حمل ونقل عراق و اعطای وام به این کشور به منظور احداث پل اعلام آمادگی کرده است.
 
علاوه بر این، موضوع امکان ارسال بار به اروپا از طریق ترکیه بدون تغییر نوع حمل را نیز دنبال می کند. (در حال حاضر باید کارهایی برای حل مشکل دریاچۀ وان انجام گیرد) راه اندازی خط آهن رشت – آستارا چشم انداز خوبی را پیش روی ایران ترسیم می کند تا شاخۀ غربی کریدور «شمال – جنوب» را تکمیل کند و با عبور از آذربایجان به کریدور تراسیکا ملحق شود.از طریق این پروژه بدون نیاز به دریاچۀ وان بار از ایران به ترکیه ارسال می شود. تراسیکا هم بدون نیاز به کشتی های این دریاچه از خط جنوب خزر یعنی تهران برای انتقال بار استفاده می کند. در نهایت، پروژه های ریلی آخالکالاک – قارص و رشت – آستارا نیز در یک کریدور بهره برداری می-شوند که به تقویت ظرفیت های ترانزیتی آذربایجان و ایران (بدون نیاز به روسیه) کمک خواهند کرد.

ادامه دارد ...
 
دریافت متن کامل (PDF)
 
 
کد مطلب: 3273